قوعام • 08 قاراشا، 2019

تاڭبالار الەمىندەگى مادەني جارىلىس

80 رەتكورسەتىلدى

بەلگىلى فرانسۋز ويشىلى لەۆي-ستروسستىڭ ء«؛ححى عاسىر &ndash؛ گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ عاسىرى بولادى، ايتپەسە ول مۇلدە بولمايدى»؛ دەگەنى بار. ال تارتۋ-ماسكەۋ سەميوتيكالىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى يۋريي لوتمان بولسا، «؛ادامزاتتىڭ زياتكەرلىك تاريحى &ndash؛ ادام جادى ءۇشىن كۇرەس»؛ دەي كەلە، بۇل ماسەلەگە ودان دا كەڭىرەك قارايدى.

رۋحاني جاڭعىرۋ &ndash؛ ۇلتتىق سانامەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ تۇپكى ماقساتى &ndash؛ ۇلتتىق بىرە­؛گەي­؛لىكتى ساقتاپ، ەل ىشىندە بەي­؛بىتشىلىك پەن كەلىسىم ۇيلەسە وتىرىپ، ۇلتتىق بەرەكە، بىرلىك سالتانات قۇرعان باسەكەگە قابىلەت­؛تى، تا­؛بىس­؛تى ەل بولۋ. وسى تۇرعى­؛دا، تۇڭ­؛عىش پرەزي­؛دەنت &ndash؛ ەل­؛با­؛سى ن.ا.نازار­؛باەۆتىڭ «؛رۋ­؛حاني جاڭ­؛عىرۋ»؛ باع­؛دار­؛لاماسى &ndash؛ جەكە تۇلعا­؛نىڭ دامۋ مۇم­؛كىندىكتەرى­؛نىڭ نەگىزگى سا­؛تى­؛­؛لارىن قامتىعان كە­؛شەن­؛دى جوبا.

«؛رۋحاني جاڭعىرۋ»؛ باعدار­؛­؛لاماسىندا قويىلعان مىندەت­؛تەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىك­؛­؛تەرىنىڭ ءبىرى &ndash؛ «؛جاڭا گۋماني­؛تارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق»؛ جوباسى. اتالعان جوبا اياسىندا ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا الەمدەگى ەڭ ۇزدىك دەگەن 48 ەڭبەك انا تىلى­؛مىزگە اۋدارىلدى. اۋدارما پرو­؛سەسى جالعاسىپ جاتىر. بۇل جالپى قازاقى وقىرمان ءۇشىن دە، زەرت­؛تەۋشىلەر مەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن دە ۇلكەن مۇمكىندىك جانە مۇنداي اۋقىمدى جوبا ەلىمىزدە العاش رەت قولعا الىنىپ وتىر.

وسى كەلەلى ءىس اياسىندا الەمدىك اقىل-وي الامانىندا ايتارلىقتاي ورنى بار يۋريي لوتماننىڭ «؛سەميو­؛سفەرا»؛ («؛تاڭبالار الەمى»؛) دەپ اتا­؛لاتىن ەڭبەگى قازاق تىلىنە ءتار­؛جى­؛مالاندى. تاڭبالار جۇيەسى تۋرالى عىلىم، ياعني سەميو­؛تيكا &ndash؛ كەز كەلگەن اۋقىمداعى گۋماني­؛تار­؛لىق ىزدەنىستەردىڭ وزىندىك ەرەك­؛شەلىكتەرى ايقىن كورىنىس تاپقان ءارى ءبىر ىزگە تۇسىرىلگەن عىلىم. جال­؛­؛پى، گۋمانيتارلىق پايىم تۇر­؛عى­؛­؛سىنان العاندا دا، تاريحي، مادەني، ادەبي اناليز تۇرعىسىنان العان­؛دا دا بۇل كىتاپتىڭ بەرەرى مول.

جالپى، سەميوتيكانى تاڭبالار جۇيەسى تۋرالى عىلىم دەپ بىلەمىز. سەميوتيكتەر بۇكىل جاراتىلىس­؛تى تاڭبالاردىڭ جيىنتىعى دەپ قارايدى. ءسوز دە ءبىر تاڭبا، ءومىر دە ءبىر تاڭبا، مادەنيەت، اۋا، جەر، اقيقات ءبارى ءوز الدىنا ءبىر تاڭبا. البەتتە، بۇل عىلىم جوق جەردەن پايدا بولعان جوق. كونە ويشىلدار مۇنىڭ العىشارتتارىن ءسوز قىلعان بولاتىن. تاڭبانىڭ تا­؛بي­؛عاتىن ءدىني، سونىمەن قاتار ماتەرياليستىك تۇرعىدان قاراس­؛تىرعان عالىمدار دا بولدى. الاي­؛دا، بۇل ماسەلەنى عىلىم رەتىن­؛دە جۇيەگە تۇسىرگەن عالىمدار قا­؛ت­؛ارىندا چ.پيرس، ف.سوسسيۋر، چ.مور­؛­؛ريستەردى اتاۋعا بولادى. كەيىن­؛نەن مۇنى ءتۇرلى مازمۇندا تەرەڭ­؛دەتە قاراستىرعانداردىڭ قاتارىندا بارت، ياكوبسون، لەۆي-ستر­؛وسس، گرەيماس، دەريدا سىندى باسقا دا زەرتتەۋشىلەردى ەرەكشەلەپ اتاۋعا بولادى. اتالعان عالىمداردان لوتمان ىزدەنىسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى عالىمنىڭ سەميوتيكانى ەڭ اۋەلى مادەني كود رەتىندە، ياعني ماتىنگە اينالعان مادەني قاتىناستار، اقپاراتتار اعىنى رەتىندە قاراستىرۋى دەپ بىلەمىن.

بۇل ەڭبەگىندە يۋريي لوتمان سەميوتيكا تەورياسى مەن مەتودولوگياسىن، سەميوسفەرا قۇرى­؛لى­؛مى مەن ەرەكشەلىكتەرىن ناق­؛تى مىسالدارمەن، تيپولوگيا­؛لىق تال­؛داۋلارمەن ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. ەڭبەك سونىسىمەن قۇندى. تالداۋلار تاريحي دايەكتەرمەن، كوبىنە ادەبي ءماتىن سيۋجەتتەرى­؛مەن بەكىتىلىپ وتىرادى. وسى ەڭبەگى ارقىلى ول ماسكەۋ&ndash؛تارتۋ سەميوتيكا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە الەمگە تانىلدى. اۆتور وسى ەڭبەگىندە تىلدەردىڭ جويىلىپ كەتپەۋى مەن ۇنەمى قولدانىستا بولۋى ءۇشىن قاجەت قارىم-قاتىناستاردىڭ مادەني نەگىزدەرىنە وي جۇگىرتە­؛دى. سەميوتيكا كەڭىستىگىن تۇگەل­؛دەي ءبۇتىن ءبىر جۇيە نەمەسە اعزا رەتىندە قاراستىرۋدى ۇسىنادى. سونى­؛مەن قاتار سەميوسفەرانى سيپاتتاي­؛­؛­؛تىن بەلگىلەردى، ولاردىڭ قىز­؛مەتىن، سەميوتيكالىق پروسەس­؛تەر مەن سەميوزيس قۇبىلى­؛سىن ءتۇسىن­؛دى­؛رىپ وتەدى. لوتمان مادەنيەت جانە ءتىل، مادەنيەت جانە ءماتىن، ما­؛دە­؛نيەت جانە تاريح، مادەنيەت جانە اقپارات، مادەنيەت جانە ءماتىن فۋنك­؛سياسى، ءماتىن مەن تاريح، ءماتىن­؛نىڭ تاريحي زاڭدىلىقتارى دەگەن كۇردەلى قارىم-قاتىناستاردى ارنايى قاراستىرىپ، ولاردىڭ ءتۇپ نەگىزىن قوزعايدى.

 ؛«؛سەميوسفەرادا»؛ جيناقتالعان عالىمنىڭ تاڭداۋلى ەڭبەكتەرى ونى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتتى. تاڭدالعان كىتاپقا كىرگەن مونوگرافيالار («؛مادەنيەت جانە جارىلىس»؛، «؛ويشىل الەمدەر ىشىندە»؛)، ءتۇرلى جىلداردا جارىق كورگەن ماقالالارى، بۇگىنگى تاڭدا قايتادان عىلىمي اينالىمعا ەنىپ، گۋمانيتارلىق ءبىلىم ماماندارى ءۇشىن وراسان مۇمكىندىك الاڭىن تۋدىرىپ وتىر. بۇگىندە الەمنىڭ وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا سەميوتيكا دەربەس ءپان رەتىندە جۇرگىزىلەدى. تاڭبالار تۋرالى ىلىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ەڭ الدىمەن اقپارات الماسۋ، عىلىمي ديسكۋرس ءھام مادەني تانىم تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى. بۇگىندە ءبىز مادەني، ۇلتتىق، تاريحي كود تۋرالى ونىڭ تۇپكى مانىنە بويلاماي ءجيى ءسوز قوزعايمىز. «؛سەميوسفەرا»؛ بۇل تۇسىنىكتەردىڭ تۇپكى مەحانيزمىنەن باستاپ، تارالۋ تارتىبىنە دەيىن ايقىنداپ بەرە­؛دى. تاڭبالار تۋرالى ءىلىم &ndash؛ ونەر مەن ءومىردىڭ، ۇلت پەن مادەنيەتتىڭ، تاريح پەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ، ادام با­؛لا­؛­؛سىنىڭ اقپارات الماسۋ قاعي­؛دات­؛­؛تارىنىڭ ءمانىن تايعا تاڭبا باسقانداي تۇسىندىرەدى. ماسە­؛لەگە، ونىڭ باستاپقى مىندەتى تۇرعى­؛سى­؛نان قاراۋدى ۇيرەتەدى.

تومەندە وسى ەڭبەكتەگى مادەني قاتى­؛ناستار، تىلدىك الەم، مادەنيەت پەن ونەردىڭ، ءومىردىڭ توعىسار تۇس­؛تا­؛رى جايلى ماسەلەلەرگە توق­؛تالامىز.

بۇل تاقىرىپقا ءسوز قوزعاعاندا عالىم تاڭبالار جۇيەسىن اتالعان ەڭبەگىندە اۋەلى تىلدىك الەممەن بايلانىستىرادى. لوتماننىڭ پىكى­؛رىنشە، ءبىز ءتىل كەڭىستىگىنە تاس­؛تاي باتىپ، سۋداي ءسىڭىپ كەتكەن­؛بىز. البەتتە، قاي جاعىنان الىپ قاراستىرساق تا، ءبىز تىلدىك كەڭىستىكتەن قاشا المايمىز. ءبىز ونىڭ ءبىر بولشەگىمىز، ول دا ءبىزدىڭ ءبىر بولشەگىمىز. بۇل رەتتە تىلمەن اراقاتىناسىمىز جايباراقات دەپ ايتا المايمىز: ءتىلدىڭ شەگىنەن تىسقارى شىعۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز، جالعان مەن وتىرىكتى، اۋىتقۋشىلىقتاردى، كەمىس­؛تىكتەرىمىز بەن ولقىلىقتارى­؛مىزدىڭ دەنىن ءدال وسى تىلگە ارتىپ قويامىز. تىلمەن كۇرەسۋ تالپىنىس­؛تارى ءتىلدىڭ ءوزى سياقتى كونەدەن كەلە جاتىر. تاريح، ءبىر جاعىنان، بۇل تالپىنىستاردىڭ ۇمىت­؛سىز­؛دىگى­؛نە، ەكىنشى جاعىنان، ءومىرى بىت­؛پەي­؛تىنىنە كوزىمىزدى جەتكىزىپ وتىر.

لوتماننىڭ تىلدىك كەڭىستىگى كۇن­؛دەلىكتى قولدانىستاعى تىلمەن شەك­؛تەلمەيدى. ول ءبىزدىڭ ادامي، م­؛ادەني، ۇلتتىق سانامىزدىڭ قام­؛تي­؛تىن شەڭبەرلەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. «؛رۋحاني جاڭعىرۋداعى»؛ سانا جاڭعىرىعىن تۇيسىنۋدە دە بۇل ەڭبەكتىڭ ماڭىزدىلىعى ەرەكشە.

«؛تاڭبالار الەمىنىڭ وزەگىنىڭ ءبىرى &ndash؛ ونىڭ ارتەكتىلىگى»؛، دەيدى لوتمان. &ndash؛ ۋاقىت وسىندەگى سيكلدىك قوزعالىستاردا ءتۇرلى قوسالقى جۇ­؛يەلەر قاتار ورنالاسادى. ماسە­؛لەن، قازىرگى زاماندا ەۋروپادا ايەل­؛دەر موداسىنىڭ اينالىم جىل­؛دامدىعى جىلمەن ولشەنسە، ءتىلدىڭ فونولوگيالىق قۇرىلىمى باياۋ وزگەرەتىنى سونشالىق، ءتىپتى ءبىز ونى وزگەرمەيتىن دۇنيە دەپ قابىلداۋعا بەيىم بولادى ەكەنبىز»؛.

راسىندا دا قازىرگى قازاق ءتىلى­؛نىڭ مازمۇن بايلىعى كۇن ساناپ جۇتاپ بارا جاتقانىمەن، ەكىنشى جاقتىڭ پايىمى تۇرعىسىنان ول وزگەرمەس دۇنيە رەتىندە قارا­؛لىپ، ۇيرەنشىكتى بايبالام قالپىنا ءتۇسىپ وتىر. وسى تۇس­؛تا يۋ.لوتمان لەرمونتوۆتىڭ «؛اقىن­؛دار ءوز تابانىن ءوزى سورىپ، قورەكتەنەتىن ايۋلارعا ۇقسايدى»؛ دەگەن تۇجىرىمىن كەلتىرەدى. سەميوتيكالىق قۇرىلىمدارعا قاتىستى بۇل مىسالدى قازىرگى انا ءتىلىمىزدىڭ احۋالىمەن قاراي­؛لاس قاراۋعا دا بولادى. ۇلتتىق كەڭىستىگىمىزدى قالىپتاستىراتىن انا ءتىلىمىز دەسەك، ونىڭ وزگە مادەنيەتتەر كەڭىستىگىندەگى ورنى قانداي؟ بۇگىندە بالاباقشالاردا ءقوستىلدى تۇلعا قالىپتاسىپ كەلە­؛دى، ونىڭ دامۋ ديناميكاسى­؛نىڭ قارقىنى قانداي؟ ەگەر بۇل سۇراقتاردى دا لوتمان كوتەرىپ وتىرعان تاڭبالار الەمى اياسىندا قاراستىرساق، نەندەي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەمىز؟

لوتمان كەز كەلگەن ۇلتتىڭ مادەني شەكاراسىنىڭ ماڭىز­؛دىلىعىنا توقتالادى. ءارى قاراي عالىم ويىن ودان سايىن تەرەڭدەتىپ ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ وزگە مادەني قاباتتارمەن قاتىناسىن دا تىلگە تيەك ەتەدى: «؛بۇل شەكارا سەميوتيكادان تىس سالادان باسا كوكتەپ كىرەتىن باسقىنشىلارمەن قيىلىسادى، ال بۇل باسقىنشىلار باسا كوكتەپ كىرگەنى بىلاي تۇرسىن، وزىمەن بىرگە ديناميكاسىن الا كەلەدى، كەڭىستىكتى تۇرلەندىرىپ جىبەرەدى، ايتسە دە كەڭىستىك زاڭدارى بو­؛يىنشا وزدەرى دە تۇرلەنەدى. سونىمەن بىرگە سەميوتيكالىق كەڭىستىك وزىنەن مادەنيەتتىڭ تۇتاس قاباتتارىن ۇدايى شىعارىپ تاس­؛تاپ وتىرادى. بۇل قاباتتار مادەنيەتتىڭ شەگىنەن تىسقارى ءتۇزىلىم توپتارىن جاسايدى دا، مادەنيەتكە مۇلدەم ۇمىت بولىپ، جاڭا قابات رەتىندە قايتا كىرۋ ءۇشىن، ءوز ۋاقىتىن كۇتىپ وتىرادى. سەميوتيكادان تىس سالامەن ءاۋىس-تۇيىس ديناميكانىڭ تاۋسىلماس قورىن قالىپتاستىرادى»؛.

بۇل «؛ماڭگى قوزعالىس»؛ ۇدايى جاڭعىرىپ، جاڭارىپ، تولىعىپ وتىراتىندىقتان ەشقاشان توقتا­؛مايتىنى دا بارشاعا ءمالىم.

ەڭ الدىمەن، قازاق ءتىلى بولسىن، وزگە دە تىلدەر بولسىن، ءتىل تەو­؛رياسى تۇرعىسىنان العاندا بار­؛لىعىنىڭ بولمىسى ءبىر. لوت­؛مان بۇل تۇرعىدا تىلدەر تابي­؛عاتىن ءارى كۇردەلى قاتىناس جۇيەسى ءارى ادامزاتتىڭ مادەني جادى تۇر­؛عى­؛سىنان قىزىقتى سالىستىرۋ­؛لار نەگىزىندە قاراستىرادى. مادە­؛نيەت تە ءوز كەزەگىندە، تەك مادە­؛نيەت شەڭبەرىندە ەمەس، مادە­؛نيەت­؛تەن تىس كەڭىستىكتى تانۋ ار­؛قى­؛لى زەردەلەنەدى. بۇل وتە قىزىق پا­؛يىم. قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسى­؛نىڭ ماماندارى مەن مادەنيەت­؛تانۋ­؛شىلارى ءۇشىن لوتمان ۇسىن­؛عان كاتەگوريالار ەڭ الدىمەن ءپاندى ماعىنالىق كەڭىستىك جانە ءپانارا­؛لىق قاتىناستار الەمى رەتىن­؛دە قاراستىرۋ مۇمكىندىگى دەر ەدىم.

مادەنيت ۇعىمىنىڭ ەرەكشە­؛لىگىن كەڭىنەن قوزعاعان بۇل ەڭبەك­؛تىڭ قامتۋ اياسى وتە كەڭ. عالىم كەز كەلگەن تاقىرىپ وزەگىن ونىڭ ستراتەگيالىق اۋقىمىن ساقتاي وتىرىپ سارالايدى. ء«؛ومىردى ماتىنگە اينالدىرۋ &ndash؛ وقيعالاردى ءتۇسىندىرۋ ەمەس، ۇلتتىڭ جادىنا ەنگىزۋ. ال ءبىرىڭعاي ۇلتتىق جادتىڭ بولۋى ءبىرىڭعاي اعزا تۇرىندە ۇلتتىق ۇجىمنىڭ ءومىر ءسۇرۋ بەلگىسى»؛ دەيدى لوتمان. وسى ىس­؛پەتتەس تۇجىرىمدار عالىم پا­؛يى­؛­؛مىنىڭ ماسەلەگە مۇلدە وزگە قى­؛رى­؛نان قارايتىنىن اڭعارتادى.

عالىم كەزىندە الىپ تالانت يەسى تولستوي تەرەڭدەپ بارعان تاقىرىپقا دا وي جۇگىرتەدى. تولستوي «؛ونەر دەگەنىمىز نە؟»؛ دەگەن ايگىلى سۇراققا، «؛ونەر &ndash؛ ادام­؛زاتتىڭ ىزگىلىككە ۇزدىكسىز ءىلبىپ جىلجۋى»؛ دەگەن مازمۇندا وي قورى­؛تادى. تاڭبالار الەمىندە ونەر دە ءوز الدىنا ءبىر تاڭبا. الايدا، ونىڭ وزىندىك جۇيەسى مەن ىشكى ديناميكاسىن قالاي تالدايمىز؟ ونەردىڭ ءوزىن ەمەس، ونىڭ قىزمەتىن تانۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟ لوتمان ءدال وسى فۋنكسيونالدىق تۇرعىدان تۇجىرىم جاسايدى دا: «؛ونەر تانيتىن اقيقاتتىڭ تاۋسىلمايتىنى سياقتى، جاڭا ءتىلدى ىزدەۋ جولىنداعى ونەر دە ەشقاشان تۇگەسىلمەيدى»؛ دەيدى.

البەتتە، ءبىر جاعىنان، ءحىح عاسىرداعى پوزيتيۆيستىك فيلوسو­؛فيا، ەكىنشى جاعىنان، گەگەل­؛دىك ەستەتيكا سانامىزدا «؛ونەر &ndash؛ اقيقاتتىڭ ايناسى»؛ دەگەن تۇسى­؛نىكتى قالىپتاستىرعانى ءمالىم. ال ءارقالاي سيمۆوليستىك جانە دەكادەنتتىك تەوريالار جيىن­؛تىعى ونەر مەن ءومىردى، يت پەن مىسىقتاي قۇبىلىس رەتىندە ناسيحاتتادى. مۇنداي انتيتەزالاردى لوتمان شىنايى ونەردە ماڭگىلىك ەگىز ۇعىمداي كورىنىس تاپسا، ال ومىردە مۇلدە مۇمكىن ەمەس قاتىناس دەڭگەيىندە قاراستىرادى. لوتمان پايىمىنشا، پەندەنىڭ تانىم كەڭىستىگى ونەردىڭ باستى قۇرالى. ولاي بولسا، ادامنىڭ تانىم كەڭىستىگى دەگەنىمىز نە؟ بۇل ۇعىمنىڭ اياسىندا ءبىز قانداي كاتەگوريالاردى قاراستىرامىز دەگەن كەشەندى سۇراقتاردى العا تارتادى.

تانىم كوكجيەگىن سارالاي كەلە، لوتمان باتىس پەن شىعىس تەكەتىرەسىنە دە وي جۇگىرتەدى. بۇل تۇرعىدا عالىم پىكىرى «؛رۋحاني جاڭعىرۋ»؛ باعدارلاماسىندا قويىلىپ وتىرعان ماسەلەمەن مازمۇنداس كەلەدى. ۇلتتىق سانا تۋرالى ايتىلعان تۇستا ەلباسى ن.نازارباەۆ: «؛حح عاسىرداعى باتىستىق جاڭعىرۋ ۇلگىسىنىڭ بۇگىنگى زاماننىڭ بولمىسىنا ساي كەلمەۋىنىڭ سىرى نەدە؟ مەنىڭشە، باستى كەمشىلىگى &ndash؛ ولاردىڭ وز­؛دەرىنە عانا ءتان قالىبى مەن تاجى­؛ريبەسىن باسقا حالىقتار مەن وركەنيەتتەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەي، بارىنە جاپپاي ەرىك­؛سىز تاڭۋىندا. اجەپتاۋىر جاڭعىر­؛عان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاري­؛حى­؛نىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى»؛ دەيدى. اتالعان تاقىرىپ تۋرالى «؛سەميوسفەرادان»؛ مىنا ۇزىن­؛دىلەردى كەلتىرە كەتسەم: «؛باتىس»؛ وركەنيەتى «؛شىعىس»؛ وركە­؛نيە­؛تىن مادەني «؛تىرشىلىك ەتپەي­؛تىن»؛ بىردەڭە دەپ ەمەس، «؛الەم­؛دىك ما­؛دەنيەت»؛ دەپ اتالاتىن تۇتاستىققا قوسىلاتىن سەرىك­؛تەسى رەتىندە قابىلداپ، ونىمەن تۇ­؛يىس­؛كەندە، وركەنيەت ەڭ الدىمەن وز­؛گەشە كورىنگەن ماتىندەردى ءوز فيلو­؛سو­؛فياسى مەن عىلىمىنىڭ مەتاتىل­؛دەرى ارقىلى قايتا باياندايدى»؛.

«؛... شىعىس جانە باتىس ەۋروپا قاتىناستارىنداعى كوز الدىمىزدا بولىپ جاتقان تۇبەگەيلى وزگەرىس، بالكىم، جالپى ەۋروپالىق تەرنارلىق جۇيەگە كوشۋگە جانە «؛ەسكى الەمدى تۇبىرىمەن جويىپ، ونىڭ قيراندىلارىنا جاڭا الەمدى تۇر­؛عىزۋ كەرەك»؛ دەگەن مۇراتتان باس تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شى­؛عار. مۇنداي مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الۋ ناعىز تاريحي اپات بولار ەدى»؛.

بۇل تۇرعىدان العاندا مادەنيەت ادامزات تاريحىنىڭ كۇردەلى جانە كەڭ ۇعىمدارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. وسى پروبلەماعا ارنالعان ادەبيەت تە كولەمدى ءارى كورنەكتى: تاريح فيلوسوفياسىنان باستاپ ءارتۇرلى داۋىرلەردەگى ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتتىڭ جەكە ماسەلەلەرى جونىندەگى ناقتى زەرتتەۋلەرگە دەيىن ۇشى-قيىرى جوق سالانى قامتيدى. الايدا پروبلەمالار مەن اسپەكتىلەر قانشا جەردەن كوپ بولسا دا، ولاردىڭ بارلىعى ىقتيمال ەكى تاسىلگە سايادى دەيدى لوتمان: «؛ەكى ءتۇرلى تالداۋ: دەدۋكتيۆتى جانە يندۋكتيۆتى، لوگيكالىق جانە تاريحي»؛. لوتماننىڭ «؛سەميو­؛سفەرا»؛ ەڭبەگىنىڭ قۇندى­؛لىعىن ونداعى قامتىلعان تاقىرىپ­؛تاردى سارالاي وتىرىپ باعام­؛داۋعا بولادى. «؛ماتىندەگى ءماتىن»؛، «؛بولجامسىزدىق ءساتى»؛، «؛دينامي­؛كانىڭ ەكى فورماسى»؛، ء«؛تۇس &ndash؛ سەميو­؛تيكالىق تەرەزە»؛، «؛ونەر فەنومەنى»؛، ء«؛ماتىننىڭ ءۇش فۋنكسياسى»؛، «؛سيمۆول &mdash؛ «؛سيۋجەتتىڭ گەنى»؛»؛، «؛تاريحي فاكت پروبلەماسى»؛، «؛مادەنيەت جادى»؛، «؛تاري­؛حي زاڭدىلىقتار جانە ءماتىن قۇ­؛رىلىمى»؛، «؛مادەنيەت جانە اق­؛پارات»؛، «؛مادەنيەت جانە ءتىل»؛، «؛ۇجىم­؛دىق سانا رەتىن­؛دەگى مادە­؛نيەت جانە جاساندى سانا ماسە­؛لەلەرى»؛، سونداي-اق «؛مادە­؛نيەت فە­؛نومەنى»؛ سىندى تاقىرىپ­؛تار­؛­؛دىڭ قاي-قايسىسى بولسىن وقىر­؛­؛ماندى ءارتاراپتى رۋحاني پىكىر الماسۋعا يتەرمەلەيتىن دۇنيەلەر.

 ؛

ۇلان ەركىنباي،

ا.بايتۇرسىنۇلى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

حات قورجىن (14.11.2019)

ادەبيەت • بۇگىن، 06:28

كۇرىش سۇرىپتارى سۇيىلىپ بارادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:24

سيپاتى بولەك كۋالىك

قوعام • بۇگىن، 06:14

التىن ادام افينادا

قازاقستان • كەشە

جاستار جارادى

سپورت • كەشە

جەرلەستەرىمىز جوعارىلادى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

فرونت-كەڭسە اشىلدى

ايماقتار • كەشە

اناعا تاعزىم ەتىڭدەر!

رۋحانيات • كەشە

ون ايداعى ورنىقتى دامۋ

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار