قاراپايىم ازاماتتار, بيزنەس وكىلدەرى كوپ جاعدايدا جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ دەپارتامەنتتەرىندە جانە اۋدان اكىمدىكتەرىندە ماسەلەلەردى بەيرەسمي شەشۋگە تاپ بولادى. پارا الۋدىڭ ورتاشا مولشەرى 5 مىڭنان 200 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى ارالىقتا. الايدا, ءىس جۇزىندە سىياقى بىرنەشە ميلليونعا جەتەتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. مۇنداي جايتتاردىڭ جارتىسىندا لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ وزدەرى جاساندى تۇردە سىبايلاس جەمقورلىق باستاماشىسى بولۋدا.
الەۋمەتتىك ساۋالناما ناتيجەلەرى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ايماقتىق دەڭگەيى بويىنشا الماتى (26,4%), اتىراۋ (9,4%), تۇركىستان (9,4%), قاراعاندى (7,5%), اقمولا (7,5%) جانە شىعىس قازاقستان (7,5%) وبلىستارى كوش باستاپ تۇر. جەر قاتىناستارى سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيى جەدەل-تەرگەۋ تاجىريبەسىمەن دە راستالادى. سوڭعى ءۇش جىلدىڭ وزىندە 300-دەن استام سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلگەن. بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن 105 تۇلعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. 87-ءسى سوتتالدى. سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاساعانداردىڭ ەڭ كوپ سانى تۇركىستان (20), ماڭعىستاۋ (15), جامبىل (14), اقمولا (11), الماتى (9) جانە پاۆلودار (8) وبلىستارىندا. كوپ جاعدايدا قىلمىستاردى جەر قاتىناستارى, ساۋلەت, سونىمەن قاتار اۋىلدىق وكرۋگتەر باسشىلارى جاساعان. قىلمىستار نەگىزىنەن الاياقتىق, بيلىكتى اسىرا پايدالانۋ جانە جەردى بەرۋ كەزىندە پاراقورلىققا, ماقساتتى زاڭسىز وزگەرتۋگە, جالداۋ قۇقىعىن ۇزارتۋعا, جەردى ساتۋ اۋكتسيونىندا جەڭىمپاز دەپ تانۋعا جانە ت.ب. فاكتىلەرمەن بايلانىستى.
بۇل فاكتىلەر مەن ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى جەمقورلىق جەر قاتىناستارى سالاسىنا ءسىڭىپ كەتكەندىگىن جانە جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى شارالار قولدانۋدى تالاپ ەتەتىندىگىن كورسەتەدى. وسى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە بايلانىستى اگەنتتىك «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىراتىن «جول كارتاسى» اياسىندا جەر قاتىناستارى سالاسىن تالدادى. تالداۋ سىبايلاس جەمقورلىققا ىقپال ەتەتىن بىرقاتار سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى انىقتادى. نەگىزگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – اقپاراتقا قولجەتىمدىلىكتى شەكتەۋ.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتىن تالداۋ جۇمىستارى بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن كورسەتەدى. بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وزدەرىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىنا جالپى سحەمالار, ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارلاۋ جوسپارلارى, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر (توقسانىنا ءبىر رەت ورنالاستىرۋ) تۋرالى اقپاراتتى ورنالاستىرۋعا مىندەتتى. سونىمەن بىرگە سايتتارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ بارىسىندا سايتقا بەلگىلى ءبىر سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن تۋدىراتىن تولىق ەمەس جانە شاشىراڭقى اقپارات ورنالاستىرىلعانىن كورسەتتى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جەر قورى مەن جىلجىمايتىن م ۇلىك تۋرالى بىرىڭعاي اقپاراتتىق دەرەكقور قۇرۋ مىندەتى قويىلدى. بۇل جۇمىستى ستاندارتتاۋ ماقساتىندا وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ گەواقپاراتتىق پورتالدارىنا بىرىڭعاي تالاپتاردى بەكىتتى.
سونىمەن قاتار ارالىق تالداۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ (جاو) گەوپورتالداردى قۇرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەمەيتىنىن كورسەتتى. حالىققا ماڭىزدى بۇل ماسەلە پىسىقتالۋ كەزەڭىندە. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار جۇرگىزىلۋدە جانە تەحنيكالىق شارتتار دايىندالۋدا. وسى پروتسەستى جانداندىرۋ ماقساتىندا اگەنتتىك بارلىق اكىمدىكتەرگە ءتيىستى حات جولدادى.
تۇتاستاي العاندا, جاو گەوپورتالدارىندا جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ شەكارالارى, عيماراتتاردىڭ كونتۋرى, اۆتوموبيل جولدارى جانە ت.ب. دەرەكتەرى بار اۋماقتاردىڭ كارتالارى كورسەتىلەدى دەپ بولجاپ وتىرمىز, بۇل ازاماتتاردىڭ جەر ۋچاسكەسى تۋرالى اقپاراتقا ەركىن قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەدى, سونداي-اق وسى سالادا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى (جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ, جەر ۋچاسكەسىنىڭ نىسانالى ماقساتىن وزگەرتۋگە شەشىم بەرۋ جانە ت.ب.) ونلاين الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مونيتورينگتىڭ الدىن الا ناتيجەلەرى ءتۇرلى وڭىرلەردە ولاردى ازىرلەۋگە بولىنگەن سوما 16,5 ملن تەڭگەدەن 500 ملن تەڭگەگە دەيىنگى اقشانى قۇرايتىنىن كورسەتەدى. وسىعان بايلانىستى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى كوميتەت اتىنان ۋاكىلەتتى ورگان مەن اكىمدىكتەر بۇعان نازار اۋدارۋى جانە مۇمكىن بولاتىن زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋى قاجەت.
تاعى ءبىر ماسەلە, بۇل – قىزمەت الۋشىلارعا تىكەلەي بايلانىستى ەمەس جەر ۋچاسكەسىن بەرۋدەن باس تارتۋ نەگىزدەرىنىڭ بولۋى. مۇندا ماسەلە شەشىمى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قاراماعىندا بولاتىن نەگىزدەر تۋرالى بولىپ وتىر. قۇقىقتىق اكتىلەردى زەردەلەۋ ناتيجەلەرى مۇنداي جاعدايلاردىڭ ءبىرى بەكىتىلگەن ناقتى جوسپارلاۋ جوباسىنىڭ بولماۋى ەكەنىن كورسەتتى. بۇل رەتتە زاڭنامادا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ەلدى مەكەندەردى وسى جوسپارلارمەن ۋاقىتىندا قامتاماسىز ەتۋ سياقتى تىكەلەي مىندەتى بەلگىلەنبەگەن. بۇل دەگەنىمىز اكىمدىكتەر ولاردى ازىرلەۋگە مۇددەلى ەمەس جانە جاساندى كەدەرگىلەر جاساۋ ءۇشىن بۇعان سانالى تۇردە بارادى دەگەن ءسوز. تولىق جوبالاۋ جوسپارىن ۋاقىتىندا ازىرلەمەۋدىڭ جانە بەكىتۋدىڭ قوسىمشا سەبەبى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى بولىپ وتىر.
جەر ۋچاسكەسىن بەرۋدەن باس تارتۋدىڭ باسقا دا كەڭ تاراعان سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – نەگىزگى قاجەتتى ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ بولماۋى. ماسەلەن, جەر ۋچاسكەسى بولعانىمەن ءتيىستى كوممۋنيكاتسيالار بولماعان جاعدايدا, كاسىپكەر تەحنيكالىق شارتتاردى الا المايدى جانە قۇرىلىستى باستاۋ مۇمكىندىگى شەكتەلەدى. بۇل جەردە اكىمدىك بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋمەن شەكتەلمەي, ماسەلەنى شەشۋدىڭ باسقا نۇسقالارىن ىزدەپ, جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋى قاجەت دەپ ويلايمىز.
جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەر جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى (جتق) ءۇشىن ۋچاسكە الۋ كەزەگى تاعى ءبىر ماسەلەنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. جەر كودەكسىنە سايكەس, ءاربىر ازاماتتىڭ جەكە قۇرىلىس ءۇشىن جەر ۋچاسكەسىن الۋعا قۇقىعى بار. الايدا, ينفراقۇرىلىم (سۋ جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى) جۇرگىزىلگەن دايىن الاڭداردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جەر ۋچاسكەسىن الۋ قيىن. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە كەزەك بار (مىسالى, اقتوبەدە – 137 مىڭ ادام, تاراز قالاسىندا – 69,2 مىڭ ادام, كوكشەتاۋ قالاسىندا – 13,5 مىڭ ادام جانە ت. ب.). جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا كەزەكتە تۇرعاندار سانى شامامەن 1,5 ملن ادامدى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە جىل سايىن ورتا ەسەپپەن ولاردىڭ 10 مىڭىنا عانا بەرىلەدى. نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىندا جەر ۋچاسكەلەرى مۇلدەم بەرىلمەيدى, ويتكەنى باس جوسپارعا سايكەس ازاماتتاردى جەر ۋچاسكەلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى جوق. بۇل رەتتە ءارتۇرلى سايتتاردا جەر تەلىمدەرىن ساتۋ تۋرالى حابارلاندىرۋلار بار, سونىڭ ىشىندە جتق-عا كەلەتىندەرى دە كەزدەسەدى. ياعني, جەر تەلىمدەرىن العان ازاماتتار ولاردى يگەرمەيدى جانە ماقساتتى تۇردە پايدالانبايدى.
كەزەكتىلىك پەن سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ باسقا دا سەبەپتەرىنە ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ بويىنشا راسىمدىك ماسەلەلەردىڭ جۇيەلى تۇردە بۇزىلۋى جاتادى. تالداۋ بارىسىندا وتىنىشتەردى قاراۋ ۋاقىتى 3 جانە ودان دا كوپ ايعا جەتكەن, ياعني مەرزىمىن ساقتاماۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. ناتيجەسىندە, ازاماتتاردىڭ جەر ۋچاسكەسىن الۋ پروتسەسى 50 جۇمىس كۇنىن العان – بۇل نەگىزسىز ۇزاق مەرزىم. مۇنداي جاعدايلار بارلىق جەردە بار, تەك شىمكەنت قالاسىنىڭ وزىندە وسىنداي 120 فاكت انىقتالعان. نەگىزىندە ەلدى مەكەن شەگىندە وبەكت سالۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەسىن بەرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەت ستاندارتىنا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى ءبىرىنشى كەزەڭدە – 28 جۇمىس كۇنىن, ەكىنشى كەزەڭدە 22 جۇمىس كۇنىن قۇرايدى.
تاعى ءبىر سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلى جەر ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيا (جەر كوميسسياسى, كونكۋرستىق كوميسسيا) قىزمەتىنىڭ اشىق ەمەستىگى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى – كونكۋرستار وتكىزۋ, بۇل مەملەكەت ءۇشىن دە, كاسىپكەرلەر ءۇشىن دە ءتيىمدى. ءتيىستى ەرەجەلەرگە سايكەس ساۋدا-ساتتىق وتكىزۋ كەزىندە كونكۋرستىق كوميسسيالار قۇرىلادى, ونىڭ قۇرامىنا تەك مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى كىرەدى.
مۇنداي ءتاسىل وبەكتيۆتىلىكتى جويىپ, شەشىم قابىلداۋدا قوعامدىق باقىلاۋ ەنگىزۋگە كەدەرگى بولادى. سونداي-اق راسىمدەۋ ماسەلەلەرىنىڭ جەتىلدىرىلمەۋى جەمقورلىق تاۋەكەلى بولىپ تابىلادى. زاڭنامامەن كونكۋرس وتكىزۋدىڭ جيىلىگى مەن مىندەتتەرى بەلگىلەنبەگەن (كونكۋرس جەر تەلىمدەرى بوس بولعاندا نەمەسە بوساعاندا جۇرگىزىلەدى). بۇل ارام پيعىلدى شەنەۋنىكتەرگە ىڭعايلى نورما بولىپ تۇر. ەگەر مۇنداي تالاپتار بەكىتىلىپ, ونى وتكىزۋ مەرزىمىنىڭ جوبالارى بەلگىلەنسە كاسىپكەرلەر جەر تەلىمىن ساتىپ الۋدى الدىن الا جوسپارلاي الادى. جەر تەلىمىن بەرۋ كونكۋرسىنىڭ باسقا دا كوپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتارى بار. ماسەلەن, جامبىل وبلىسىندا (2018 جىلعى ساراپتاما) كونكۋرس وتكىزۋ بارىسىندا ءفورمالدى باسەكەلەستىك بەلگىلەنگەن, اتاپ ايتقاندا, اۋكتسيونعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىر مەكەنجايدا تۇراتىنى نەمەسە تۋىستىعى تۋرالى فاكتىلەر انىقتالعان. پاۆلودار وبلىسىندا (اقسۋ قالاسىندا, 2018 جىلى 28 مامىردا) وزگە قاتىسۋشىلار بارلىق تالاپتارعا ساي كەلسە دە, جەر تەلىمى (ماقساتتى قولدانۋ – شارۋا قوجالىعىن جۇرگىزۋ) قاجەتتى بىلىكتىلىك تالاپتارى بار تۇلعاعا بەرىلمەگەن. ساتۋ بارىسىندا ورىن العان مۇنداي كەمشىلىكتەر از ەمەس.
ماقساتتى قولدانىلمايتىن جانە جۇمىس ىستەمەيتىن جەر تەلىمدەرىن كوممۋنالدىق مەنشىككە قايتارۋ دا كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىل تۇرعىندارىمەن سوڭعى كەزدەسۋىندە نازار اۋداردى. پرەزيدەنت قازىر 16,5 ملن گەكتار پايدالانىلماي تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
ساراپتاما ناتيجەسى مۇنداي جەر تەلىمدەرىنىڭ كوپتىگىن كورسەتتى. ماسەلەن, باتىس قازاقستان وبلىسىندا پروكۋراتۋرا ەكى مىڭعا جۋىق قولدانىستا ەمەس جەر تەلىمدەرىن انىقتادى. الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىندا 15 جىلدان اسا زاڭسىز يەلىكتە بولعان جەر تەلىمدەرىن قايتارۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا.
2003 جىلدان باستاپ بۇل جەر تەلىمدەرى بىرنەشە رەت قايتا ساتىلعان. 2008 جىلى اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمى باستىعىنىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى سوتتالعانىنا قاراماستان, جەر تەلىمدەرى مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە قايتارىلماعان.
ءتىپتى نۇر-سۇلتاندا دا جوعارى دەڭگەيدە بىرنەشە مارتە تاپسىرما بەرىلگەنىنە قاراماستان ءالى قاراستىرىلماعان جەر تەلىمدەرى بار. مۇنداي ماسەلەلەر بويىنشا كوپتەگەن شاعىم تۇسۋدە.
ءبىر جەر تەلىمى بىرنەشە تۇلعاعا بەرىلىپ, ول سوتپەن اياقتالادى. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ءبىر ازاماتتىڭ جەر تەلىمىندە مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا كوپپاتەرلى ءۇي سالىنىپ, مەنشىك يەسىنە جەر تەلىمىنىڭ لايىقتى قۇنى وتەلمەگەن جانە 2017 جىلدان باستاپ بۇل ءىستى سوت قاراۋدا.
جەر تەلىمىنە قاتىستى مۇنداي فاكتىلەر شىمكەنت, اتىراۋ جانە ەلىمىزدىڭ باسقا دا قالالارىندا ورىن العان. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇندا وكىلەتتى ورگاندار مەن جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ تىكەلەي كىناسى بار.
ساراپتاما بارىسىندا سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى انىقتالعان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇيىمداستىرۋ-باسقارۋ قىزمەتى دە سارالاندى.
مۇندا كادر ماسەلەلەرى ەرەكشە ماڭىزعا يە. بۇگىندە قوعامداعى پاراساتتىلىق يدەولوگياسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزىنە اينالدى. بۇل ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ اشىقتىعى, ايقىندىلىعى, سونىمەن قوسا بارلىق قوعامنىڭ ادالدىق جانە ادەپتىلىك ستاندارتتارى. وسى رەتتە سىبايلاس جەمقورلىققا توزە المايتىن قاسيەتتەرى بار ماماندار ىرىكتەۋ باستاپقى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ساراپتاما ناتيجەسىنە جۇگىنسەك, جەر ماسەلەلەرىن شەشۋگە جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردى, مامانداردى ىرىكتەۋ جاعدايى جاقسى ەمەس. اتاپ ايتقاندا, پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىندە اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا قىلمىستىق ءىس توقتاتىلعان تۇلعا جۇمىس ىستەيدى. اقتوبەدە «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ وبلىستىق فيليالىنىڭ جەر كاداسترى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن بۇرىن جەمقورلىق قىلمىسى ءۇشىن سوتتالعان ادام اتقارادى. مۇنداي فاكتىلەر باسقا وڭىرلەردە دە كەزدەسەدى.
ءبىز ءارى قاراي دا مۇنداي فاكتىلەردى انىقتاپ, لاۋازىمدى تۇلعالاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ بويىنشا شارالار قابىلدايتىن بولامىز. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز بويىنشا ورىنباسارلارى جەر ماسەلەلەرىن شەشۋدە زاڭسىز سىياقى العانى ءۇشىن سوتتالعان شىمكەنت قالاسىنىڭ جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇعان قوسا, جەر قاتىناستارى بولىمشەلەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى نەگىزسىز سىياقى بەرۋ جانە تارتىپتىك جازانى الۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. مىسالى, ەكىباستۇزدا جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ مامانى زاڭمەن تىيىم سالىنعان تارتىپتىك جازاسى بولا تۇرا, 70 مىڭ تەڭگە سىياقى العان. شىمكەنت قالاسىندا قىزمەتكەرلەردىڭ جازاسى بۇيرىق شىققان سوڭ 10-20 كۇننەن كەيىن الىنىپ تاستالعان. اقمولا وبلىسىندا قىزمەتكەردەن جازانى الىپ تاستاۋ جانە سىياقى بەرۋ ءبىر كۇندە ىسكە اسىرىلعان. جازانى تەز الىپ تاستاۋدىڭ ەشقانداي الدىن الۋ اسەرى بولمايدى, بۇل قىزمەتكەرگە جازالانباۋ سەزىمىن ۇيالاتىپ, جەمقورلىققا جول اشادى. وسىعان وراي ءبىز مۇنداي جاعدايلارعا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, وسىنداي فاكتىلەر انىقتالعان جاعدايدا ونى جويۋ جونىندە ۇسىنىمدار بەرەمىز.
انار جاروۆا,
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى
ءىس-قيمىل اگەنتتىگى
پرەۆەنتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى
