سۋرەتشىنىڭ سۋرەتتەرىندەگى قويۋ بوياۋلار ويلى. كەسكىندەمەلەرى قىزىلدى-جاسىلدى تۇرگە ەنگەنىمەن, الدەبىر تۇستان قوڭىرقاي, قىزعىلتىم تۇستەردى كورىپ, مۇڭايىپ تا قالاسىز. قولتاڭباسىنان باتىستىق سۋرەت ونەرىنىڭ ىزدەرى كورىنىس بەرگەنىمەن, سۋرەتشىنىڭ ىشكى ءۇنى وتكەن عاسىرلار تەرەڭىنە ۇڭىلتەدى. مۋزەي قىزمەتكەرى دە كەلۋشىلەرگە سۋرەتشىنىڭ سۋرەت ونەرىنىڭ قولدانبالى ەۋروپالىق اعىمىنان گورى كونە شىعىستىق, تۇركىلىك سارىنمەن ۇندەستىك تاباتىنىن ايتىپ تانىستىرۋدا.
بۇل سۋرەت سالۋدا ءادىس-تاسىلدەرى جاعىنان ەۋروپالىق يمپەرەسسيونيستىك باعىتتى يگەرگەن سۋرەتشىنىڭ تاقىرىپتارى حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى, دالا اۋەندەرى, كونە تاريح بەتتەرىنە ارنالعانىن كورسەتەدى. بىرىڭعاي قازاقى تىرلىك بولمىسىن سۋرەتتەگەن عالىم قارجاسوۆتىڭ «اۋجار», «كەربەز», «كوش», ء«تور», «شاشۋ»,«سەنىم», «كونە» دەگەن قالىڭ بوياۋ تۇنعان تۋىندىلارىنان كورە الاسىز. ء«ىڭىر»,«اسەم اۋەن», «وشاق باسىندا» تۋىندىلارى اۋىل, بالالىق شاقتى كوز الدىڭا اكەلىپ, سول اۋىلداعى اجە-اپالارىڭمەن تابىستىرعانداي بولادى. ال «سارىن», «كۇي», «تولعاۋ» سۋرەتتەرى حالىق اندەرىنىڭ اۋەندەرىمەن دۇنيەگە كەلگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
بىرگە وقىعان دوسى, جازۋشى عالىمبەك جۇماتوۆ بولاشاق سۋرەتشى اعامىزدىڭ مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ, اۋىلىندا قالىپ مال باققانىن, اسكەر قاتارىندا ءجۇرىپ جۇرگىزۋشى ماماندىعىن ۇيرەنىپ كەلگەنىن ايتىپ ەسكە الدى.
– سوناۋ مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە سالعان تۋعان اۋىل, وسكەن ورتا جايلى سۋرەتتەرى ەسەيگەن عالىمنىڭ ويىندا كەسكىندەلىپ, بوياۋى قويۋلانىپ, بۋىرقانعان شابىتپەن قايتا ورالدى, – دەيدى عالىمبەك اعامىز.
ءبىز ايتىپ وتىرعان سۋرەتشى قابدىل-عالىم اعامىز ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى ۇلگىلى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اۋىلدىڭ قاراپايىم قازاقى تىرلىگى, سىلدىراپ اققان وزەن, سۇلۋ تابيعات, بالالىق بالداۋرەن شاق, ءبارى دە كوز الدىندا ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتكە اينالىپ قاعاز بەتتەرىنە ءتۇسىپ جاتتى.
ۇلگىلى – اتاقتى ءانشى, كومپوزيتور, حالىق اقىنى يسا بايزاقوۆ تۋعان اۋىل. بالا كوڭىلى سۋرەت سالۋعا اسىق جاس تالاپكەر ۇلگىلىنىڭ ورتا مەكتەبىندە وقىپ, كەيىن اۋدان ورتالىعى ەرتىستە جالعاستىرادى. ال بولاشاق سۋرەتشىنىڭ سۋرەت ونەرىنە كەلۋىنە جولىن اشقان سۋرەتشى اعاسى قابىلشارىپ ەكەن. بالالىق اۋەسقويلىقپەن سۋرەت سالىپ جۇرگەن قىزىعۋشىلىعىنا اعاسىنىڭ كەسكىن-سىزبالارى وي سالىپ, عالىم اعامىز ارمان قۋىپ قالاعا كەلەدى.
ول بار عۇمىرىن 1976 جىلى الماتىداعى ن.گوگول اتىنداعى سۋرەت ۋچيليششەسىنە تۇسكەن كەزىنەن باستاپ سۋرەت الەمىنە ارنادى. كىشكەنتاي كۇنىنەن كوز الدىندا تۇنىپ تۇرعان بوياۋلار ەسەيگەن ويىنا مازا بەرمەي كەنەپ بەتىنە تۇسكەن ءاربىر سىزىقپەن, ءاربىر كەسكىنمەن ۇندەستىك تابا باستادى. سۋرەتشىنىڭ قولىنداعى قىلقالامى كەسكىندەرمەن ارلەنىپ, ءار نۇكتە فيلوسوفياسى بەينەلىك دۇنيەگە اينالدى.
ونەر زەرتتەۋشىلەرى عالىم اعامىز سالىپ كەتكەن سۋرەتتەردەن باتىستىڭ سۋرەت ونەرىنىڭ باعىتتارىن, ءتىپتى پول گوگەنمەن ۇندەس فيلوسوفيالىق وي ولشەم, بيىك كاسىبي تالعامىن كورە ءبىلدى.
عالىم قارجاسوۆ 1997 جىلى پرەزيدەنتى ستيپەندياسىنىڭ يەگەرى اتانىپ, 2001 جىلى «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. 1997 جىلى قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, كوركەمونەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى دەگەن اتاققا يە بولدى. بۇل كۇندەرى تۋىندىلارى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە, سەمەي, قاراعاندى, اتىراۋ كوركەمسۋرەت مۋزەيلەرىنىڭ قورلارىندا, الماتىداعى «اRك», «تەنگري ۇماي», «ۇلار» گالەرەيالارىندا, رەسەي, فرانتسيا, كانادا, انگليا, اقش, گەرمانيا ەلدەرىنىڭ جەكە جيناقتارىندا ساقتاۋلى.
– قامالداي بولعان تۇلعاسىن, مەيىرىمدى مىنەزىن ساعىناسىڭ. جاقسى, شىن دوس ەدى. شابىتى كەلگەن كەزدە شىڭعا قونعان بۇركىتتەي تۇعىن. ول ءوز ويىمەن جالعىز ەدى. سول ويىمەن ءومىردى ورنەكتەپ كەتتى. بار دۇنيەگە عاشىق جان ەدى, – دەپ ەسكە الادى اقىن, اكتەر سەكەربەك جابىقباەۆ. ءتىپتى ءبىر ولەڭىندە:
قاۋعاداي بولعان ساقالىڭ,
قازاقتىڭ تۋى سەكىلدى.
اعزاڭ ءبىر تولىپ اۋەنگە,
ولەڭىنە قۇلاق تۇرەسىڭ.
سۋرەتكە تولى عالامنىڭ, – دەپ دوسىنا سەكەربەك اعامىز «قازاقتىڭ قارا بالاسى» دەگەن ولەڭىن ارناعان. سەكەربەك اعامىز ايتقانداي, عالىم اعامىز ۇلتىن, قازاعىن سۇيگەن نار تۇلعا. سۋرەتتەرىنە دە وسى ءبىر ۇلى پاتريوتتىق سەزىمدى ءتۇسىردى.
– قابدىل-عالىمنىڭ «جۇمباق ادام», «كۇزدىڭ ءبىر كۇندەرى بار», «كەزدەسۋ», «ايىم», «ساۋكەلە», «اۋجار» كارتينالارىنىڭ بوياۋلارى ءۇنسىز قۇپيالى دىرىلىمەن جانىڭدى وياتىپ, سەلت ەتكىزەدى. قىزعىلت, سارى بوياۋلار قوڭىر, قىزىل تۇستەر ارالاسىپ «سامعاۋ» كارتيناسىندا, «ۇلگىلى. اۋلا» سۋرەتىندە دە كورىنىس بەرىپ قالادى. ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەيتىن كەزدەرى سەكىلدى, سۋرەت بەتىندەگى تۇستەردىڭ دە ءوزارا قاراما-قارسىلىققا تۇسكەنىن كورىپ ويعا قالاسىز.
سۋرەتشىنىڭ ەرەكشە ەڭبەكتەرىن ءبىرى رەتىندە «بارىپ قايت...» كارتيناسىن ايتۋعا بولادى. قىزىل كەشتى جامىلىپ اۋلادا وتىرعان ەكى اپاعا ۇزاق قاراپ تۇرعان كەزدە الىستا قالعان بۇيىعى اۋىل كوز الدىڭا كەلەدى. ءوزىڭ تۋىپ-وسكەن ىستىق ۇياڭا كوپتەن بارماي كەتكەنىڭ جانىڭا باتقانداي جۇرەگىڭدى بەيداۋدا مۇڭ تورلاعانىن بەيسانا سەزىنەسىڭ... وسىنداي كەزدە عالىمبەك ارىپتەسىمىزدىڭ «قابدىل-عالىمنىڭ الەمى – سۋرەت شەبەرحاناسىندا. ول سول جەردەگى ءبىرى تومەن, ءبىرى جوعارى ىلىنگەن كارتينالاردىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇردى دەۋگە بولادى. سۋرەتشىنىڭ جۇمىس كەزى ونىڭ شابىتپەن جارىسقان باقىتتى ساتتەرى عوي» دەگەن سوزىنە قوسىلاسىڭ.
شىعارماشىلىق ادامى ءۇشىن وي دا, جازۋ دا, شابىت تا, كەنەپ تە, بوياۋ دا, ۋاقىت تا قات. عالىم اعانى دا تاعدىر ءومىرىن سۋرەت الەمىنەن ىزدەۋگە, سول الەممەن جاراسىپ تۇرۋعا جازىپتى. ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى كوپىردىڭ تار سوقپاعىن تاعدىردىڭ جازۋى دەپ جاتادى قازاق. عالىم اعامىز دا وسى جازۋدىڭ جاقىن قالعانىن سەزگەندەي مە, «ايان», «سەنىم», ء«مىناجات» كارتينالارىن جازىپ, تىرلىكتەگى تاۋسىلماس قالىڭ ويلارىمەن ءبولىسىپ كەتكەندەي بولدى.
مۋزەي ىشىندە سۋرەتشىنى ەسكە الۋعا ارنالعان «ماڭگىلىك سۋرەت الەمى» كورمەسىن ارالاپ ءجۇرىپ, ءبىز دە عالىم اعانى ساعىنىپ ەسكە الدىق. كورمەگە ۇسىنىلعان كارتينالارىنا قاراپ ءبىر ساتتە عايىپ بولعان تۇما تاعدىردى ىزدەيسىڭ.
شەبەرحاناسىنا كىم بارسا دا:
– مەنىڭ الەمىم وسى, – دەيتىن ەدى سۋرەت تولى اياداي بولمەسىن كورسەتىپ, جان-جاعىنا شابىتتانا قاراپ. وكىنەتىنىمىز, جۇمىستىڭ كوپتىگىن, ۋاقىتتىڭ جوقتىعىن ايتىپ سول شەبەرحاناعا ءجيى بارا الماي قالۋشى ەدىك.
ەندى مىنە, قازىر قارجاسوۆ الەمى شەبەرحانادان شىعىپ, بيىكتىكتەگى وزىندىك ءبىر كەڭىستىككە اينالعانداي. ساعىم بوياۋلار, كوك جۇزىندە قالىقتاعان بۇلتتارمەن بىرگە كوشىپ جۇرگەندەي...
پاۆلودار
سۋرەتتە: مارقۇم عالىم قارجاسوۆ جانە ونىڭ كارتينالارى
