رۋحاني جاڭعىرۋ – ۇلتتىق سانامەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ تۇپكى ماقساتى – ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاپ, ەل ىشىندە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ۇيلەسە وتىرىپ, ۇلتتىق بەرەكە, بىرلىك سالتانات قۇرعان باسەكەگە قابىلەتتى, تابىستى ەل بولۋ. وسى تۇرعىدا, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى – جەكە تۇلعانىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ نەگىزگى ساتىلارىن قامتىعان كەشەندى جوبا.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى. اتالعان جوبا اياسىندا ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا الەمدەگى ەڭ ۇزدىك دەگەن 48 ەڭبەك انا تىلىمىزگە اۋدارىلدى. اۋدارما پروتسەسى جالعاسىپ جاتىر. بۇل جالپى قازاقى وقىرمان ءۇشىن دە, زەرتتەۋشىلەر مەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن دە ۇلكەن مۇمكىندىك جانە مۇنداي اۋقىمدى جوبا ەلىمىزدە العاش رەت قولعا الىنىپ وتىر.
وسى كەلەلى ءىس اياسىندا الەمدىك اقىل-وي الامانىندا ايتارلىقتاي ورنى بار يۋري لوتماننىڭ «سەميوسفەرا» («تاڭبالار الەمى») دەپ اتالاتىن ەڭبەگى قازاق تىلىنە ءتارجىمالاندى. تاڭبالار جۇيەسى تۋرالى عىلىم, ياعني سەميوتيكا – كەز كەلگەن اۋقىمداعى گۋمانيتارلىق ىزدەنىستەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى ايقىن كورىنىس تاپقان ءارى ءبىر ىزگە تۇسىرىلگەن عىلىم. جالپى, گۋمانيتارلىق پايىم تۇرعىسىنان العاندا دا, تاريحي, مادەني, ادەبي اناليز تۇرعىسىنان العاندا دا بۇل كىتاپتىڭ بەرەرى مول.
جالپى, سەميوتيكانى تاڭبالار جۇيەسى تۋرالى عىلىم دەپ بىلەمىز. سەميوتيكتەر بۇكىل جاراتىلىستى تاڭبالاردىڭ جيىنتىعى دەپ قارايدى. ءسوز دە ءبىر تاڭبا, ءومىر دە ءبىر تاڭبا, مادەنيەت, اۋا, جەر, اقيقات ءبارى ءوز الدىنا ءبىر تاڭبا. البەتتە, بۇل عىلىم جوق جەردەن پايدا بولعان جوق. كونە ويشىلدار مۇنىڭ العىشارتتارىن ءسوز قىلعان بولاتىن. تاڭبانىڭ تابيعاتىن ءدىني, سونىمەن قاتار ماتەرياليستىك تۇرعىدان قاراستىرعان عالىمدار دا بولدى. الايدا, بۇل ماسەلەنى عىلىم رەتىندە جۇيەگە تۇسىرگەن عالىمدار قاتارىندا چ.پيرس, ف.سوسسيۋر, چ.مورريستەردى اتاۋعا بولادى. كەيىننەن مۇنى ءتۇرلى مازمۇندا تەرەڭدەتە قاراستىرعانداردىڭ قاتارىندا بارت, ياكوبسون, لەۆي-ستروسس, گرەيماس, دەريدا سىندى باسقا دا زەرتتەۋشىلەردى ەرەكشەلەپ اتاۋعا بولادى. اتالعان عالىمداردان لوتمان ىزدەنىسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى عالىمنىڭ سەميوتيكانى ەڭ اۋەلى مادەني كود رەتىندە, ياعني ماتىنگە اينالعان مادەني قاتىناستار, اقپاراتتار اعىنى رەتىندە قاراستىرۋى دەپ بىلەمىن.
بۇل ەڭبەگىندە يۋري لوتمان سەميوتيكا تەورياسى مەن مەتودولوگياسىن, سەميوسفەرا قۇرىلىمى مەن ەرەكشەلىكتەرىن ناقتى مىسالدارمەن, تيپولوگيالىق تالداۋلارمەن ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. ەڭبەك سونىسىمەن قۇندى. تالداۋلار تاريحي دايەكتەرمەن, كوبىنە ادەبي ءماتىن سيۋجەتتەرىمەن بەكىتىلىپ وتىرادى. وسى ەڭبەگى ارقىلى ول ماسكەۋ–تارتۋ سەميوتيكا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە الەمگە تانىلدى. اۆتور وسى ەڭبەگىندە تىلدەردىڭ جويىلىپ كەتپەۋى مەن ۇنەمى قولدانىستا بولۋى ءۇشىن قاجەت قارىم-قاتىناستاردىڭ مادەني نەگىزدەرىنە وي جۇگىرتەدى. سەميوتيكا كەڭىستىگىن تۇگەلدەي ءبۇتىن ءبىر جۇيە نەمەسە اعزا رەتىندە قاراستىرۋدى ۇسىنادى. سونىمەن قاتار سەميوسفەرانى سيپاتتايتىن بەلگىلەردى, ولاردىڭ قىزمەتىن, سەميوتيكالىق پروتسەستەر مەن سەميوزيس قۇبىلىسىن ءتۇسىندىرىپ وتەدى. لوتمان مادەنيەت جانە ءتىل, مادەنيەت جانە ءماتىن, مادەنيەت جانە تاريح, مادەنيەت جانە اقپارات, مادەنيەت جانە ءماتىن فۋنكتسياسى, ءماتىن مەن تاريح, ءماتىننىڭ تاريحي زاڭدىلىقتارى دەگەن كۇردەلى قارىم-قاتىناستاردى ارنايى قاراستىرىپ, ولاردىڭ ءتۇپ نەگىزىن قوزعايدى.
«سەميوسفەرادا» جيناقتالعان عالىمنىڭ تاڭداۋلى ەڭبەكتەرى ونى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتتى. تاڭدالعان كىتاپقا كىرگەن مونوگرافيالار («مادەنيەت جانە جارىلىس», «ويشىل الەمدەر ىشىندە»), ءتۇرلى جىلداردا جارىق كورگەن ماقالالارى, بۇگىنگى تاڭدا قايتادان عىلىمي اينالىمعا ەنىپ, گۋمانيتارلىق ءبىلىم ماماندارى ءۇشىن وراسان مۇمكىندىك الاڭىن تۋدىرىپ وتىر. بۇگىندە الەمنىڭ وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا سەميوتيكا دەربەس ءپان رەتىندە جۇرگىزىلەدى. تاڭبالار تۋرالى ىلىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ەڭ الدىمەن اقپارات الماسۋ, عىلىمي ديسكۋرس ءھام مادەني تانىم تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى. بۇگىندە ءبىز مادەني, ۇلتتىق, تاريحي كود تۋرالى ونىڭ تۇپكى مانىنە بويلاماي ءجيى ءسوز قوزعايمىز. «سەميوسفەرا» بۇل تۇسىنىكتەردىڭ تۇپكى مەحانيزمىنەن باستاپ, تارالۋ تارتىبىنە دەيىن ايقىنداپ بەرەدى. تاڭبالار تۋرالى ءىلىم – ونەر مەن ءومىردىڭ, ۇلت پەن مادەنيەتتىڭ, تاريح پەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ, ادام بالاسىنىڭ اقپارات الماسۋ قاعيداتتارىنىڭ ءمانىن تايعا تاڭبا باسقانداي تۇسىندىرەدى. ماسەلەگە, ونىڭ باستاپقى مىندەتى تۇرعىسىنان قاراۋدى ۇيرەتەدى.
تومەندە وسى ەڭبەكتەگى مادەني قاتىناستار, تىلدىك الەم, مادەنيەت پەن ونەردىڭ, ءومىردىڭ توعىسار تۇستارى جايلى ماسەلەلەرگە توقتالامىز.
بۇل تاقىرىپقا ءسوز قوزعاعاندا عالىم تاڭبالار جۇيەسىن اتالعان ەڭبەگىندە اۋەلى تىلدىك الەممەن بايلانىستىرادى. لوتماننىڭ پىكىرىنشە, ءبىز ءتىل كەڭىستىگىنە تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ كەتكەنبىز. البەتتە, قاي جاعىنان الىپ قاراستىرساق تا, ءبىز تىلدىك كەڭىستىكتەن قاشا المايمىز. ءبىز ونىڭ ءبىر بولشەگىمىز, ول دا ءبىزدىڭ ءبىر بولشەگىمىز. بۇل رەتتە تىلمەن اراقاتىناسىمىز جايباراقات دەپ ايتا المايمىز: ءتىلدىڭ شەگىنەن تىسقارى شىعۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز, جالعان مەن وتىرىكتى, اۋىتقۋشىلىقتاردى, كەمىستىكتەرىمىز بەن ولقىلىقتارىمىزدىڭ دەنىن ءدال وسى تىلگە ارتىپ قويامىز. تىلمەن كۇرەسۋ تالپىنىستارى ءتىلدىڭ ءوزى سياقتى كونەدەن كەلە جاتىر. تاريح, ءبىر جاعىنان, بۇل تالپىنىستاردىڭ ۇمىتسىزدىگىنە, ەكىنشى جاعىنان, ءومىرى بىتپەيتىنىنە كوزىمىزدى جەتكىزىپ وتىر.
لوتماننىڭ تىلدىك كەڭىستىگى كۇندەلىكتى قولدانىستاعى تىلمەن شەكتەلمەيدى. ول ءبىزدىڭ ادامي, مادەني, ۇلتتىق سانامىزدىڭ قامتيتىن شەڭبەرلەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. «رۋحاني جاڭعىرۋداعى» سانا جاڭعىرىعىن تۇيسىنۋدە دە بۇل ەڭبەكتىڭ ماڭىزدىلىعى ەرەكشە.
«تاڭبالار الەمىنىڭ وزەگىنىڭ ءبىرى – ونىڭ ارتەكتىلىگى», دەيدى لوتمان. – ۋاقىت وسىندەگى تسيكلدىك قوزعالىستاردا ءتۇرلى قوسالقى جۇيەلەر قاتار ورنالاسادى. ماسەلەن, قازىرگى زاماندا ەۋروپادا ايەلدەر موداسىنىڭ اينالىم جىلدامدىعى جىلمەن ولشەنسە, ءتىلدىڭ فونولوگيالىق قۇرىلىمى باياۋ وزگەرەتىنى سونشالىق, ءتىپتى ءبىز ونى وزگەرمەيتىن دۇنيە دەپ قابىلداۋعا بەيىم بولادى ەكەنبىز».
راسىندا دا قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ مازمۇن بايلىعى كۇن ساناپ جۇتاپ بارا جاتقانىمەن, ەكىنشى جاقتىڭ پايىمى تۇرعىسىنان ول وزگەرمەس دۇنيە رەتىندە قارالىپ, ۇيرەنشىكتى بايبالام قالپىنا ءتۇسىپ وتىر. وسى تۇستا يۋ.لوتمان لەرمونتوۆتىڭ «اقىندار ءوز تابانىن ءوزى سورىپ, قورەكتەنەتىن ايۋلارعا ۇقسايدى» دەگەن تۇجىرىمىن كەلتىرەدى. سەميوتيكالىق قۇرىلىمدارعا قاتىستى بۇل مىسالدى قازىرگى انا ءتىلىمىزدىڭ احۋالىمەن قارايلاس قاراۋعا دا بولادى. ۇلتتىق كەڭىستىگىمىزدى قالىپتاستىراتىن انا ءتىلىمىز دەسەك, ونىڭ وزگە مادەنيەتتەر كەڭىستىگىندەگى ورنى قانداي؟ بۇگىندە بالاباقشالاردا قوستىلدى تۇلعا قالىپتاسىپ كەلەدى, ونىڭ دامۋ ديناميكاسىنىڭ قارقىنى قانداي؟ ەگەر بۇل سۇراقتاردى دا لوتمان كوتەرىپ وتىرعان تاڭبالار الەمى اياسىندا قاراستىرساق, نەندەي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەمىز؟
لوتمان كەز كەلگەن ۇلتتىڭ مادەني شەكاراسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالادى. ءارى قاراي عالىم ويىن ودان سايىن تەرەڭدەتىپ ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ وزگە مادەني قاباتتارمەن قاتىناسىن دا تىلگە تيەك ەتەدى: «بۇل شەكارا سەميوتيكادان تىس سالادان باسا كوكتەپ كىرەتىن باسقىنشىلارمەن قيىلىسادى, ال بۇل باسقىنشىلار باسا كوكتەپ كىرگەنى بىلاي تۇرسىن, وزىمەن بىرگە ديناميكاسىن الا كەلەدى, كەڭىستىكتى تۇرلەندىرىپ جىبەرەدى, ايتسە دە كەڭىستىك زاڭدارى بويىنشا وزدەرى دە تۇرلەنەدى. سونىمەن بىرگە سەميوتيكالىق كەڭىستىك وزىنەن مادەنيەتتىڭ تۇتاس قاباتتارىن ۇدايى شىعارىپ تاستاپ وتىرادى. بۇل قاباتتار مادەنيەتتىڭ شەگىنەن تىسقارى ءتۇزىلىم توپتارىن جاسايدى دا, مادەنيەتكە مۇلدەم ۇمىت بولىپ, جاڭا قابات رەتىندە قايتا كىرۋ ءۇشىن, ءوز ۋاقىتىن كۇتىپ وتىرادى. سەميوتيكادان تىس سالامەن اۋىس-ءتۇيىس ديناميكانىڭ تاۋسىلماس قورىن قالىپتاستىرادى».
بۇل «ماڭگى قوزعالىس» ۇدايى جاڭعىرىپ, جاڭارىپ, تولىعىپ وتىراتىندىقتان ەشقاشان توقتامايتىنى دا بارشاعا ءمالىم.
ەڭ الدىمەن, قازاق ءتىلى بولسىن, وزگە دە تىلدەر بولسىن, ءتىل تەورياسى تۇرعىسىنان العاندا بارلىعىنىڭ بولمىسى ءبىر. لوتمان بۇل تۇرعىدا تىلدەر تابيعاتىن ءارى كۇردەلى قاتىناس جۇيەسى ءارى ادامزاتتىڭ مادەني جادى تۇرعىسىنان قىزىقتى سالىستىرۋلار نەگىزىندە قاراستىرادى. مادەنيەت تە ءوز كەزەگىندە, تەك مادەنيەت شەڭبەرىندە ەمەس, مادەنيەتتەن تىس كەڭىستىكتى تانۋ ارقىلى زەردەلەنەدى. بۇل وتە قىزىق پايىم. قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىنىڭ ماماندارى مەن مادەنيەتتانۋشىلارى ءۇشىن لوتمان ۇسىنعان كاتەگوريالار ەڭ الدىمەن ءپاندى ماعىنالىق كەڭىستىك جانە پانارالىق قاتىناستار الەمى رەتىندە قاراستىرۋ مۇمكىندىگى دەر ەدىم.
مادەنيت ۇعىمىنىڭ ەرەكشەلىگىن كەڭىنەن قوزعاعان بۇل ەڭبەكتىڭ قامتۋ اياسى وتە كەڭ. عالىم كەز كەلگەن تاقىرىپ وزەگىن ونىڭ ستراتەگيالىق اۋقىمىن ساقتاي وتىرىپ سارالايدى. ء«ومىردى ماتىنگە اينالدىرۋ – وقيعالاردى ءتۇسىندىرۋ ەمەس, ۇلتتىڭ جادىنا ەنگىزۋ. ال بىرىڭعاي ۇلتتىق جادتىڭ بولۋى بىرىڭعاي اعزا تۇرىندە ۇلتتىق ۇجىمنىڭ ءومىر ءسۇرۋ بەلگىسى» دەيدى لوتمان. وسى ىسپەتتەس تۇجىرىمدار عالىم پايىمىنىڭ ماسەلەگە مۇلدە وزگە قىرىنان قارايتىنىن اڭعارتادى.
عالىم كەزىندە الىپ تالانت يەسى تولستوي تەرەڭدەپ بارعان تاقىرىپقا دا وي جۇگىرتەدى. تولستوي «ونەر دەگەنىمىز نە؟» دەگەن ايگىلى سۇراققا, «ونەر – ادامزاتتىڭ ىزگىلىككە ۇزدىكسىز ءىلبىپ جىلجۋى» دەگەن مازمۇندا وي قورىتادى. تاڭبالار الەمىندە ونەر دە ءوز الدىنا ءبىر تاڭبا. الايدا, ونىڭ وزىندىك جۇيەسى مەن ىشكى ديناميكاسىن قالاي تالدايمىز؟ ونەردىڭ ءوزىن ەمەس, ونىڭ قىزمەتىن تانۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟ لوتمان ءدال وسى فۋنكتسيونالدىق تۇرعىدان تۇجىرىم جاسايدى دا: «ونەر تانيتىن اقيقاتتىڭ تاۋسىلمايتىنى سياقتى, جاڭا ءتىلدى ىزدەۋ جولىنداعى ونەر دە ەشقاشان تۇگەسىلمەيدى» دەيدى.
البەتتە, ءبىر جاعىنان, ءحىح عاسىرداعى پوزيتيۆيستىك فيلوسوفيا, ەكىنشى جاعىنان, گەگەلدىك ەستەتيكا سانامىزدا «ونەر – اقيقاتتىڭ ايناسى» دەگەن تۇسىنىكتى قالىپتاستىرعانى ءمالىم. ال ارقالاي سيمۆوليستىك جانە دەكادەنتتىك تەوريالار جيىنتىعى ونەر مەن ءومىردى, يت پەن مىسىقتاي قۇبىلىس رەتىندە ناسيحاتتادى. مۇنداي انتيتەزالاردى لوتمان شىنايى ونەردە ماڭگىلىك ەگىز ۇعىمداي كورىنىس تاپسا, ال ومىردە مۇلدە مۇمكىن ەمەس قاتىناس دەڭگەيىندە قاراستىرادى. لوتمان پايىمىنشا, پەندەنىڭ تانىم كەڭىستىگى ونەردىڭ باستى قۇرالى. ولاي بولسا, ادامنىڭ تانىم كەڭىستىگى دەگەنىمىز نە؟ بۇل ۇعىمنىڭ اياسىندا ءبىز قانداي كاتەگوريالاردى قاراستىرامىز دەگەن كەشەندى سۇراقتاردى العا تارتادى.
تانىم كوكجيەگىن سارالاي كەلە, لوتمان باتىس پەن شىعىس تەكەتىرەسىنە دە وي جۇگىرتەدى. بۇل تۇرعىدا عالىم پىكىرى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا قويىلىپ وتىرعان ماسەلەمەن مازمۇنداس كەلەدى. ۇلتتىق سانا تۋرالى ايتىلعان تۇستا ەلباسى ن.نازارباەۆ: «حح عاسىرداعى باتىستىق جاڭعىرۋ ۇلگىسىنىڭ بۇگىنگى زاماننىڭ بولمىسىنا ساي كەلمەۋىنىڭ سىرى نەدە؟ مەنىڭشە, باستى كەمشىلىگى – ولاردىڭ وزدەرىنە عانا ءتان قالىبى مەن تاجىريبەسىن باسقا حالىقتار مەن وركەنيەتتەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەي, بارىنە جاپپاي ەرىكسىز تاڭۋىندا. اجەپتاۋىر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى» دەيدى. اتالعان تاقىرىپ تۋرالى «سەميوسفەرادان» مىنا ۇزىندىلەردى كەلتىرە كەتسەم: «باتىس» وركەنيەتى «شىعىس» وركەنيەتىن مادەني «تىرشىلىك ەتپەيتىن» بىردەڭە دەپ ەمەس, «الەمدىك مادەنيەت» دەپ اتالاتىن تۇتاستىققا قوسىلاتىن سەرىكتەسى رەتىندە قابىلداپ, ونىمەن تۇيىسكەندە, وركەنيەت ەڭ الدىمەن وزگەشە كورىنگەن ماتىندەردى ءوز فيلوسوفياسى مەن عىلىمىنىڭ مەتاتىلدەرى ارقىلى قايتا باياندايدى».
«... شىعىس جانە باتىس ەۋروپا قاتىناستارىنداعى كوز الدىمىزدا بولىپ جاتقان تۇبەگەيلى وزگەرىس, بالكىم, جالپى ەۋروپالىق تەرنارلىق جۇيەگە كوشۋگە جانە «ەسكى الەمدى تۇبىرىمەن جويىپ, ونىڭ قيراندىلارىنا جاڭا الەمدى تۇرعىزۋ كەرەك» دەگەن مۇراتتان باس تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شىعار. مۇنداي مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الۋ ناعىز تاريحي اپات بولار ەدى».
بۇل تۇرعىدان العاندا مادەنيەت ادامزات تاريحىنىڭ كۇردەلى جانە كەڭ ۇعىمدارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. وسى پروبلەماعا ارنالعان ادەبيەت تە كولەمدى ءارى كورنەكتى: تاريح فيلوسوفياسىنان باستاپ ءارتۇرلى داۋىرلەردەگى ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتتىڭ جەكە ماسەلەلەرى جونىندەگى ناقتى زەرتتەۋلەرگە دەيىن ۇشى-قيىرى جوق سالانى قامتيدى. الايدا پروبلەمالار مەن اسپەكتىلەر قانشا جەردەن كوپ بولسا دا, ولاردىڭ بارلىعى ىقتيمال ەكى تاسىلگە سايادى دەيدى لوتمان: «ەكى ءتۇرلى تالداۋ: دەدۋكتيۆتى جانە يندۋكتيۆتى, لوگيكالىق جانە تاريحي». لوتماننىڭ «سەميوسفەرا» ەڭبەگىنىڭ قۇندىلىعىن ونداعى قامتىلعان تاقىرىپتاردى سارالاي وتىرىپ باعامداۋعا بولادى. «ماتىندەگى ءماتىن», «بولجامسىزدىق ءساتى», «ديناميكانىڭ ەكى فورماسى», ء«تۇس – سەميوتيكالىق تەرەزە», «ونەر فەنومەنى», ء«ماتىننىڭ ءۇش فۋنكتسياسى», «سيمۆول — «سيۋجەتتىڭ گەنى»», «تاريحي فاكت پروبلەماسى», «مادەنيەت جادى», «تاريحي زاڭدىلىقتار جانە ءماتىن قۇرىلىمى», «مادەنيەت جانە اقپارات», «مادەنيەت جانە ءتىل», «ۇجىمدىق سانا رەتىندەگى مادەنيەت جانە جاساندى سانا ماسەلەلەرى», سونداي-اق «مادەنيەت فەنومەنى» سىندى تاقىرىپتاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن وقىرماندى ءارتاراپتى رۋحاني پىكىر الماسۋعا يتەرمەلەيتىن دۇنيەلەر.
ۇلان ەركىنباي,
ا.بايتۇرسىن ۇلى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور
