– ول كەزدە ءبىزدىڭ ولەڭ ورىسىندە جاس پەرى بولىپ, تالاپتانىپ جۇرگەن كەزىمىز عوي. سول ايتىستا ومار اتامىز اعا اقىن بولدى. ول كەزدە ايتىس وتكىزۋ ءداستۇرى قازىرگىدەن وزگەشەلەۋ بولاتىن. ءبىر اقىن كورەرمەنگە ولەڭمەن ايتىسقا قاتىساتىن اقىنداردى تانىستىرىپ, ءبارىنىڭ ماقتاۋىن جەتكىزەدى. ايتىس اياقتالعان سوڭ, ءبىر اقىن جىرمەن قورىتىندىلايتىن. سول ايتىستا مەن ومەكەڭنىڭ كوزىنە ءتۇسىپپىن. ءسىرا, ماقامىم, ولەڭىم ۇناسا كەرەك, ول كىسى دە مەن تۋرالى جىلى لەبىزدەر ايتتى. ومەكەڭنىڭ ءوزى اققۇبا, ساقالى سەلەۋدەي, كورىكتى كىسى ەدى. 1960 جىلى وبلىستا جاس اقىنداردىڭ سلەتىندە اقىنمەن تاعى دا كەزدەستىم. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى يبراگيم جاناليەۆ دەگەن كىسىنىڭ باستاماسىمەن وتكەن سلەتتە ول ءوزىنىڭ ماشيناسىن جىبەرىپ, تەمىرقازىق اۋىلىنان ومار ءشيپيندى الدىرعانى ەسىمدە. سول جولى حالىق اقىنىمەن سۋرەتكە ءتۇسىپپىز, – دەپ قاسىمحان اعا ومار ءشيپيننىڭ جاس اقىنداردىڭ ورتاسىندا تۇسكەن سۋرەتىن اۋداندىق مۋزەيگە تابىس ەتتى. ال جۋرناليستيكا ارداگەرى قاجى قورعان اۋدان مۋزەيىنە ومار شيپين بەينەلەنگەن حرونيكالىق تۇسىرىلىمدەردەن ءۇزىندىنى مەملەكەتتىك ارحيۆتەن اكەلىپ تاپسىردى.
ومار شيپين قازاق پوەزياسى ءۇشىن ۇمىتىلىپ كەتەتىن ەسىم ەمەس. ول وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ, اسىرەسە, ايتىس ونەرى مەن داستاندار جازۋدا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. سونىمەن قاتار حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ دە بىلگىرى بولاتىن. «قوبىلاندى», «ەر تارعىن», «قىز جىبەك» سەكىلدى ەپوستىق جىرلاردى جاتقا ايتقانىن ەسكە الادى زامانداستارى. كەزدەسۋگە قاتىسقان نەمەرەسى, مۇعالىم, وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدە بىرنەشە نۇسقاۋلىقتاردىڭ, بەينە وقۋلىقتاردىڭ اۆتورى مۇحامەتقالي شيپين اتاسى تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر ايتتى. نەگىزى «تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى» دەگەن راس.
– مەنىڭ اتام ومار 1979 جىلى تورعاي وبلىسىنىڭ قايداۋىل بولىسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. بۇل قازىرگى امانگەلدى اۋدانىنداعى ۇرپەك دەگەن اۋىلدىڭ ماڭايى بولسا كەرەك. ۇلى اتامىز شىمبولات تورعاي قالاسىندا ىبىراي ءالتىنساريننىڭ اتقوسشىسى بولىپتى. وعان ىبىرايمەن رۋلاس اعايىندىعى دا ىقپال ەتكەن شىعار دەپ ويلايمىن. شىمبولات پىسىق, ونەرلى كىسى بولىپتى, دومبىرا تارتىپ, ءان سالىپتى. قۇستاردىڭ داۋىسىن اينىتپاي سالادى ەكەن. ىبىرايدىڭ اينالاسىنداعى ورىستار شىمبولاتتى «شيپ, شيپا» دەپ كەتىپتى. مەنىڭ اتام دا قۇجات العاندا اكەسىنىڭ اتىن «شيپين» دەپ جازدىرىپ جىبەرگەن, سودان تۇتاس اۋلەت شيپيندەر بولىپ ءجۇرمىز, – دەدى مۇحامەتقالي.
ومار شيپين 1923 جىلى بۇگىنگى التىنسارين اۋدانىنداعى تەمىرقازىق دەگەن اۋىلعا كەلىپ ورنالاسادى دا, سول جەردى ءومىرىنىڭ اياعىنا دەيىن مەكەن ەتەدى. قازىر سۇيەگى دە سول اۋىلدىڭ زيراتىندا جاتىر.
– اتام 1963 جىلى 84 جاسىندا قايتتى. مەن ول كەزدە 3 جاستا ەكەنمىن. اتام اقىندىعىمەن دە, كوپتى كورگەن قاريالىعىمەن دە, «ەلىم, جەرىم» دەگەن پاتريوتتىعىمەن دە كوپتىڭ قالاۋلىسى, قادىرلىسى بولىپتى. اتام قايتقاندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ, پارتيانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر ميتينگى جاساعان, ەل-جۇرتىمەن قوشتاستىرعان. سوندا الگىلەر ءمايىتتى مۇسىلمانشا تاربيەلەۋدى «ەرسى» كورىپتى. ءسويتىپ «پارتياشا» كوستيۋم-شالبارىن, باسىنا بوركىن, اياعىنا ءماسىسىن كيگىزىپ تابىتقا سالىپ الىپ شىققان. بەتىن اشىپ قويعان. بەيىتتىڭ باسىنا كەلگەن سوڭ, اۋىلدىڭ مولداسى مەن اقساقالدارى قارسىلىق كورسەتىپ, «جاسارلارىڭدى جاسادىڭدار, ەندى وبال بولادى, شالدى وزىمىزگە بەرىڭدەر» دەپ, ءمايىتتى قايتادان مۇسىلمانشا راسىمدەپ, جەر قوينىنا تاپسىرعان ەكەن, – دەپ, مۇحامەتقالي تابىتتاعى ومار اتاسىمەن قوشتاسىپ جاتقان اۋىلداستىرىنىڭ ءوزى ساقتاپ جۇرگەن سۋرەتىن كورسەتتى.
ومار ءشيپيننىڭ ارتىندا بىرنەشە كىتاپقا توپتاسقان شىعارمالارى قالدى. اسىرەسە سولاردىڭ ىشىندە «امانگەلدى» داستانىنىڭ ورنى ەرەكشە دەپ بىلەمىز. ول ءوزى ءومىر سۇرگەن ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ ورتاسى اۋعانشا قازاق دالاسىنداعى وزگەرىستەردى, حالقىمىز كورگەن قيىندىقتاردىڭ بارلىعىنا كۋا بولىپ قانا قويماي, ونى قالامىنا دا ىلىكتىرگەن ەدى. بەلگىلى قالامگەر ساپابەك ءاسىپوۆتىڭ جازعانىنداي, ومار شيپين 1909 جىلى وتىز جاسىندا امانگەلدى يمانوۆپەن تانىسىپ, سودان قاسىندا بولادى. 1914 جىلى امانگەلدى يمانوۆ قۋعىندالعاندا ونىڭ جانىندا جۇرگەندىكتەن ومار دا سەمەي جاعىنا جەر اۋدارىلادى. ول سول كەتكەننەن 1916 جىلى تورعايعا ءبىر-اق ورالادى. زاماننىڭ داۋىلى سوعىپ, پاتشا جارلىعىنا قارسى ەل ءب ۇلىنىپ, كوتەرىلىپ جاتقان كەز ەدى. ومار شيپين امانگەلدى ساربازدارىنىڭ جازالاۋشى وتريادتارعا قارسى سوعىستارىنىڭ بارلىعىنا قاتىسادى. امانگەلدى ونى وزىنە حاتشى ەتىپ تاعايىندايدى. تورعايعا شابۋىل كەزىندە وت پەن وقتىڭ اراسىندا جۇرەدى. كەيىن ونىڭ «امانگەلدى» داستانىن جازعانى بەلگىلى. «1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق سوعىستارىنىڭ پوەزيالىق پانوراماسىن اقىندار اراسىندا ءبىرىنشى جاساعان ومار شيپين بولدى» دەپ جازدى ساپابەك ءاسىپوۆ.
سوعىس باستالعاندا دا تىلداعىلاردى مايدانعا كومەككە جۇمىلدىرۋ ىسىندە ومار اقىن الدىڭعى قاتاردا بولدى. ول 1943 جىلدىڭ جازىندا قوستاناي ەڭبەكشىلەرىنىڭ سالەمدەمەسىن اپارعان دەلەگاتسيا قۇرامىندا بولىپ, لەنينگراد مايدانىنداعى جاۋىنگەرلەر الدىندا جىر تولعايدى. «مىنا سوعىستىڭ جانىندا ءبىز قاتىسقان 19-شى جىلدىڭ جورىعى وتكىنشىدەي عانا نارسە ەكەن. اسپاننان سامولەت اتىپ تۇسىرەتىن «زەنيت» دەگەندى كورىپ, ويعا شومدىم. از عانا جىلدىڭ ىشىندە سوعىس ونەرىنىڭ, تەحنيكا عىلىمىنىڭ شارىقتاپ وسكەنىنە قايران قالدىم» دەپ جازادى ومار اقىن.
سوعىستان كەيىنگى بەيبىت جىلدارى ومار شيپين قازاق كسر-ءنىڭ جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءۇش شاقىرىلىمىنا دەپۋتات بولىپ سايلانادى. سول جىلدارى اقساقال قوستاناي اۋدانىنداعى بايىرعى جىلقى زاۋىتىنىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپتى. قازىنالى قاريا تەمىرازىق اۋىلىنىڭ ءمان-ماڭىزى, بەرەكەسىندەي بولىپتى. اراسىندا جاستاردى ەڭبەككە جىگەرلەندىرەتىن ولەڭ جازۋدى دا, ايتىستى دا ۇمىتپاعان. اقىننىڭ قولىن الۋعا جان-جاقتان اقىن-جازۋشىلار كەلىپ جاتاتىن. تەمىرقازىقتىقتار اقساقالعا سالەم بەرۋگە كەلگەن ءسابيت مۇقانوۆتى, باسقا جازۋشىلاردى, ۇلت زيالىلارىن تالاي كۇتكەن.
– وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ومار ءشيپيننىڭ 25 ولەڭىنىڭ قولجازباسى, كىتاپتارى, شاپانى, بوركى ساقتاۋلى. 1934 جىلى اقىن الماتىدا بۇكىل قازاقستاندىق ءبىرىنشى شىعارماشىلىق وليمپياداسىنا قاتىسادى. سول جولى ولەڭىنە ريزا بولعان جامبىل ءوزىنىڭ شاپانىن وماردىڭ يىعىنا جاپقان ەكەن دەگەن دەرەكتى اۋىلداستارى ايتادى. سول شاپان ءبىزدىڭ مۋزەيدە تۇر, – دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى نازيما وتاشەۆا. «مەن ءوزىم كونە قارتپىن كوپتى كورگەن, نەمەرە-شوبەرەم بار سوڭىما ەرگەن» دەپ جىرلاعان ەكەن قاراپايىمدىلىقتىڭ تاماشا ۇلگىسىندەي اقىن.
بۇگىندە تەمىرقازىق اۋىلىندا ساۋساقپەن سانارلىق قانا ءۇي قالدى. اقىن اۋىلدىڭ شەتىندەگى قىردىڭ ۇستىندە وتىرىپ, كورگەن-بىلگەنىن شەرتەدى ەكەن, اڭگىمەشىل بولعان دەسەدى. قازىر تەمىرقازىق اۋىلى قارايتىن بۇرىنعى ماياكوۆسكي سەلولىق وكرۋگى ومار شيپين دەپ اتالادى. ورتالىق اۋىلدىق مەكتەپ تە حالىق اقىنىنىڭ اتىن الدى. ونىڭ 140 جىلدىعىنا ارنالعان شارا اياسىندا ومار شيپين ولەڭدەرىن مانەرلەپ وقۋدان وقۋشىلار اراسىندا بايقاۋ ءوتتى. اۋدان مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى اقىن ولەڭدەرىن قازاق, ورىس تىلدەرىندە جاتقا ايتتى. تەمىرقازىقتاعى بەيىتىنە شوبەرەلەرى ىلگەن ءمارمار تاقتاعا اقىن اتاسىنىڭ: «جاستاردى وسىرەدى مۇعالىمدەر, بولاتتاي شىنىقتىرىپ, جىلدار وتەر. الماستاي سۋارىلعان سوزىمەنەن, قۇيادى كوكىرەگىنە قايرات, جىگەر» دەگەن ءبىر شۋماق ولەڭىن جازىپتى. اقىننىڭ الماستاي ءسوزى بۇگىن دە وزەكتى ەمەس پە؟ ولەڭى اقىندى الداعى كۇندەرگە جەتەلەي بەرمەك.
قوستاناي وبلىسى,
التىنسارين اۋدانى
