تۇعىرى بيىك تۇلعالار
تار زاماندا تاعدىرى تالقىعا تۇسسە دە ۇلتتىڭ مۇددەسىن ۇلىقتاعان تۇلعالاردىڭ ەرلىگى ءار كەز ۇرپاق جادىنان وشپەك ەمەس. مىنە, سونداي قايراتكەرلەردىڭ شوعىرىندا زامانىنان وزا تۋعان الاش ارىستارى تۇرار رىسقۇلوۆ پەن سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ەرلىگى مەن ەڭبەگى ءبىر بولەك الەم. بيىل قوس ارىسىمىزدىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءار وڭىردە اتاپ وتىلۋدە. دەگەنمەن, شىمكەنت قالاسىندا الاشتانۋشى عالىمدار مەن زيالى قاۋىم باس قوسقان بۇل جيىننىڭ ءجونى بولەك, جوسىعى ەرەك.
قوس تۇلعا دا قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتىپ, باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان, قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ كوشىن ورگە سۇيرەگەن قايراتكەر ازاماتتار. ەكى قايراتكەر دە الاشقا وي سالار, ۇلتىنىڭ كوكىرەك كوزىن اشار اعارتۋشىلىق باعىتتا ەڭبەك ەتتى.
شىمكەنت شاھارىنىڭ تورىندە الاشقا ادال اسىل پەرزەنتتەردىڭ 125 جىلدىعىنا وراي «تۇعىرى بيىك تۇلعالار» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا شىمكەنت قالاسى اكىمدىگى ۇيىمداستىرعان كونفەرەنتسيانى «Egemen Qazaqstan» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى د.قىدىرالى جۇرگىزدى. كەلەلى جيىندا شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى ەرلان ايتاحانوۆ تۇشىمدى بايانداما جاسادى.
«تۋعان ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ارمانداپ, سول ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ارىستارىمىز ت.رىسقۇلوۆ پەن س.قوجانوۆ ۇلىسىمنىڭ ۇيىتقىسى سانالاتىن وڭتۇستىك ولكەسىنەن, سونىڭ ىشىندە قازاق ەلىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرىندا ەرەكشە ورنى بار قازىنالى قاراتاۋدىڭ ەكى باسىندا ءبىر جىلى دۇنيەگە كەلىپ, ءبىر جىلى قاپيادا قازا تاپتى. ۇلى بابالارىمىزدىڭ اتامەكەنى شەجىرە مەن اڭىزعا تولى, شەجىرەلى قاراتاۋ, سىرلى سوزاق جانە اسقاق الاتاۋ مەن قاسيەتتى قاراتاۋ تۇيىسكەن تۇستاعى تۇركىباسى, جەر ءجانناتى اقسۋ جاباعىلى ەكەنىن ءبىز ماقتان تۇتامىز. قازىرگى تاڭدا قايراتكەرلەردىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى مەن ادەبي-مادەني مۇراسىن زەرتتەۋ, زەردەلەۋ جۇمىستارى جان-جاقتى جۇرگىزىلۋدە. «ىنتىماقتى ەلدىڭ – ىرىسى مول», دەيدى دانا حالقىمىز. ىنتىماعىمىز ىدىراماسا, ءبىز ءۇشىن الىنبايتىن اسۋ, باعىنبايتىن بەلەس بولمايدى. بىرلىگىمىز جاراسىپ, ىنتىماعىمىز نىعايسا عانا ماڭگىلىك ەل بولۋ مۇراتىنا جەتەمىز. وسىدان 125 جىل بۇرىن ءبىر جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 81 جىل بۇرىن ءبىر كۇندە ماسكەۋ تۇرمەسىندە مەرت بولعان تۇلعالاردىڭ رۋحىنا ارنالعان بۇگىنگى عىلىمي كونفەرەنتسيا دا ءبىزدىڭ بىرلىكتە ەكەنىمىزدى, ۇلى بابالارىمىزدىڭ اماناتىنا ادال ەكەنىمىزدى ايعاقتاي تۇسەدى», دەدى قالا اكىمى.
ءسوز تىزگىنىن العان قازاقستان عالىمدار وداعىنىڭ پرەزيدەنتى, پروفەسسور ورازالى سابدەن تاۋ تۇلعالى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۇلعالىق قالىپتاسۋى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى بەينەسىنە, ەكونوميكالىق مۇراتىنا كەڭىنەن توقتالىپ, قازاقتى بوداندىق قامىتىنان قالاي قۇتقارامىن دەپ ارپالىسقان تۇلعانىڭ قىسقا عۇمىرداعى تىندىرىمدى جۇمىستارى جونىندە اڭگىمەلەدى.
«وتكەن جولىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزسەك, قازاقستان مەن ورتالىق ازيا حالىقتارىن پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلىق ەزگىسىنەن ازات ەتۋ يدەياسىن جان-تانىمەن ىسكە اسىرۋعا ەڭبەك ەتكەن قازاق زيالىلارىنىڭ العاشقى لەگى – كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ مۇرالارىن ءبىلۋدىڭ, ولاردى قازىرگى ومىرگە پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل اسىرەسە كەلەشەكتى جاسايتىن جاستارعا ونەگە جانە قايرات-جىگەر بەرەدى. سولاردىڭ ىشىندە تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ سوم تۇلعاسى ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. ناقتى ەڭبەكتەرىنە توقتالار بولساق, تۇركىستانداعى شارۋالاردىڭ جاعدايىن ەكونوميكالىق جاعىنان باعالاي وتىرىپ, ولكەدەگى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋى ءۇشىن جەر ۇلەستىرىپ بەرۋدى جانە سۋارمالىق سۋعا قول جەتكىزۋدى تالاپ ەتكەن. تۇراردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ورتاازيالىق اۋىلشارۋاشىلىق بانكى قۇرىلىپ, ديحاندارعا نەسيە ۇيىمداستىرىلعان.ءوزى باسشىلىق جاساعان كەزەڭدە ماقتا شارۋاشىلىعى دامىتىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تالاي جىلدار بويعى كۇنى-تۇنگى ەڭبەكتەرىنىڭ كولەمى – وتە اۋقىمدى, تىندىرعان ءىسى – سان سالالى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, بۇلاردى يگەرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە «تۇرارتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن» قۇرسا, تۇلعانىڭ قىرى تولىقتاي اشىلار ەدى», دەدى ورازالى سابدەن.
قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىن وتكەن تاريحپەن, بابالار مۇراتىمەن سۋسىنداتقان كونفەرەنتسيادا بەلگىلى قوجانوۆتانۋشى عالىم, جازۋشى بەيبىت قويشىباەۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانتاي ءشارىپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حازىرەتالى تۇرسىن ەكى ارىستىڭ ءومىرى مەن ەڭبەكتەرى حاقىندا تاريحي دەرەكتەرگە باي بايانداما جاسادى.
امانتاي ءشارىپ تۇركى دۇنيەسىنىڭ تارلان تۇلعاسى مۇستافا شوقاي مەن الاش ارىسى سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ تاعدىرىن توعىستىرعان ەڭ الدىمەن ەل بولاشاعىن تەرەڭ باعامداعان پەرزەنتتىك مۇراتتاستىق پەن پاراساتتى مۇددەلەستىك ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق, ەكى الىپتىڭ ارالاس-قۇرالاستىعى تۇركىستان ولكەسىندە قازان توڭكەرىسىنە دەيىن جانە ودان كەيىن وربىگەن ساياسي وقيعالارمەن ساباقتاسىپ جاتقاندىعىن ايتتى.
ال حازىرەتالى تۇرسىن سۇلتانبەك قوجانوۆ تۋرالى مۇراعاتتار قويناۋىنان سىر شەرتكەن تاريحي بايانداما جاسادى.
جۇمات شانين اتىنداعى قازاق دراما تەاترىندا وتكەن كونفەرەنتسياعا نۇر-سۇلتان, الماتى, تۇركىستان, شىمكەنت قالالارىنان كەلگەن سۇلتانبەك قوجانوۆ پەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءومىر جولدارىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ دەرەكتەرگە باي باياندامالارى زال تولى قاۋىمدى وتكەن تاريحىمىزعا ساياحات جاساتقانداي اسەرگە بولەدى. بابالاردىڭ ەرلىگىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەن جۇرت جيىن سوڭىندا تۇلعاتانۋشى عالىمدارمەن ەمەن-جارقىن پىكىر الماسىپ, رۋحاني بايىپ قايتتى.
ايتا كەتەرلىگى, كونفەرەنتسيا جۇمىسىنىڭ جەمىسى رەتىندە شىمكەنت قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن سۇلتانبەك قوجانوۆ پەن تۇرار رىسكۇلوۆ تۋرالى تاريحي تىڭ دەرەكتەر ارنايى كىتاپقا جيناقتالىپ, ءىس-شارا قاتىسۋشىلارىنا ۇسىنىلدى.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قازاقتىڭ باس گازەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەڭبەك ەتكەن الاش ارىستارىن تانۋعا ارنالعان جيىندار مەن عاسىرلىق باسىلىم – «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەرەكەلىك شارالار كوپتەپ وتكىزىلۋدە.
ەل گازەتى شىرايلى شىمكەنتتە
ءبىز 125 جىلدىعىن مەرەكەلەپ وتىرعان قوس بايتەرەك – س.قوجانوۆ پەن ت.رىسقۇلوۆتى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كوشباسشىلارى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. انىعىندا, قاراڭعى قازاق كوگىندە كۇن بولىپ, قايمانا قازاقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا, حات تانىپ, گازەت وقۋعا ۇيرەتكەن دە وسىلار-تۇعىن. اتىنان ات ۇركەتىن ستالينگە حات جازعان دا وسى ءبىر زيالى, قالام قۋاتىمەن قايراتكەرلىگى قابىسقان تۇلعالارىمىز ەدى.
العاش «ۇشقىن», كەيىنگى ساياسي كەزەڭدەردە اتاۋى بىرنەشە مارتە وزگەرىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارى «ەگەمەندى قازاقستان», «ەگەمەن قازاقستان» بولىپ جاڭاشا ارناعا تۇسكەن بايتاعىمىزدىڭ باس باسىلىمىنىڭ شىعا باستاعانىنا 100 جىل. وسى ايتۋلى مەرەكەگە وراي عاسىرلىق باسىلىم جىل باسىنان بەرى وبلىس ورتالىقتارى مەن مەگاپوليستەردە ءتۇرلى شارالار شەرۋىن وتكىزىپ كەلەدى.
سونداي يگى شارانىڭ ءبىرى شىمكەنتتە ءوتىپ, گازەت باسشىسى دارحان قىدىرالى, باسىلىم ارداگەرى سۇلەيمەن مامەت پەن تاجىريبەلى جۋرناليست قاراشاش توقسانباي وقىرماندارمەن جۇزدەستى.
اۋەلى شىعارماشىلىق توپ كەزدەسۋ وتەتىن كىتاپحانا عيماراتىندا 100 جىلدىق تاريحى بار باسىلىمنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنەن سىر شەرتەتىن كىتاپ كورمەسىمەن تانىستى. «وتىرار» كىتاپحاناسىندا وتكەن بايتاعىمىزدىڭ باس گازەتىنىڭ مەرەيتويلىق كەزدەسۋىن «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى, جازۋشى مارحابات بايعۇت جۇرگىزىپ وتىردى.
«زاماندار اعىسىمەن ەل گازەتىنىڭ مازمۇن مەن فورماتىنا وزگەرىس ەنگىزدىك. ەلدە بولىپ جاتقان ساياسي-قوعامدىق وزگەرىستەرگە دەر كەزىندە ءۇن قاتىپ, اقپارات تاراتۋدا ەلدىڭ كوشىن باستادىق. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە وقىرمان قاۋىم ءۇشىن وقىلىمدى, قىزىقتى گازەت ۇسىنۋعا تالپىندىق. ەلىمىزدە كۇرمەۋى شەشىلمەي, ءتۇيىنى تارقاتىلماي جاتقان وزەكتى ماسەلەلەردى گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىنەن بەرىپ, ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنا بىلدىك. گازەتىمىز اقپاراتتىق قوعامعا ساي ءوز سايتىن ىسكە قوسىپ, گازەتتىڭ ەلەكتروندى جازىلۋشىلارى ءۇشىن دە جۇمىس ىستەي باستادى. بۇگىندە «ەگەمەندى» قىتاي, موڭعوليا, تۇركيا, ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلدەرىندەگى قانداستارىمىز دا ۇزبەي وقىپ كەلەدى. زامان اعىمىمەن رەداكتسيانىڭ شىعارماشىلىق قۇرامىنا جاستار قابىلدانىپ, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى «ەگەمەننىڭ» اكادەمياسىندا» ءدارىس الىپ, مامان بولۋعا ماشىقتانۋدا», دەدى د.قىدىرالى وقىرماندارمەن كەزدەسۋدە.
ساليقالى كەزدەسۋدە ەل گازەتىنىڭ ارداگەرى سۇلەيمەن مامەت باسىلىمدا جارىق كورگەن تۇشىمدى ماقالالارعا توقتالىپ, كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە دە سىن ماقالالاردىڭ باسىلىم بەتىنەن ءجيى-ءجيى كورىنىس تاپقاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى. ۇزاق جىلدار باس باسىلىمدا ءبىلىم, الەۋمەتتىك سالا بويىنشا قالام تەربەگەن س.مامەت ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىمەن ءبولىستى.
گازەتتىڭ شولۋشىسى قاراشاش توقسانباي شىمكەنتتەگى وقىرمانداردىڭ قازاق گازەتتەرىنە دەگەن جاناشىرلىعىن ايتا كەلە, ءوزىنىڭ 30 جىلعا جۋىق گازەتتە وتكەن ومىرىنەن سىر شەرتتى. ءبىر كەزدەرى وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتكەندىگىن ەسكە الدى.
ال باس باسىلىم باسشىسى «ەگەمەننىڭ» كوپتەگەن وقىرمانى وڭتۇستىك ولكەسىنىڭ تۇرعىندارى ەكەندىگىن ايتىپ, جازىلىمعا جاناشىر اعايىنعا العىسىن ءبىلدىردى.
وڭتۇستىك ولكەسى مەن ءۇشىنشى مەگاپوليستىڭ تانىمال قالامگەرلەرى, بەلگىلى جۋرناليستەر, قالالىق ىشكى ساياسات جانە ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى جانار بەكتاەۆا, باق وكىلدەرى, كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى مەن وقىرماندار قاتىسقان كەزدەسۋ سۇراق-جاۋاپ تۇرىندەگى ەركىن پىكىر الماسۋ الاڭىنا اينالدى.
جۇزدەسۋ بارىسىندا قالامگەرلەر ەستەلىكتەرىمەن ءبولىسىپ, ەل تاريحىنداعى ەرەكشە ورنى بار, عاسىر جاساعان گازەتتىڭ رەسپۋبليكا ومىرىندەگى الاتىن ورنى مەن ماڭىزى تۋرالى ساليقالى ءسوز قوزعادى.
كەزدەسۋ بارىسىندا وڭىردە ەڭبەك ەتكەن ارداگەر جۋرناليستەر مارحابات بايعۇت, باقتيار تايجان, شويبەك ورىنباي مەن جەرگىلىكتى جۋرناليستەردىڭ اقساقالى بايدۋللا قونىسبەك «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە 100 جىل» مەرەيتويلىق مەدالىمەن ماراپاتتادى.
قازاق باسپاسوزىنە قامقور شىمكەنتتىك وقىرماندار نۇر-سۇلتان قالاسىنان كەلگەن قوناقتارعا كوكەيدە جۇرگەن سۇراقتارىن قويىپ, جاقسى سۇحباتقا كۋاگەر بولدى. كەزدەسۋ سوڭىندا گازەت ارداگەرلەرىمەن ەستەلىك سۋرەتكە ءتۇسىپ, عاسىرلىق تويىنا قۇتتى بولسىن ايتىپ, شىعارماشىلىق تابىس تىلەدى.
شىمكەنت
