– اتىراۋ وڭىرىندە سوڭعى جىلدارى ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر كوپتەپ بوي كوتەردى. بۇل – تالانتتى پەرزەنتتەرىنە دەگەن تۋعان جەرىنىڭ قۇرمەتى, كەلەر ۇرپاققا ۇلگى ەتەر ونەگەلى ءىس. مۇرات موڭكە ۇلى جاي عانا جىر جازىپ قويعان جوق, بولاشاقتى دا بولجاپ كەتتى. مۇراتتاي اقىننىڭ اق سەمسەر جىرلارى باردا ءبىزدىڭ رۋحىمىز ەشقاشان السىرەمەيدى, – دەدى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى مەرەكە قۇلكەنوۆ.
يندەربور كەنتىنىڭ ورتالىق كوشەسىنەن ورىن العان بيىكتىگى 7 مەتر بولاتىن تازا قولادان قۇيىلعان ەسكەرتكىشتىڭ اۆتورى – قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى قۇتتىبەك جاقىپ. دومبىراسىن قولعا الىپ, تاس تۇعىرعا قونعان اقىن: «سويلەمەسەم كىم بىلەر, قىزىل ءتىلدىڭ جورعاسىن. قۇلاعىڭ سالىپ تىڭداي بەر, جۇيرىگىڭ كەڭەس قوزعاسىن», دەپ ارۋاقتانا جىرلاپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى.
مۇرات موڭكە ۇلى – 1843 جىلى اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1906 جىلى يندەر اۋدانىندا ومىردەن ءوتتى. جارسۋات اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى اقىن مازارى ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جەرگىلىكتى ماڭىزى بار كيەلى ورىندار تىزىمىنە ەنگەن. ونىڭ تۇتاس شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ بولعان باستى تاقىرىپ – ەل مەن جەردىڭ تاعدىرى. ء«بايىت ەتتىم بۇل ءسوزدى, قايعى شەگىپ زاماننان. زامان ازىپ نە قىلسىن, اي ورنىنان تۋادى, كۇن ورنىنان شىعادى, بۇنىڭ ءبارى ادامنان», دەگەن سۋىرىپسالما اقىن, توكپە جىراۋ شىعارماشىلىعى عالىمدار تاراپىنان زەرتتەلىپ-زەردەلەنىپ كەلەدى. مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋشى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باۋىرجان وماروۆ «ەكى ەسكەرتكىش (مۇراتتان تابىلدىعا دەيىن» اتتى ماقالاسىندا: «ەل-جۇرتتىڭ قادىر-قۇرمەتىنە بولەنگەن بۇل ەكى اقىننىڭ جاس ايىرماسى – ءجۇز جيىرما ەكى جىل. ەكەۋى ەكى عاسىردىڭ تۇلعاسى. ءبىرى – اعىل-تەگىل قازاق جىرىنىڭ التىن ءداۋىرى – ون توعىزىنشى عاسىردىڭ وكىلى. ەكىنشىسى – ءبىزدىڭ زامانداسىمىز. كۇنى كەشە عانا ارامىزدا جۇرگەن حاس تالانت. وسى ەكى اقىندى بايلانىستىراتىن نە نارسە؟ ەكەۋىنىڭ دە جىرلارى ەلدىڭ اۋزىنان تۇسپەيدى. ەكەۋى دە تۋعان ولكەسىن شەكسىز جاقسى كوردى. ەكەۋى دە قوس عاسىردى توعىستىرىپ بارىپ ومىردەن ءوتتى. ەكەۋى دە ەركىندىكتىڭ جىرشىسى ەدى. سوندىقتان ءىس باسىندا جۇرگەن اتىراۋلىق ازاماتتار ەكى اقىنعا ءبىر كۇندە ەسكەرتكىش قويۋعا بەل بايلاپتى. ەكى ەسكەرتكىشتىڭ اراسى شامامەن ءۇش ءجۇز – ءتورت ءجۇز مەتردەي جەر عانا. ەندى «تايسويعان, ويىل, قيىل, دەندەرىمىز, قاراباۋ مەكەن ەتكەن جەرلەرىمىز», دەپ جىرلاعان مۇرات موڭكە ۇلى مەن «ماڭگى-باقي مەكەنىمدى تابۋ ءۇشىن دەندەردەن, مەن دە ءبىر كۇن كەتەر مە ەكەم, باقۇلداسىپ سەندەرمەن», دەپ جان سىرىن اقتارعان تابىلدى دوسىموۆ يندەردىڭ كوشەسىندە ءبىر-بىرىنە ءۇنسىز قاراپ تۇرادى», دەپ جازدى. اقيقاتى, انىعى – وسى.
«پاديشاسىن جوقتادى پاتشا كوڭىل»
ول ومىردەن وزعالى توعىز كۇز ءوتتى. توعىز كۇز تۋعان جەرىنىڭ توپىراعىنا تابانى تيمەدى. بىراق ءار ءسوزى جۇرتىنىڭ جادىندا جاڭعىرىپ جۇرگەنى – جۇبانىش. «دەندەر» دەگەن اتاۋ ەستىلسە, تابىلدى دەپ ەلەڭدەيتىن ەل بار. ول جازعان رۋحتى ولەڭدەر قازاقتىڭ ساحارا دالاسىن كەزدى. جاي كەزگەن جوق, بۇرىن قازاققا تاڭسىق بولعان گيتارا دەگەن اسپاپتى جىراۋلىق ونەرمەن شەبەر شەندەستىرگەن ونەر يەسىنىڭ اتىن اسپانداتتى. بار-جوعى 45 جاسىندا باقيلىق بولعان قازاقتىڭ تۇڭعىش بارد اقىنى تابىلدى دوسىموۆتىڭ تاس بەينەسى ەندى ءوزى «دەندەرىم مەنىڭ – كەندى ەلىم مەنىڭ, قازاققا ورتاق بايلىعىم» دەپ اۋەلەتە انىنە قوسقان تۋعان جەرىندە سالتانات قۇرىپ تۇرادى. گيتاراسىن قولعا الىپ, الىسقا قاراپ تولعانعان كەيىپتەگى شايىردىڭ شابىتتى شاعى بەينەلەنگەن ساۋلەتتىك ونەر كومپوزيتسياسىنا جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ ريزا بولعانى – بولەك اڭگىمە. قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى باقىتبەك مۇحامەتجانوۆتىڭ تابىلدى بولمىسىنا تەرەڭ ۇڭىلگەنى انىق اڭعارىلادى. تۇرەگەلىپ تۇرعان اقىننىڭ تاس بەينەسىنىڭ جانىنا بيىكتىگى 4,5 مەترلىك گرانيتكە: «ۇناتادى شىڭدا كوڭىل شىرقاۋدى, تاۋلارى جوق توبەمىزدەن بۇلت اۋدى. تولاعاي بوپ تۋىلمادىم, اتتەڭ-اي, اتىراۋعا اكەلەر مە ەم ءبىر تاۋدى؟» دەپ باستالاتىن انگە اينالعان ايگىلى ولەڭى قاشالىپ جازىلعان. بەلگىلى اقىن, ءبىرتۋار كومپوزيتوردى ساعىنعان جەرلەستەرى اۋدان ورتالىعىنداعى ادەمى ساياباقتان ورىن العان جاڭا دۇنيەگە سۇيسىنە قارايدى, اسىرەسە اسىلدىڭ سىنىعى, تابىلدىنىڭ ۇلى ابىل اكە ەسكەرتكىشى الدىندا ۇزاق ايالدادى. بۇگىندە ءوزى دە اكە جولىن جالعاپ, گيتاراسىن جەتىمسىرەتىپ بۇرىشقا تاستاماي, ساحناعا شىعارىپ جۇرگەن ابىل اياشتىڭ ورەلى ونەرپاز بولىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانى دا كوڭىلىمىزدەگى كوپ كۇدىكتى سەيىلتىپ, قۋانىش ۇيالاتادى.
– مۇرات موڭكە ۇلى مەن تابىلدى دوسىموۆتىڭ ەسكەرتكىشتەرى – ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالالارىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردىڭ اتىراۋ ايماعىندا لايىقتى جۇزەگە اسىپ جاتقانىنىڭ كۋاسى. بۇل ەكى ەسكەرتكىش تە حالىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن, كوپتەن كۇتكەن دۇنيەسى ەدى. قۇتتى بولسىن, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سەرىك شاپكەنوۆ.
تابىلدى رۋحىنىڭ ەسكەرتكىش بولىپ ەلىمەن قاۋىشقانىنا قۋانىپ الىس-جاقىننان دوستارى كەلدى. اقىننىڭ كۋرستاسى, بەلگىلى جۋرناليست ارمان سقابىل ۇلى مەن كىشكەنتايىنان بىرگە وسكەن دوسى تالعات قايىرجانوۆ ەسكەرتكىشتىڭ لەنتاسىن قيىپ, جولداستارىن ەسكە الدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەلەنا ابدىحالىقوۆا ساعىنىش سازىن انىمەن جەتكىزدى. وسى شارادا جينالعان جۇرتتى ەرەكشە تەبىرەنتكەن ءسوزدى ارقالى اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ماحامبەت سىيلىعىنىڭ يەگەرى سۆەتقالي نۇرجان ايتتى.
– يندەر دەگەن اتاۋدىڭ ماعىناسىن تاپتىم, – دەپ ەدى بىردە تابىلدى. جايىقتىڭ ءيىندى ءورى دەگەن ءسوز ەكەن.
...جاسىندار, تاعى جايىقتىڭ
تۇتات اعاشىن,
بەتپاققا باسىن يمەس بوپ كۇيىندى
ەر-سەرى.
تۋىپ اپ تاۋداي ۇلداردى جۇتا
سالاسىڭ,
ءيىندى ءور, سەنى قايتەيىن, ءيىندى ءور,
سەنى؟
زىمىران ۇنمەن زىتىمعا قايقايدى
جاسىن,
«قايتەيىن سەنى!..» دەپ بەكەر كىجىنە
بەرەم.
ايدىنعا ءتونىپ تەرەكتەر شايقايدى
باسىن,
جاپىراق جاس بوپ جايىققا ۇزىلەدى
ولەڭ...
تابىل ورتامىزعا تاس ءمۇسىن بولىپ تۇردى, ونىڭ ءانى مەن جىرى كۇللى قازاقتىڭ, ەندى كەلەر ۇرپاقتىڭ جۇرەگىن تەربەيدى, – دەپ تولعاندى اقىن سۆەتقالي.
ءبىرى ول عاسىردا, ءبىرى بۇل عاسىردا قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن كۇيتتەپ ءوتىپ ەدى ەكى اقىن. ءبىرى ازاتتىقتى ارمانداسا, ەكىنشىسى سول تاۋەلسىزدىك تاڭىنىڭ كۋاگەرى بولىپ, بايتەرەكتەي بيىكتىكتى كوكسەدى. ارتىندا ايتا جۇرەر ءسوزى بار, جالعايتىن ءىزى بار جاننىڭ عۇمىرى ماڭگىلىك بولسا, مۇرات پەن تابىلدىداي اقىنداردىڭ اتتارى ءالى تالاي عاسىرلار اسقاقتارى انىق.
اتىراۋ
