سۋرەتتى تۇسىرگەن: ەرلان وماروۆ «EQ»
جيىندى اشىپ سويلەگەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىتاۋدا وتكەن حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمدا ءسوز سويلەپ, قازاق دالاسىندا حاندىق قۇرعان كوشپەلى يمپەريا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىن بىلەسىزدەر, ناتيجەسىندە ءدال قازىر ۇكىمەت تاراپىنان كوپتەگەن جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر. وسى ورايدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى دا وسىنداي ۇلكەن ىسكە ۇيتقى بولۋ ماقساتىندا بىرقاتار كەلەلى ىستەر اتقاردى. اتاپ ايتقاندا, «بۇرحان حالدۋننان - ۇلىتاۋعا» اتتى عىلىمي ەكسپەديتسياسىنان باستاپ, جۋىقتا وتكەن حالىقارالىق فورۋمدار سونىڭ دالەلى ەكەنىن جەتكىزە وتىرىپ, ماڭىزدى شاراعا ارنايى ات باسىن بۇرعان ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ مىرزاعا ءسوز كەزەگىن ۇسىندى.
«تاريحتى جاقسى بىلەسىزدەر, ءبىزدىڭ بابالارىمىز وسى ۇلى دالادا تۋىن تىگىپ, وردالاردىڭ التىن قازىعىن قاققان. بيىلعى جانە الداعى جىل ءبىزدىڭ قازاق ەلى ءۇشىن ۇلكەن تاريحي ماڭىزدى كەزەڭ بولماقشى. مەملەكەت باسشىسى ءتيستى شەشىم قابىلداپ, ۇكىمەتكە تاپسىرمالار جۇكتەدى. وسى ورايدا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا ەرەكشە ەكپىن قويىلعان. اتاپ ايتقاندا, بۇل باعىتتا بىرقاتار ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. ونداعى ماقساتىمىز – ءوزىمىزدىڭ عالىمداردى, مامانداردى, سونداي-اق كورشىلەس ەلدەردىڭ عالىمدارىن ءبىراز اۋقىمدى زەرتتەۋلەرگە تارتۋ, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, وزگە مەملەكەتتەردە عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزۋ. بۇل تۇرعىدا التىن وردا مەملەكەتىنىڭ تاريحىن بارشا دۇنيەجۇزىنە كەڭىنەن تانىتۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر»,دەدى ساپارباەۆ.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز تىزگىنى بۇيىرعان مونعوليا ۇكىمەتىنىڭ ورىنباسار ءمينيسترى ءولزيسايحانى ەنحتۇۆشين مىرزا, ەڭ اۋەلگى پىكىرىن وسى جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان تۇلعالارعا راحمەت ايتۋدان باستاپ: «موڭعول مەن قازاق قادىم زاماننان بەرى, ىرگەسى بولىنبەگەن, ەنشىسى اجىراماعان, الەمدە وشپەشتەي ءىزى قالعان كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ كەرەمەت بولمىسىن بويىنا سىڭىرگەن, ءتۇرى دە ءبىر, تىرلىگى دە ۇقساس حالىق. ال قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا قازاق ەلى مەن ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىز جاڭا دەڭگەيدە داميدى دەگەن سەنىمدەمىز. اسىرەسە, ۇلى قاعان شىڭعىستىڭ ۇلكەن بالاسى اتاقتى جوشى ۇلىسىنىڭ ىرگەسىن قالاپ, كەيىنگى التىن وردانىڭ شاڭىراق تىكتەۋىنە سەبەپكەر بولعان جوشى اتامىزدىڭ كەسەنەسىن عاسىرلار بويى ساقتاپ, بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك تاريحي-ءتۋريزمنىڭ وزەگىنە اينالدىرۋعا نيەت ەتىپ وتىرعاندارىڭىزعا بەك ريزاشىلىق بىلدىرەمىن. ودان كەيىن موڭعول دالاسىندا ءومىر سۇرگەن تۇركىلەردىڭ ءتور ابىزى تونىكوكتىڭ 1300 جىلدىعىن كەلەر جىلى يۋنەسكو كولەمىندە تويلاۋعا باستاما كوتەرىپ وتىرعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ شەشىمى قۇپتاۋعا تۇراتىن ءىس. اتالمىش اكادەميا ءدال قازىر موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى, ارحەولوگيا جانە تاريح ينستيتۋتى, ۇلتتىق مۋزەي, مەملەكەتتىك ارحيۆ ت.ب. ءىرى-ءىرى مەكەمەلەرمەن بىرلەسىپ, 2014 جىلدان بەرى تۇراقتى اتقارىپ كەلە جاتقان جۇمىسى ءوز ناتيجەسىن بەرەدى دەگەن ويدامىن» دەدى.
سول سياقتى, كەلەر جىلى موڭعول ۇكىمەتى دە وزدەرىنىڭ ەجەلگى استاناسى قاراقورىم قالاسىنىڭ 800 جىلدىعىن تويلاۋ قامىندا ەكەن. وسى شاراعا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ دا ات سالىسۋ مۇمكىندىگى بار ەكەنىن جەتكىزىپ: «ال حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا باقىلاۋشى بولۋ ماسەلەسىن ەكىجاقتى جۇمىس توپتارىن قاتىستىرۋ ارقىلى, موڭعوليا ەلىنىڭ ىشكى زاڭ اكتىلەرى شەڭبەرىندە شەشەمىز» دەدى قۇرمەتتى مەيمان ءولزيسايحانى ەنحتۇۆشين مىرزا.
باس قوسۋ بارىسىندا اتقارىلعان تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعا مارتەبەلى مەيمانداردىڭ قاتىسۋىمەن ەكى جۇرتتىڭ ورتاق تاريحى التىن وردا تاقىرىبىن قامتىعان بىرنەشە تۋىندىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. سونىڭ ءبىرى – « ۇلىق ۇلىس (التىن وردا) شاعاتاي, موعولستان مەملەكەتتەرى» اتتى تۋىندى. بۇل جيناقتا شىڭعىسحان قۇرعان يمپەريانىڭ كىشى ۇلىستارىنىڭ تاريحىنا قاتىستى جارلىقتار, حاتتار, ەلشىلىك نىساندار, نۋميزماتيكالىق كەشەندەر, ارتەفاكتىلەر جانە جازبا دەرەكتەردىڭ تاڭداۋلى نۇسقالارى قامتىلسا, «زولوتايا وردا. يستوريا, گوسۋدارستۆەنننوست, كۋلتۋرنوە ناسلەديە» كىتابى قازىرگى ۇلىستانۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى تۇسىندىرۋگە نەگىزدەلگەن تۋىندى ەكەن.
شارا سوڭىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى وتكىزىپ وتىرعان جيىن جايلى ءوز پايىمدارىن بىلدىرگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, تۇركى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ, انتروپولوگ-اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ ۇيىمداستىرۋشى تاراپقا العىس بىلدىرە وتىرىپ, الىستان كەلگەن موڭعوليالىق مەيماندارعا دا ريزاشىلىقتارىن جەتكىزدى.
