ۇلت رۋحىنىڭ ۇستىنى – ورداباسى

بۇل ورايدا ەل تاريحىندا ەرەكشە ماڭىزى بار باسقوسۋ 1726 جىلعى كوكتەمدە ورداباسىدا وتكەنىن ەسكە سالا كەتەلىك. وردا تىگىلىپ, قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ يگى جاقسى­لارى­نىڭ باسى قوسىلىپ, جوڭعار باسقىن­شى­لىعىنا قارسى كۇرەسكە حالىقتى جۇمىلدىرۋ جايى تالقىلانعان جيىن ەل تاري­حىن­داعى اسا اۋىر سىن كەزىندە, حا­لىق­تىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ۇلتتىق نا­مىستىڭ وتىن جاققان, جۇرەككە جىگەر, بويعا قۋات بەرىپ, الداعى ۇلى شايقاستارعا ءبىرتۇتاس ەل بولىپ اتتانۋدىڭ تاعدىرىن شەشكەن اسا ماڭىزدى وقيعا بولىپ سانالادى. تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆ­تىڭ: «اتالى كەسىمگە, ءادىل شە­شىم­گە توقتاعان دانا حالقىمىز ءتۇرلى جارعىعا, نيزام مەن ەرەجەگە با­عىنعان. ورداباسى مەن ۇلىتاۋدا, مار­توبە مەن كۇلتوبەدە كەلەلى كە­ڭەس قۇرعان. زاڭدى باسشىلىققا الىپ, ورتالىققا ۇيىسقان سا­يىن بەرەكەلى حالقىمىزدىڭ بىرلىگى نىعايا تۇسكەن. بۇلار – سول تۇستاعى ەڭسەلى ەلدىكتىڭ ەرەكشە بەلگىلەرى ەدى», دەگەن سوزدەرى دە ەل جادىندا. وسى قاسيەتتى ورداباسى بيىگىندە 1993 جىلى مامىردا تاۋەلسىزدىك­تىڭ ۇلى تويى ءوتتى. ال 1997 جىلى بيىك­تىگى وتىز مەترگە جۋىق ءزاۋلىم مو­نۋمەنت ورناتىلىپ, وندا ۇلى بىرلىكتىڭ مۇراتتارى, حاندار مەن بيلەرىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ ارمان-اڭسارلارى بەينەلەندى. ەسكەر­ت­كىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەل­باسى قاتىسىپ, ءسوز سويلەگەنىن دە ەل ۇمىتا قويعان جوق. ورداباسى تا­ري­حىنا توقتالۋىمىزدىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. وتكەن اپتا سوڭىندا قۇ­­رىل­عانىنا 55 جىل بولعان اۋداندا «قازاق رۋحىنىڭ قاعباسى – وردا­باسى» مەرەكەلىك ءىس-شاراسى ءوتتى.

كوپ بالالى جانە از قامتىلعان 20 وتباسىنا پاتەر كىلتى تابىس ەتىلدى

ورداباسى اۋدانىنىڭ 55 جىل­دىعىنا وراي وتكەن ءدۇبىرلى تويعا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ پەن تۇركى­ستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىر­زاق شوكەەۆ قاتىستى. اۋدان ورتا­لىعى تەمىرلان قالاسىنداعى قاجىمۇقان اتىنداعى ورتالىق ستاديوندا وتكەن مەرەكە­دە ءتۇرلى باعدارلامالار ۇيىم­داس­تى­رىلدى. «التىن كۇز» ايدارى بو­يىن­­شا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرى­نىڭ, قولونەر شەبەرلەرىنىڭ جانە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ كورمەسى ۇسى­نىلدى. مەرەيتويعا ارنالعان سال­تانات­تى جيىندا وبلىس اكىمى ومىر­زاق شوكەەۆ ورداباسى اۋدا­نى­نىڭ 10 ازاماتىن «اۋدانعا سىڭىر­­گەن ەڭ­بە­گى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن, ال اۋدان اكىمى الىپبەك وسەرباەۆ جىلدىڭ ۇزدىك شارۋالارىن, اۋىل­شا­رۋا­شى­­لىق ەڭبەككەرلەرىن اۋدان­نىڭ 55 جىل­دىق مەرەكەلىك مەدالى­مەن مارا­­پات­تادى. اۋداندىق مادە­نيەت ۇيىن­دە «تاريحقا تۇنعان ور­دابا­سى» عىلىمي-تانىمدىق كون­فە­رەن­­تسيا­سى ۇيىمداستىرىلىپ, اۋدان اكىمى ءا.وسەرباەۆ, ارداگەرلەر كەڭە­­سى­نىڭ توراعاسى ءى.ءجۇسىپ, وقو پەدا­گو­گي­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ب.قاشقىنقىزى بايانداما جاسادى. ال ورتالىق ستاديوندا وز­بەك­ستان, قىتاي ەلدەرىنەن كەلگەن ونەرپازداردىڭ قاتىسۋىمەن حا­لىق­ارالىق اقىندار ايتىسى وتكى­زىلىپ, باس جۇلدەنى تۇركىستاندىق كا­ريما ورالوۆا يەلەندى. سونداي- اق اتاۋلى مەرەكەگە وراي اۋدان ور­تا­لىعى تەمىرلان ەلدى مەكەنىندە جاڭا­دان بوي كوتەرگەن تۇرعىن ۇيدەن كوپ بالالى جانە از قامتىلعان 20 وتبا­سىنا پاتەر كىلتى تابىس ەتىلدى. كوپ­شى­لىككە «كۇش اتاسىن تانىماس» ۇلت­تىق سپورت ويىندارى كورسە­تى­لىپ, مەرە­كەلىك ءىس-شارا ەسترادا جۇل­دىز­دارىنىڭ شەرۋى­مەن جالعاستى. اتتىڭ قۇلاعىندا وينا­عان جىگىتتەر, كۇمىس كومەي انشىلەر, كۇيشىلەر مەن بيشىلەر دە بۇل تويدا ايانىپ قال­مادى. ء«ان مەن ءانشى» ەسترادا جۇل­دىز­­دارىنىڭ كونتسەرتتىك باعدارلا­ماسى مەرەكەنىڭ شىرايىن اشىپ, وردا­باسى جۇرتشىلىعىنا كەرەمەت كوڭىل كۇي سىيلادى.

8 كاسىپورىننىڭ ءونىمى ەكسپورتقا جىبەرىلگەن

ارينە كەڭ اۋقىمدا وتەتىن ءاربىر شارانىڭ نەگىزىندە جەتىستىكتەر مەن قولعا الىنعان جوبالار جاتاتىنى ءمالىم. اۋداندا بارلىق سالا بو­يىنشا ىلگەرىلەۋ بار. كۇنى كەشە تۇركى­ستان قالاسىنىڭ وبلىس ورتالى­عى رەتىندە قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ, بۇگىندە ورداباسى اۋدا­نىن باسقارىپ وتىرعان الىپبەك وسەر­باەۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋدان­دى سي­پاتتايتىن باستى كورسەتكىش – جال­پى وڭىرلىك ءونىم كولەمى بيىلعى قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا 55 ملرد 353 ملن 500 مىڭ تەڭگە بولعان نەمەسە بىلتىرعى جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 17,2%-عا ارتقان. ونىڭ ىشىندە ونەركاسىپ سالاسىنا 24,1 پايىز (13,3 ملرد تەڭگە), اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا 57,1 پايىز (31,6 ملرد تەڭگە), ورىندالعان قۇرىلىس جۇمىستارى 8 پايىز (4,5 ملرد تەڭگە), تاۋار اينالىمى جانە قىزمەتتەردى وتكىزۋ كولەمىنە 10,8 پايىزى (5,9 ملرد تەڭگە) تيەسىلى. جان باسىنا شاققانداعى جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمى 456 300 تەڭگە بولىپ, بىلتىرعى جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 55 700 تەڭگەگە ارتقان. ونەركاسىپ سالاسىندا قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا 13 ملرد 313 ملن 132 مىڭ تەڭگەنiڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, ءوسىم 3,5%-دى قۇراعان. ونەركاسىپتىڭ باسىم سالاسى وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 11 ملرد 921 ملن 456 مىڭ تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلگەن. اۋدان اكىمىنىڭ مالىم­دەۋىنشە, بيىلعى 9 ايدا 8 كا­­سىپ­ورىن جالپى قۇنى 2 ملرد 862 ملن 800 مىڭ تەڭگە بولاتىن 5804,6 توننا ءونىمدى ەكسپورتقا جى­بەر­گەن. مىسالى, «ورداباسى قۇس» جشس 663,1 توننا كۇركە تاۋىق ەتىن, «ادەليا» شارۋا قوجالىعى 934,7 توننا كوكونىس ءونىمىن رەسەي­گە, «ورداباسى نان» جشس 721,3 توننا وندىرىلگەن جوعارعى سۇرىپ­تى بيداي ۇنىنىڭ 80%-ىن وزبەك­ستانعا, سونداي-اق بىرقاتار كاسىپورىن­دار ماقتا تالشىعىن چەحيا, بەلو­رۋس­سياعا ەكسپورتتاعان. ال اۋدانعا تار­تىل­عان ينۆەستيتسيا كولەمى 14 ملرد 955 ملن تەڭگە بولىپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 161,3%-دى قۇراپ وتىر. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس, قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىن­دا اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونى­مىنىڭ كولەمى – 31 ملرد 619 ملن 900 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 5 ملرد 770 ملن 600 مىڭ تەڭگەگە ارت­قان. مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى مال باسى مەن ونىمدەرىن ۇلعايتۋ­عا جانە اسىل تۇقىمدى مال باسى­نىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان اۋدان­دا قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭى­مەن سا­لىستىرعاندا, ءىرى قارا مال – 110%-عا (72 مىڭ باس), جىلقى – 107,5% (24,1 مىڭ باس) قوي – 100,1%-عا (361,4 مىڭ), ەشكى – 13,4%-عا (15,5 مىڭ) قۇستىڭ بارلىق تۇرلەرى – 115,2%-عا (560,6 مىڭ باس) ءوستى. جىل قورىتىندىسىمەن اۋىل ­شارۋاشىلىعى جالپى ءونىم كولە­مىن 40 ملرد 157 ملن تەڭگەگە, اۋىل ­شارۋا­شىلىعى نەگىزگى كاپيتالىنا تارتىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن 7 ملرد تەڭگەگە جەتكىزۋ, جىلى­جاي كولەمىن 3,1 گەكتارعا ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق بيىل بادام وندىرىستىك ايماعىندا ورنالاسقان «Green Technology industries» جشس شانحاي, گون­كونگ ەلدەرىنىڭ يننوۆاتسيالىق تەح­نولو­گيالارىن پايدالانىپ, پوليەتيلەن بۇيىمدارىن قايتا وڭدەۋ ارقىلى سينتەپون تالشىعىن ءوندىرۋ زاۋىتىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە قوسپاق. ال 2020 جىلى 22 ملرد 300 ملن تەڭگەگە 2 ينۆەستيتسيالىق جوبا 415 جۇمىس ورنىمەن اشىلادى دەپ جوسپارلانۋدا.

سونداي-اق اۋداندا «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسى شەڭ­بەرىن­دە اتقارىلعان ىستەر ءبىر توبە. ماسەلەن, «تاربيە جانە ءبىلىم» كىشى باع­دارلاماسى بويىنشا 1171 ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلسا, «ولكە­تانۋ» باعىتى بويىنشا 250 ءتۇر­لى فورماتتاعى ءىس-شارا وتكىزى­لىپ, وعان 8125 ادام قاتىسقان. سونداي-اق «وتانىم تاعدىرىم», «سا­نا­لى ازامات» باعىتتارى بويىنشا دا وتكىزىلگەن ءىس-شارالاردىڭ ما­عى­ن­اسى مەن قامتىلۋىنا ءمان بەرىل­گەن. اۋدانداعى 50 مەكتەپ كىتاپ­حانا­سىندا «100 جاڭا ەسىم» بويىن­شا كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, اقپاراتتىق ساباقتار وتكىزىلگەن, ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا 50 اۋديو, بەينە بايقاۋلار ۇيىمداستىرىلعان. قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ بويىنشا 133 ءىس-شارا وتكەن. ەلباسى ماقالاسىندا باسقا ايماقتارعا كوشىپ كەتسە دە تۋعان جەرلەرىن ۇمىتپاي, وعان قام­قورلىق جاساعىسى كەلگەن كاسىپ­كەرلەردى, شەنەۋنىكتەردى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن جاستاردى ۇيىم­داستىرىپ, قولداۋ كەرەكتىگى, قالىپتى جانە شىنايى پاتريوتتىق سەزىمگە تىيىم سالماي, كەرىسىنشە ىنتالاندىرۋ قاجەتتىگى ايتىلعان-دى. بۇل ورايدا اۋداندا «اتامەكەن» كىشى باعدارلاماسى شەڭبەرىندە, دەمەۋ­شىلەر ەسەبىنەن اۋىل وكرۋگ­تەرىندە سپورتتىق الاڭشالار مەن بوبەكجايلار, 1 200 ملن تەڭگەگە ەمحانا سالىنىپ, 700 ملن تەڭگەگە 70 جاتىن ورنىمەن ءبورجار اۋىل وكرۋگىندەگى «قاينار» ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى ۇلعايتىلدى. ال «جومارت جۇرەك» جوباسى اياسىندا «بورتە ميلكا» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى ن.ابىشەۆ از قامتاماسىز ەتىلگەن ەكى قىزمەتكەرىنە تۇرعىن ءۇي الىپ بەرسە, «اگرو 5» جشس 2-توپ مۇگەدەكتىگى بار دارىباەۆتار وتباسىنا قارجىلاي كومەك بەردى. جالپى اۋدان كولەمىندەگى 127 كاسىپكەرمەن «مەكتەپكە جول» اكتسياسى اياسىندا 250 بالاعا جالپى سومماسى 3 ملن  750 مىڭ تەڭگەگە كومەك كورسەتىلگەن. باعدارلاما اياسىنداعى يگى ىستەر جالعاسىن تابۋدا.

تۇركىستان وبلىسى