ايماقتار • 31 قازان، 2019

ماڭگىلىك سۋرەت الەمى

27 رەتكورسەتىلدى

كوركەمسۋرەت مۋزەيىندە قىل­قالام شەبەرى قابدىل-عالىم قارجاسوۆتىڭ تۋعا­نىنا 65 جىل تولۋىنا وراي كورمە ءوتتى. قىزىل­دى-جا­سىل بوياۋى قانىق تۇس­تەر­گە تولى تۋىندىلارىنان اۆتور­دىڭ قوڭىر داۋى­سى ەس­تىلىپ، دارا تۇلعالى كەلبەتى ەلەستەپ، ءوزى سالعان بەينەلەر ارقىلى ءتىل قاتقانداي بو­لادى.

سۋرەتشىنىڭ سۋرەتتەرىندەگى قويۋ بوياۋلار ويلى. كەسكىن­دەمە­لەرى قىزىلدى-جاسىلدى تۇر­گە ەن­گەنىمەن، الدەبىر تۇستان قو­ڭىر­­قاي، قىزعىلتىم تۇستەردى كو­رىپ، مۇڭايىپ تا قالاسىز. قول­­­­­تاڭ­باسىنان باتىستىق سۋرەت ونە­­­رىنىڭ ىزدەرى كورىنىس بەر­گەنى­­­­مەن، سۋرەتشىنىڭ ىشكى ءۇنى وت­كەن عا­سىرلار تەرەڭىنە ۇڭىل­تەدى. مۋ­زەي قىز­مەتكەرى دە كەلۋ­شىلەرگە سۋرەت­شىنىڭ سۋرەت ونەرى­نىڭ قول­دانبالى ەۋرو­پالىق اعى­مى­نان گورى كونە شىعىس­تىق، تۇركىلىك سارىنمەن ۇندەس­تىك تاباتىنىن ايتىپ تانىس­تىرۋدا.

بۇل سۋرەت سالۋدا ءادىس-تاسىل­دەرى جاعىنان ەۋروپالىق يم­پەرەس­سيونيستىك باعىتتى يگەرگەن سۋرەتشىنىڭ تاقىرىپتارى حال­قىنىڭ سالت-داستۇرلەرى، دالا اۋەندەرى، كونە تاريح بەتتەرىنە ارنالعانىن كورسەتەدى. بىرىڭعاي قازاقى تىرلىك بولمىسىن سۋرەت­تەگەن عالىم قارجاسوۆتىڭ «اۋ­جار»، «كەربەز»، «كوش»، ء«تور»، «شاشۋ»،«سەنىم»، «كو­نە» دەگەن قالىڭ بوياۋ تۇنعان تۋىن­­دى­لا­رىنان كورە الاسىز. ء«ىڭىر»،«اسەم اۋەن»، «وشاق با­سىندا» تۋىندىلارى اۋىل، بالالىق شاقتى كوز الدىڭا اكەلىپ، سول اۋىلداعى اجە-اپالارىڭمەن تابىستىرعانداي بولادى. ال «سارىن»، «كۇي»، «تول­عاۋ» سۋرەت­تەرى حالىق اندە­رىنىڭ اۋەندەرىمەن دۇنيەگە كەلگەنىن باي­قاۋ قيىن ەمەس.

بىرگە وقىعان دوسى، جازۋشى عالىمبەك جۇماتوۆ بولاشاق سۋرەتشى اعامىزدىڭ مەكتەپ بىتىر­گەن سوڭ، اۋىلىندا قالىپ مال باققانىن، اسكەر قاتارىندا ءجۇرىپ جۇرگىزۋشى ماماندىعىن ۇيرەنىپ كەلگەنىن ايتىپ ەسكە الدى.

– سوناۋ مەكتەپتە وقىپ جۇر­گەندە سالعان تۋعان اۋىل، وسكەن ورتا جايلى سۋرەتتەرى ەسەيگەن عالىمنىڭ ويىندا كەسكىندەلىپ، بوياۋى قويۋلانىپ، بۋىرقانعان شابىتپەن قايتا ورالدى، – دەيدى عالىمبەك اعامىز.

ءبىز ايتىپ وتىرعان سۋرەتشى قابدىل-عالىم اعامىز ەرتىس وزە­نىنىڭ جاعاسىنداعى ۇلگىلى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اۋىلدىڭ قاراپايىم قازاقى تىرلىگى، سىلدىراپ اققان وزەن، سۇلۋ تابيعات، بالالىق بالداۋرەن شاق، ءبارى دە كوز الدىندا ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتكە اينالىپ قاعاز بەتتەرىنە ءتۇسىپ جاتتى.

ۇلگىلى – اتاقتى ءانشى، كومپو­زيتور، حالىق اقىنى يسا بايزاقوۆ تۋعان اۋىل. بالا كوڭىلى سۋرەت سالۋعا اسىق جاس تالاپكەر ۇلگى­لىنىڭ ورتا مەكتەبىندە وقىپ، كەيىن اۋدان ورتالىعى ەرتىستە جالعاستىرادى. ال بولاشاق سۋ­رەت­­شىنىڭ سۋرەت ونەرىنە كەلۋى­نە جولىن اشقان سۋرەت­شى اعا­سى قابىلشارىپ ەكەن. بالا­لىق اۋەسقويلىقپەن سۋرەت سالىپ جۇر­گەن قىزىعۋشىلىعىنا اعا­سىنىڭ كەسكىن-سىزبالارى وي سالىپ، عالىم اعامىز ارمان قۋىپ قالاعا كەلەدى.

ول بار عۇمىرىن 1976 جىلى الماتىداعى ن.گوگول اتىنداعى سۋرەت ۋچيليششەسىنە تۇسكەن كەزى­نەن باستاپ سۋرەت الەمىنە ارنادى. كىشكەنتاي كۇنىنەن كوز الدىندا تۇنىپ تۇرعان بوياۋلار ەسەيگەن ويىنا مازا بەرمەي كەنەپ بەتىنە تۇسكەن ءاربىر سىزىقپەن، ءاربىر كەسكىنمەن ۇندەستىك تابا باس­تادى. سۋرەتشىنىڭ قولىنداعى قىل­قالامى كەسكىندەرمەن ارلە­نىپ، ءار نۇكتە فيلوسوفياسى بەي­نە­لىك دۇ­نيەگە اينالدى.

ونەر زەرتتەۋشىلەرى عالىم اعا­مىز سالىپ كەتكەن سۋرەتتەردەن باتىستىڭ سۋرەت ونەرىنىڭ باعىتتارىن، ءتىپتى پول گوگەنمەن ۇندەس فيلوسوفيالىق وي ولشەم، بيىك كاسىبي تالعامىن كورە ءبىلدى.

عالىم قارجاسوۆ 1997 جىلى پرەزيدەنتى ستيپەندياسىنىڭ يەگە­رى اتانىپ، 2001 جىلى «قۇر­مەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. 1997 جىلى قازاقستان سۋرەتشىلەر ودا­عىنىڭ مۇشەسى، كوركەمونەر اكا­دەمياسىنىڭ اكادەميگى دەگەن اتاققا يە بولدى. بۇل كۇندەرى تۋىن­دىلارى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە، سەمەي، قاراعاندى، اتىراۋ كوركەمسۋرەت مۋزەيلەرىنىڭ قورلارىندا، الماتىداعى «اRك»، «تەنگري ۇماي»، «ۇلار» گا­لەرەيا­لا­رىندا، رەسەي، فرانتسيا، كانادا، انگليا، اقش، گەرمانيا ەلدەرىنىڭ جەكە جيناقتارىندا ساقتاۋلى.

– قامالداي بولعان تۇلعاسىن، مەيىرىمدى مىنەزىن ساعىناسىڭ. جاقسى، شىن دوس ەدى. شابىتى كەلگەن كەزدە شىڭعا قونعان بۇر­كىت­تەي تۇعىن. ول ءوز ويىمەن جالعىز ەدى. سول ويىمەن ءومىردى ورنەكتەپ كەتتى. بار دۇنيەگە عاشىق جان ەدى، – دەپ ەسكە الادى اقىن، اكتەر سەكەر­بەك جابىقباەۆ. ءتىپتى ءبىر ولەڭىندە:

قاۋعاداي بولعان ساقالىڭ،

قازاقتىڭ تۋى سەكىلدى.

اعزاڭ ءبىر تولىپ اۋەنگە،

ولەڭىنە قۇلاق تۇرەسىڭ.

سۋرەتكە تولى عالامنىڭ، – دەپ دوسىنا سەكەربەك اعامىز «قازاقتىڭ قارا بالاسى» دەگەن ولەڭىن ارناعان. سەكەربەك اعا­مىز ايتقانداي، عالىم اعامىز ۇلتىن، قازاعىن سۇيگەن نار تۇلعا. سۋرەتتەرىنە دە وسى ءبىر ۇلى پا­تريوتتىق سەزىمدى ءتۇسىردى.

– قابدىل-عالىمنىڭ «جۇمباق ادام»، «كۇزدىڭ ءبىر كۇندەرى بار»، «كەزدەسۋ»، «ايىم»، «ساۋكەلە»، «اۋجار» كارتينالارىنىڭ بوياۋ­لارى ءۇنسىز قۇپيالى دىرىلىمەن جانىڭدى وياتىپ، سەلت ەتكىزەدى. قىزعىلت، سارى بوياۋلار قوڭىر، قى­زىل تۇستەر ارالاسىپ «سامعاۋ» كارتيناسىندا، «ۇلگىلى. اۋلا» سۋرەتىندە دە كورىنىس بەرىپ قالادى. ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەيتىن كەزدەرى سەكىلدى، سۋرەت بەتىندەگى تۇستەردىڭ دە ءوزارا قا­راما-قار­سىلىققا تۇسكەنىن كورىپ ويعا قا­لاسىز.

سۋرەتشىنىڭ ەرەكشە ەڭبەك­تە­رىن ءبىرى رەتىندە «بارىپ قايت...» كارتيناسىن ايتۋعا ب­ولا­دى. قىزىل كەشتى جامىلىپ اۋلا­دا وتىرعان ەكى اپاعا ۇزاق قا­راپ تۇرعان كەزدە الىستا قال­عان بۇي­ىعى اۋىل كوز الدىڭا كە­لە­دى. ءوزىڭ تۋىپ-وسكەن ىستىق ۇيا­ڭا كوپتەن بارماي كەتكەنىڭ جانىڭا باتقانداي جۇرەگىڭدى بەيداۋدا مۇڭ تورلاعانىن بەيسانا سەزىنەسىڭ... وسىنداي كەزدە عالىمبەك ارىپتەسىمىزدىڭ «قاب­دىل-عالىمنىڭ الەمى – سۋرەت شەبەر­حاناسىندا. ول سول جەردەگى ءبىرى تومەن، ءبىرى جوعارى ىلىنگەن كارتينالاردىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇردى دەۋگە بولادى. سۋرەتشىنىڭ جۇمىس كەزى ونىڭ شابىتپەن جارىسقان باقىتتى ساتتەرى عوي» دەگەن سوزىنە قوسىلاسىڭ.

شىعارماشىلىق ادامى ءۇشىن وي دا، جازۋ دا، شابىت تا، كەنەپ تە، بوياۋ دا، ۋاقىت تا قات. عالىم اعا­نى دا تاعدىر ءومىرىن سۋرەت الەمىنەن ىزدەۋگە، سول الەممەن جاراسىپ تۇرۋعا جازىپتى. ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى كوپىردىڭ تار سوقپاعىن تاعدىردىڭ جازۋى دەپ جاتادى قازاق. عالىم اعامىز دا وسى جازۋدىڭ جاقىن قالعانىن سەزگەندەي مە، «ايان»، «سەنىم»، ء«مىناجات» كارتينالارىن جازىپ، تىرلىكتەگى تاۋسىلماس قالىڭ ويلارىمەن ءبولىسىپ كەتكەندەي بولدى.

مۋزەي ىشىندە سۋرەتشىنى ەسكە الۋعا ارنالعان «ماڭگىلىك سۋرەت الەمى» كورمەسىن ارالاپ ءجۇرىپ، ءبىز دە عالىم اعانى ساعى­نىپ ەسكە الدىق. كورمەگە ۇسىنىلعان كارتينالارىنا قاراپ ءبىر ساتتە عايىپ بولعان تۇما تاعدىردى ىزدەيسىڭ.

شەبەرحاناسىنا كىم بارسا دا:

– مەنىڭ الەمىم وسى، – دەيتىن ەدى سۋرەت تولى اياداي بولمەسىن كورسەتىپ، جان-جاعىنا شابىتتانا قاراپ. وكىنەتىنىمىز، جۇمىستىڭ كوپتىگىن، ۋاقىتتىڭ جوقتىعىن ايتىپ سول شەبەرحاناعا ءجيى بارا الماي قالۋشى ەدىك.

ەندى مىنە، قازىر قارجاسوۆ الەمى شەبەرحانادان شىعىپ، بيىكتىكتەگى وزىندىك ءبىر كەڭىستىككە اينالعانداي. ساعىم بوياۋلار، كوك جۇزىندە قالىقتاعان بۇلتتارمەن بىرگە كوشىپ جۇرگەندەي... 

 

پاۆلودار

 

سۋرەتتە: مارقۇم عالىم قارجاسوۆ جانە ونىڭ كارتينالارى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قىرشىن كەتكەن ساڭلاق

سپورت • بۇگىن، 17:35

ۇقساس جاڭالىقتار