قازاق جەرىندە ءوندىرىس وشاقتارىن العاشقى بولىپ اشىپ, قويناۋىنداعى بايلىعىن ەل يگىلىگىنە تۇڭعىش ۇسىنعان ۇلىتاۋ ءوڭىرى, قارساقپاي, جەزدى كەن ورىندارى بولسا سول جەرلەردە بوي كوتەرگەن, رەسمي تۇردە جەزقازعان, ال اۋىزەكى تىلدە «رۋدنيك» دەپ اتالعان كەنتتە مۇحامبەت اعامىز 1949 جىلدىڭ قازان ايىندا ومىرگە كەلگەن. وسى جەردە ء«تورتىنشى» دەپ اتالعان كەنت تە بولعان. وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى, اتاقتى كەنشى-اقىن, جىراۋلاردىڭ سوڭعى تۇياعى شىنبولات دىلدەباەۆ تا وسىندا تۋىپ, «قايران مەنىڭ ء«تورتىنشىم», ءتورت قالاعا بەرگىسىز» دەگەن ءسوز قالدىرعان «تورتىنشىدە» مۇحامبەت كوپەەۆ تە بالالىق, جاستىق شاعىن وتكىزگەن. بىردەن كوزگە تۇسەتىنى – ول كەن ورنىندا, وسى وندىرىسپەن اينالىساتىن جانداردىڭ اراسىندا تۋىپ, قازاقتىڭ جۇمىسشى تابىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تانىپ وسكەن جان. قازىر حالىقتى تاپقا ءبولۋ ۇمىت بولا باستاسا دا ونىڭ دا وزىندىك وزىق تۇسىنىكتەرى بولعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سونىڭ ىشىندە لەنيننىڭ «پرولەتاريات – ادامزاتتىڭ ەڭ سانالى تابى» دەگەن ءسوزى ءوزىنىڭ راستىعىن ومىردە ءبىرشاما كورسەتكەن. ويتكەنى جالعان دۇنيەگە الدانبايتىن, جىلتىراققا قىزىقپايتىن, پايداعا ساتىلمايتىن, بايلىقتى قۋمايتىن ادامداردىڭ كوبى وسىلاردىڭ اراسىنان شىعادى. ال جاسىنان مەنشىك يەسى بولعاندار, ساۋدامەن اينالىسقاندار قايتسە دە قارىمىن مولايتۋدى, قالتاسىن قالىڭداتۋدى ساناسىنا ءسىڭىرىپ باعادى... ارينە, قازىر بايلىققا ۇمتىلعانداردى ءسال شەنەسەڭ بولدى, بالەگە قالاسىڭ, ويتكەنى قازىر بايلىقتىڭ باسىنا باق قونعان زامان بولىپ تۇر. باي ەمەس ادامداردى جانە ونىڭ جولىنا تۇسپەگەن ادامداردى جالقاۋ, ساناسىز, اقىلسىز دەيتىن بولدىق. ءتىپتى, ەۆرەيدىڭ «اقىلدى بولساڭ – نەگە باي ەمەسسىڭ؟» دەگەن ناقىلىن دا تۋ ەتىپ الدىق. ال بايلىقتىڭ سوڭىنا كوزسىز ءتۇسۋ – باق بولا ما, سور بولا ما, ونى ويلانبايمىز... ونداي ادامداردىڭ جۇرەگىندە اقشادان باسقاعا دەگەن ماحاببات كومەسكىلەنە بەرەتىنىن دە ەسكەرە بەرمەيمىز... ال پرولەتاريات ەشتەڭەگە ساتىلمايدى, سوندىقتان دا ادامگەرشىلىكتىڭ تۋىن بيىك ۇستايدى. مۇحامبەت كوپەەۆ وسى ورتادان شىققان ادام.
ناعىز ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن قاسيەتى – تۋعان جەرىنە دەگەن ماحابباتتى ەشقاشان جۇرەگىنەن وشىرمەۋى. ادامگەرشىلىكتى دە, جاقسىلىقتى دا نەگىزىنەن سونداي ادامداردان كۇتۋگە بولادى. مۇحامبەت اعامىزدا دا وسى قاسيەت جوعارى. سوندىقتان دا ول: «مەن قارساقپاي, جەزدى, جەزقازعان, ۇلىتاۋ ءتارىزدى تاريحي ولكەدە ومىرگە كەلىپ, ءوسىپ-ونگەنىمدى ارقاشان ماقتانىشپەن ايتا جۇرەمىن. ەگەر مەنىڭ بويىمدا مىسقالداي بولسا دا جاقسى قاسيەتتەر بولسا, ولاردى تۋعان توپىراقتان دارىعان دەپ ەسەپتەيمىن. مەن ءار ۋاقىت ەلىمنىڭ, جەرىمنىڭ داڭقىنا ەشقانداي داق تۇسىرمەۋدى ويلادىم, ءالى دە سولاي بولماققا ۇمتىلامىن. ەل ازاماتى بولۋ – تۋعان توپىراقتىڭ, وسكەن ولكەنىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇسىنۋدەن, سونىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋدەن باستالادى», دەپ جازدى ءوزىنىڭ ومىرباياندىق كىتابىندا.
مۇحاڭنىڭ اكەسى جۇمانازار ومىردەن ەرتەرەك وتكەن. ءوزى ونەرپاز, اۋىل ىشىندەگى توي-تومالاقتىڭ گ ۇلى بولعان جان ەكەن. ءاندى جاقسى ايتۋىمەن قاتار سول كەزدە قولعا تۇسكەن بارلىق مۋزىكا اسپاپتارىندا دا جاقسى ويناعان. سونىمەن بىرگە ءوزى جۇمىس ىستەيتىن كەن ورنىندا جاڭالىق اشقانى دا بار. جوقشىلىقتان وقي الماي قالعان ول جەتى كلاستىق بىلىممەن ماركشەيدەر بولعان. ال ارناۋلى ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى ماماندىق. جۇمەكەڭ وسىناۋ كۇردەلى ماماندىقتى ەشقانداي وقۋ, ءبىلىمسىز-اق مەڭگەرىپ كەتكەن. بىردە ءوزىنىڭ تەرەڭ تۇيسىگى مەن تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ ەكى مىڭ مەتر تەرەڭدىكتەگى شاحتالاردىڭ قاي جەردە قوسىلاتىنىن ەشقانداي سىزۋ, ەسەپسىز-اق ءدال تاۋىپ, انىقتاپ بەرگەن. ونىڭ راستىعىنا جەرگىلىكتى باسشىلار سەنبەي, ماسكەۋدەن ارناۋلى مامانداردى شاقىرتقاندا ولار جۇمانازاردىڭ ەسەبى تۇپ-تۋرا ەكەنىن انىقتاپ, بىلىكتىلىگىنە ءتانتى بولىپ, تاڭعالعان ەكەن. وسىنداي تۇيسىكتى جانداردىڭ ءبىلىم الا الماي قالعانىنا وكىنەسىڭ, ايتپەسە كەرەمەت مامان بولماس پا ەدى.
مۇحاڭنىڭ اكەسى جۇمانازار مەن اناسى قالي بۇكىل ەلگە قۋانىش بولىپ, حالىقتىڭ ءجۇزى جادىراعان 1945 – جەڭىس جىلىندا ۇيلەنەدى. بۇل جىلعى تويلاردىڭ ايرىقشا ەرەكشەلىگى بار, ونى قازاق «توي تويعا ۇلاستى» دەپ دارىپتەگەن. سول كەزدە ايتىلعان اقجارما تىلەكتەر مەن كەڭ پەيىلدەردىڭ دە اياعى قۇتتى بولىپ, قالي انامىز بىرىنەن سوڭ ءبىرى – التى ۇل تۋادى. بىراق مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەمشىن, تۇرمىستىڭ قيىندىعىنان ءۇش ۇلعا كەڭ دۇنيەنىڭ جارىعى كوپ بۇيىرماي, ەرتە كەتىپ, تەك 1947 جىلى تۋعان اعاسى عازيز, 1949 جىلى تۋعان مۇحامبەت جانە 1955 جىلى تۋعان ءىنىسى ساحاببادين ۇشەۋى عانا امان-ەسەن ەرجەتكەن.
1954 جىلعى 20 جەلتوقساندا 30 مىڭنان استام تۇرعىنى بار «ۇلكەن جەزقازعان» جۇمىسشىلار كەنتى جەزقازعان قالاسى بولىپ قايتا قۇرىلادى. ال مۇحاڭ تۋعان «رۋدنيك» كەنتى وسى قالانىڭ ءبىر بولىگى بولىپ كەتەدى. جاڭا قالاعا جەتى جىلدىڭ ىشىندە ەكىنشى كەن بايىتۋ فابريكاسى, جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى, بىرنەشە شاحتا, ونىڭ ىشىندە اشىق جۇمىستاردىڭ ءىرى كارەرى №55 الىپ شاحتا ىسكە قوسىلىپ, جەزقازعان ۇلكەن ءوندىرىستى قالاعا اينالادى.
م.كوپەەۆ جەزقازعانداعى قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن 1957 جىلى اتتاعان. اكەسىنىڭ قاتتى قاداعالاۋىمەن ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ وتە جاقسى وقيدى. الايدا, كەلەسى جىلى, بار بولعانى 34 جاسىندا اكەسى جۇمانازار جازىلماس كەسەلگە ۇشىراپ, دۇنيەدەن وتەدى. ءۇش بالاسى مەن جاس كەلىنشەگى اڭىراپ ارتىندا قالا بەرەدى.
بۇل مۇحاڭنىڭ باسىنا تاعدىردىڭ سالعان العاشقى سوققىسى ەدى. اراعا التى جىل سالىپ, اناسى قايتىس بولعاندا ول ەكىنشى اۋىر سوققىعا تاپ بولادى. قازاق «اكەسىز جەتىم – ەركە جەتىم, شەشەسىز جەتىم – سورلى جەتىم» دەيدى. شىنىندا, بارلىق اعايىن-تۋىسقاندارى اناسىنىڭ كوڭىلىنە قاراپ, بالالاردى اكەسى جوق دەپ ەركەلەتىپ, قولداپ, قورعاپ جۇرەتىن. ەندى اناسىنان ايىرىلعاندا كىم پانا بولارىن بىلمەگەن ەكى جەتىمەك كامەلەتكە تولماعان اعالارىن ەكى جاقتان قۇشاقتاپ, «ەندىگى كۇنىمىز نە بولادى» دەپ شىرىلداعاندا ادامنىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتادى...
قازاق «جەسىرىن قاڭعىتپاعان, جەتىمىن جىلاتپاعان» حالىق قوي, جەرگىلىكتى وكىمەت بالالاردى جەتىمدەر ۇيىنە بەرەمىز دەپ قاعاز جيناعاندا شەشەسىنىڭ ءسىڭلىسى ءالتىش اپالارى جيەندەرىمدى تەنتىرەتپەيمىن دەپ ۇشەۋىن دە ءوز قامقورلىعىنا الادى. قازاقتا «جەتىم قوزى تاس باۋىر, ماڭىرار دا وتىعار» دەگەن ءسوز بار. الايدا, بۇل ماقال بارلىق جەتىمگە جۇرمەيدى, ولاردىڭ اراسىندا كەرىسىنشە, باسقا ادامنىڭ قايعىسىنا باۋىرى ەزىلىپ تۇراتىن ادامدار كوبىرەك ۇشىراسادى. مۇحامبەت اعامىز دا سونىڭ ءبىرى, ول بۇگىنگە دەيىن باسىنا قايعى بۇلتى ۇيىرىلگەن جاندارعا كومەك قولىن سوزعىسى كەلىپ, جۇرەگى ەلجىرەپ تۇراتىن جان.
جەتىم وسكەن جانداردىڭ نامىسى كەرەمەت بولادى. ولار وزدەرىن ناشار ۇستاسا, ساعىنتىپ كەتكەن اكە-شەشەسىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرەتىندەي نامىسقا تىرىسىپ, قانداي قيىندىقتى بولسا دا جەڭۋگە تىرىسادى. بالا مۇحامبەت مەكتەپتەگى جەتىم بالالارعا تەگىن بەرىلەتىن تاماقتان دا باس تارتىپ, ونى ىشپەگەنى دە سول – اكە-شەشەسىن ولدىگە ساناتپايمىن دەگەن نامىستان ەكەنى ءسوزسىز.
مۇحامبەت كوپەەۆ مەكتەپتە تەك جاقسى وقۋشى عانا ەمەس, بەلسەندى, ونىڭ ۇستىنە دومبىراشى, ءانشى بالا دا اتانىپ جۇرەدى. بىردە-ءبىر مادەني شارا ونىڭ قاتىسۋىنسىز وتپەيدى. دومبىرامەن قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ كۇيلەرىن عانا ەمەس, وگينسكيدىڭ «پولونەزىن» دە العاشقى ورىنداۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. سپورتقا دا بەيىم بولىپ, كوپتەگەن جارىستا جۇلدەگەر بولىپ جۇرەدى. «كۇلشەلى بالا سۇيكىمدى» دەگەندەي ءارى ونەرلى, ءارى بەلسەندى بولىپ جۇرگەن جاقسى وقيتىن بالا مۇعالىمدەرگە دە سۇيكىمدى بولىپ, مەكتەپتى جاقسى باعاعا بىتىرەدى.
مۇحامبەت كوپەەۆ مەكتەپ بىتىرگەندە وزىنە قانداي ماماندىقتى تاڭداسام ەكەن دەگەن قيىن ساۋالدى قويماعان جان. ويتكەنى اكەسى كەنشى, اعاسى كەنشى, ونىڭ ۇستىنە ءوزى قارساقباي – جەزقازعان ءوڭىرىنىڭ پەرزەنتى, جاسىنان بويىنا كەنشىلەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ءسىڭىرىپ وسكەن ول باسقا ەشنارسەگە الاڭداماي, بىردەن الماتىنىڭ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ كەنشى ينجەنەرلەر دايىندايتىن بولىمىنە اتتىڭ باسىن بۇرادى. كونكۋرستان ءبىر بالى جەتپەي وتە الماي قالىپ, ۇيگە رەنجىپ كەلسە, مۇندا «ستۋدەنت بولىپ قابىلداندىڭ» دەگەن جەدەلحات وزىنەن بۇرىن جەتكەن ەكەن. اۋەلدەن جۇلدىزى جوعارى تۋعان جاندى جاراتقان يەمىز قۇر تاستاماپتى, سول جىلى تاۋ-كەن ينجەنەرلەرىن دايىندايتىن قوسىمشا توپ اشىلىپ, مۇحاڭ سوعان قابىلدانعان ەكەن. ءسويتىپ مۇحامبەت كوپەەۆ تە جوو-نىڭ ستۋدەنتى اتانادى.
ستۋدەنتتىك جىلداردى ەسكە العاندا كوپ ادام وزدەرىنىڭ ماحابباتىن, الماتىنىڭ قىزىقتارىن ايتىپ, اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇريدى. ال مۇحاڭ كوبىنەسە وزىنە قامقور بولعان جانداردى, سونىمەن بىرگە بىلىمدەرى تەرەڭ ۇستازدارىن ەسكە الادى. سونىڭ ىشىندە ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنمەن كەلىپ, الماتىدا قالىپ قويعان فاكۋلتەت دەكانى سوفيا شرۋبكونىڭ ەسىمىن ۇنەمى جۇرەكتىڭ بار جىلىلىعىمەن ەسكە الادى. وزدەرى «شاپاعاتتى شەشەي» دەپ اتاعان وسى ءبىر ەۆرەي ايەل تالاي قازاق جاستارىنا قامقور بولىپ, ستيپەنديا بەرگىزىپ, جاتاقحانا بولگىزىپ, قايبىر قىلىقتارى ءۇشىن وقۋدان دا شىعارتپاي, شىرىلداپ جۇرەدى ەكەن. ء«وزىڭنىڭ بىرەۋگە جاساعان جاقسىلىعىڭدى ۇمىت, ال بىرەۋدىڭ وزىڭە جاساعان جاقسىلىعىن ۇمىتپا» دەگەن ادامگەرشىلىك قاعيداسىن مۇحامبەت جۇمانازار ۇلى جۇرەگىنە ماڭگىلىك تۇيگەن جان ەكەنى وسىندايدان كورىنەدى.
مەكتەپتە العان بىلىمىنە قوسا جىگەرى مەن قايراتى قاپىسىز بولعان جاس ءومىرىنىڭ ستۋدەنتتىك كەزەڭىن جارقىلداتىپ وتكىزىپ, بىلىكتى مامان بولىپ 1972 جىلى تۋعان جەرگە ورالىپ, جەزقازعانداعى «شاحتاپروحودكالاۋ ترەسى» №1 باسقارماسىنىڭ №65 شاحتاسىنا كەن شەبەرى بولىپ جۇمىسقا تۇرادى. وسى قىزمەتتە مۇحاڭ العاش رەت قايسار مىنەزدى بولىپ شىڭدالۋ مەكتەبىنەن وتەدى.
وندىرىستە قازاق ماماندارى جوقتىڭ قاسى, ال باسقارۋشى قىزمەت اتقارۋشىلاردىڭ كوبى ارنايى ءبىلىمى جوق, تەك تاجىريبەمەن يگەرىپ كەتكەن وزگە ۇلت وكىلدەرى. ولار جۇمىستى ەسكى ادىسپەن ۇيىمداستىرىپ, تەك جوسپاردى ورىنداۋدى عانا ءبىلىپ, تەوريانى كەرەك تە قىلمايدى. وسى جەردە العاشقى تارتىس باستالادى. بۇرىنعىشا ىستەپ قالعاندار جاس قازاقتىڭ تالابىن مويىنداماي, ۇيرەنشىكتى ادىستەرىنە باسا بەرەدى. بۇعان جاس ينجەنەر شىداي الماي, اشىق ايقاسقا تۇسەدى. سونداي تارتىستىڭ ءبىرى ترەست باسقارۋشىسى عازيز وماروۆتىڭ الدىنا دەيىن جەتىپ, بىلىكتى مامان جاس ينجەنەردىڭ ورىندى تالابىن قولداپ, مويىندارىن تەرىسكە سالاتىنداردى ءبىر وماقاستىرىپ, ونىڭ الدىنا جىعىپ بەرەدى. ەشكىمگە جالتاقتاماي, جاس جىگىتتى قولداعان عازەكەڭنىڭ ءوزى كەيىن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن الىپ, كەن ىستەرىنىڭ بىلىكتى باسقارۋشىسى رەتىندە بۇكىل قازاقستانعا تانىلعان جانداردىڭ ءبىرى.
جەرگىلىكتى بيلىك باسشىلارىنىڭ ءبىرى قازاق بولسا, ەكىنشىسى ورىس ۇلتىنىڭ وكىلى بولۋى كەرەك دەگەن قاعيدا ءتىپتى كەنىشتەردە دە ساقتالعان ەكەن. بىردە سولتۇستىك جەزقازعان كەنىشىنىڭ ديرەكتورى دا, باس ينجەنەرى دە قازاق بولعاندا قالا باسشىسى ن.شۋستوۆ دەگەن بىرەۋ مۇنى «ادام توزگىسىز جاعداي» دەپ ماسەلە كوتەرەدى. پاتەر بولىنگەندە دە قازاقتى شەتقاقپاي قىلۋشىلىق كوزگە ۇرىپ تۇرادى. ۇلتتىق مۇددەلەر دە ەسكەرىلمەيدى, ءتىلدىڭ دامۋىنا جاعداي جاسالمايدى.
وسىنداي ادىلەتسىزدىكتەر بۋىرقانعان جاس جىگەردى جانىپ, ۇلتتىق سەزىمنىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە قۇرىق بەرەدى... «تاۋەلسىز ەلدە تۋعان قازىرگى ۇرپاق ءبىزدىڭ «سىرتىمىز ءبۇتىن, ءىشىمىز ءتۇتىن» دەگەندەي ءاربىر كۇنىمىزدىڭ ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقا تولى بولعانىن باستارىنان كەشپەگەن سوڭ بىلە بەرمەيدى. بىراق, باستارىنان كەشپەسە دە, تاۋەلسىزدىكتىڭ وڭايلىقپەن كەلمەگەنىن ولار جان جۇرەكتەرىمەن تۇسىنۋگە ءتيىستى», دەيدى مۇحاڭ ءوزىنىڭ كىتابىندا.
ەسكى بيلىك جۇيەسىنىڭ ءبىر جاقسى جەرى – قولىنان ءىس كەلەتىن, «بويىندا قايرات, ويىندا كوز» بار جاستاردى بيلىك ساتىلارىنا كوتەرۋگە تىرىساتىن. م.كوپەەۆتى دە ول كەنىش ينجەنەرى ەتىپ قالدىرماي, جاستاردى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا تارتادى. ءسويتىپ مۇحاڭنىڭ ءومىرىنىڭ «كومسومولدىق كەزەڭى» باستالادى. الدىمەن ونى ترەستىڭ كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەتىپ سايلايدى, سوسىن قالالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا اۋىستىرادى. كومسومول – ادامنىڭ بيلىك باسپالداقتارىمەن جوعارى ورلەۋىندە سىناق بولاتىن جول. بارلىق باستاماعا باتىل كىرىسىپ, دامەلى جاستىڭ ءوزىن ءوزى كورسەتۋ جىلدارى دا وسى شاق. مۇحاڭ وسى سىناقتاردان ابىرويمەن ءوتىپ, قانشاما باستامالاردى ىسكە اسىرىپ, ابدەن شىڭدالادى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ قازاقتىڭ تالاي بيىك تۇلعالارىمەن ارالاسىپ, ولاردىڭ ۇلگىلەرىن بويىنا سىڭىرەدى. سولاردىڭ ىشىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قۋانىش سۇلتانوۆ تا بولعان.
ودان ءارى م.كوپەەۆ پارتيا قىزمەتىنە اۋىستىرىلىپ, بيلىكتىڭ كەلەسى كەزەڭىنە وتەدى. بۇل جەردە دە ءوزىن كورسەتە بىلگەن جاستى بيلىك الماتىداعى ەكى جىلدىق پارتيا مەكتەبىنە جىبەرەدى. ال بۇل مەكتەپتى بىتىرگەندەر پارتيانىڭ سەنىمىنە ابدەن كىرگەندەر, سوندىقتان ولاردى قابىلەتىنە قاراي جوعارى جىلجىتۋدا ەشقانداي كەدەرگى بولمايتىن. سوندىقتان دا م.كوپەەۆ پارتيا مەكتەبىن بىتىرەتىن تۇستا جەزدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە ۇسىنىلادى. بۇل – اۋدان كولەمىندەگى ەڭ ۇلكەن قىزمەتتەردىڭ ءبىرى. جاس باسشىنىڭ پارتيالىق قىزمەت قانا ەمەس, شارۋاشىلىق باسقارۋعا دا قابىلەتى مىعىم ەكەنى ەسكەرىلىپ, اينالاسى ءبىر جىلدا ول قاراجال قالاسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالىعىنا جوعارىلاتىلادى. وسى قىزمەتكە باراردا مۇحاڭ ءوزىنىڭ دىنمۇحامەد قوناەۆپەن كەزدەسىپ, ونىڭ اقىلىن تىڭداپ, باتاسىن العانىن ءوز ومىرىندەگى ەستەن كەتپەس ەلەۋلى ءبىر وقيعا دەپ ۇمىتپاي, ايتىپ جۇرەدى.
قالانىڭ شارۋاشىلىق ماسەلەلەرىنە جاستىق جىگەرمەن, قاجىماس قايراتپەن كىرىسكەن باسشى كوپ نارسەنى تىندىرىپ, قوردالانعان تالاي ماسەلەنى شەشىپ, تۇرعىنداردىڭ العىسىنا يە بولادى. ال ءوزى «مەن قاراجال قالاسى تۇرعىندارىنا وتە ريزامىن. ولار مەنىڭ ءاربىر قادامىمدى ءبىراۋىزدان قولداپ, ابىرويىمنىڭ جوعارى بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ۇلكەندەردىڭ دە, جاستاردىڭ دا كوڭىلىنەن شىققان سەكىلدىمىن. سودان بەرى 30 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە قاراجالداعى كۇندەرىمدى ريزالىق سەزىممەن ەسكە الامىن» دەپ جازدى ەستەلىگىندە.
ەرەن ەڭبەگىمەن تانىلىپ, ۇيىمداستىرۋشىلىق زور قابىلەتىمەن كورىنگەن باسشىنى وبلىس بيلىگى قاراجالدا ءبىر-اق جىل ۇستاپ, وبلىس ورتالىعى جەزقازعان قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە كوتەرەدى. قازىر كەيبىر جاستار بىلە بەرمەۋى مۇمكىن, بۇل قىزمەت قالا بيلىگىندەگى ەڭ جوعارعى ساتى بولاتىن. ءوزىنىڭ تۋعان قالاسىنىڭ كوركەيۋىنە م.كوپەەۆ بارلىق كۇش-جىگەرىن سالىپ ەڭبەك ەتەدى. مۇندايدا كەدەرگىلەر دە از بولمايدى, بۇرىنعى ادەتكە شوگىپ قالعاندار جاڭا دۇنيەگە ۇركە قارايدى. الايدا وبلىستىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى باسشىسى ە.ەجيكوۆ-باباحانوۆ تا جاس باسشىنىڭ باستامالارىن قولداپ, ونىڭ ەڭبەگىنىڭ جانا تۇسۋىنە ىقپال جاساپ وتىرادى.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الار قارساڭىندا مۇحامبەت كوپەەۆتىڭ دە ومىرىنە ەلەۋلى وزگەرىس كەلەدى. بۇعان دەيىن تەك جەرگىلىكتى بيلىك باسپالداقتارىندا ىستەپ كەلگەن ونى 1991 جىلدىڭ قاراشا ايىندا جوعارعى كەڭەس رەسپۋبليكالىق «جايرەم-اتاسۋ ەركىن ەكونوميكالىق ايماعى» (ەەا) اكىمشىلىگىنىڭ توراعالىعىنا تاعايىندايدى. مۇنداي قۇرىلىمدار نارىقتىق قاتىناسقا ءوتۋدىڭ العاشقى قارلىعاشتارى رەتىندە ەلىمىزدىڭ ءبىراز تۇكپىرىندە قۇرىلىپ جاتقان. ءسويتىپ مۇحاڭ ونىڭ العاشقى قادامىنا كىرىسىپ كەتەدى. الايدا, وتپەلى كەزەڭدە جەرگىلىكتى باسشىلىققا كەلگەن قاۋقارسىز, كەزدەيسوق باسشىلار وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەسىن عانا ويلاپ, ەەا-نىڭ ادىمىن اشتىرماي, جىگەردى قۇم قىلادى.
1995 جىلى قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس قازاقستان پارلامەنتى ەكى پالاتادان تۇراتىن بولدى. جەرگىلىكتى بيلىك ماجىلىسكە دەپۋتات رەتىندە سوزگە العىر ءارى ىسكەر مۇحامبەت كوپەەۆتىڭ بارعانىن قالاپ, ونىڭ كانديداتۋراسىن دەپۋتاتتىققا ۇسىنادى. سونىڭ ناتيجەسىندە م.كوپەەۆتىڭ ومىرىندە پارلامەنتاريلىك كەزەڭ باستالادى.
دەپۋتات بولۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وتە زور, ونى ادال اتقارا بىلسەڭ, ۇشى-قيىرسىز قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ورتاسىندا جۇرەسىڭ. بىراق سايلانعان ادامداردىڭ ءبارى كوپ نارسەگە كىرىسپەي, «سەن تيمەسەڭ مەن تيمەن» دەپ ۇلكەن ەڭبەكاقىنى قالتاعا باسىپ, جايباراقات وتىرعاندى قالايدى.
مۇحامبەت كوپەەۆ بولسا دەپۋتاتتىق مانداتتى پايدالانىپ, جان-تانىمەن حالىققا, ەلگە ءبىر پايداسىن تيگىزۋگە تىرىستى. تەك 1995-1999 جىلدارداعى شاقىرىلىمداعى سەسسيالاردا ول زاڭ جوبالارىن قاراعان تالقىلاۋلار بارىسىندا 189 رەت سويلەپ, 21 رەت ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتىنە, باس پروكۋراتۋراعا, ۇلتتىق بانك جانە ت.ب. مەملەكەتتىك ورگاندارعا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداعان ەكەن. كەيىنگى شاقىرىلىمدا پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا, ودان سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا سايلاندى. بۇل جىلداردا دا ونىڭ سويلەگەن سوزدەرى مەن جولداعان ساۋالدارى ەسەلەنە ءتۇستى. بۇلاردىڭ كوبى شەشىمىن تاۋىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ ماسەلەلەرى شەشىلىپ جاتتى. ماسەلەن, ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى قۇمكولدەن مۇناي وندىرەتىن كومپانيا بارلىق سالىقتى بۇرىن تەك تىركەلگەن جەرى رەتىندە قىزىلوردا مەن رەسپۋبليكاعا اۋدارسا, ەندى دەپۋتاتتىڭ تالابىمەن م ۇلىك سالىعى اۋداندا قالدىرىلاتىن بولدى. مۇنداي شەشىمىن تاپقان ماسەلەلەردى ساناپ شىعۋدىڭ ءوزى ءبىر ەمەس, بىرنەشە ماقالاعا جۇك بولار ەدى. ساۋالمەن عانا ەمەس, دۇرىس زاڭ جوبالارىنىڭ قابىلدانۋىندا دا ول ەشكىمنىڭ الدىندا بۇقپانتايلىق جاساماي, ەل مۇددەسى ءۇشىن باتىل كىرىسەتىن. ماسەلەن, تەك شەتەلدىك اۋديتورلىق كومپانيالاردىڭ مۇددەسىن قورعاپ ازىرلەنگەن زاڭ جوباسىن وتكىزبەۋگە ول بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىردى. الدىمەن شەتەلدىكتەردىڭ لوببيىنە قارسى شىعىپ, العاشقى جوبانى وتكىزبەي, سوسىن «اۋديتورلىق قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىنا باستاماشى بولىپ, ول دا پارلامەنتتەن وتپەگەندە پرەزيدەنتكە دەيىن بارىپ, ەلىمىز ءۇشىن ءتيىمدى جوبانىڭ قابىلدانۋىنا مۇرىندىق بولدى. ءسويتىپ, اۋديت قىزمەتى ءۇشىن كومپانيالار تولەيتىن ميللياردتاعان تەڭگەلىك سالىق ءوزىمىزدىڭ بيۋدجەتكە تۇسەتىن بولعان. وسىنداي ەرلىكتەرىمەن كەز كەلگەن دەپۋتات ماقتانا المايدى. ەگەر ءاربىر دەپۋتات ەلگە وسىلاي قىزمەت ەتكەن بولسا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكاسى دا, الەۋمەتتىك جاعدايى دا دامي تۇسەرى ءسوزسىز ەدى.
سونداي-اق مۇحاڭنىڭ ۇلت ۇياسى اتانعان ۇلىتاۋعا 48 ملن تەڭگە ءبولدىرىپ, ء«تورت بوساعا» ەسكەرتكىشىن, جاڭاارقا اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا 90 ملن تەڭگەلىك قوسىمشا عيمارات, ساتباەۆ قالاسىنىڭ جاڭادان بوي تۇزەگەن شاعىن اۋدانىنا 530 ملن تەڭگەلىك ورتا مەكتەپ سالدىرۋعا, جەزقازعان مەن ساتباەۆ قالالارىن قوساتىن اسفالت جولدى 276 ملن تەڭگەگە جارىقتاندىرۋعا, ساتباەۆتىڭ قالالىق اۋرۋحاناسىن 130 ملن تەڭگەگە جوندەۋدەن وتكىزۋگە ىقپال ەتكەنىن ەسكە سالا كەتكىمىز كەلدى.
پارلامەنت پالاتالارىنىڭ اراسىندا الدىمەن جاي دەپۋتات, سوسىن ەكى پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىنە سايلانۋ ارالىعىندا مۇحاڭنىڭ ون اي بويى توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى لاۋازىمىن اتقارعانى دا بار. ەكى اگەنتتىكتى بىرىكتىرۋ ارقىلى جاڭادان قۇرىلعان مينيسترلىكتى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ, ءتۇرلى اپاتتارعا قارسى الەۋەتتى قۇرىلىمعا اينالدىرۋ وڭاي بولعان جوق. بىراق مۇحامبەت كوپەەۆتىڭ ىسكەرلىگىنىڭ, ماسەلەنى كىمنىڭ الدىندا بولسىن باتىلدىقپەن كوتەرە بىلگەندىگىنىڭ ارقاسىندا ءالدى قۇرىلىمعا اينالىپ ەدى.
ءتىپتى استانانىڭ سول جاعالاۋىن سۋ تاسقىنىنان قورعايتىن بوگەتتى دە م.كوپەەۆ تۇرعىزىپ كەتكەنىن بىلە جۇرگەن ابزال. سول جاعالاۋ وڭ جاعالاۋعا قاراعاندا التى مەتر تومەن ورنالاسقانىن انىقتاپ, ەگەر بوگەت سالىنباسا تاسىعان سۋدىڭ ءبارى سول جاعالاۋدى باساتىنىن ۇكىمەتكە دالەلدەپ, اقىرى بوگەت تۇرعىزۋعا قول جەتكىزگەن دە م.كوپەەۆ ەدى. سونىڭ ارقاسىندا سوڭعى التى-جەتى جىلدا عانا نۇر-سۇلتاننىڭ سول جاعالاۋى سۋ باسۋدان امان قالدى.
بۇگىندە جەتپىسكە كەلىپ وتىرعان مۇحامبەت كوپەەۆ اعامىزدىڭ ومىرىنە قىسقاشا شولۋ جاساعاندا ونىڭ ءومىرى وسىنداي ۇلگىلى ىستەرگە تولى ەكەنىن كورەمىز. مۇحاڭ وتباسىلىق ومىردە دە كوپكە ۇلگىلى عيبراتتى اتا, اقىلمان اعا. قالامقاس جەڭگەي ەكەۋى قازىر ەكى قىز بەن ءبىر ۇلدان كورگەن نەمەرە, شوبەرەلەرىنىڭ اراسىندا باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ وتىر. بەينەتتىڭ زەينەتىن كورىپ وتىرعان جاندار وسىلارداي-اق بولار. ءبىز اعامىزعا باياندى باق, باقىتتى ۇزاق ءومىر تىلەيمىز.
