ەكەۋى دە ءبىر توپىراقتا تۋىپ- وسكەن قاسيەتتى جەردە جەتىلگەن قازاقتىڭ قارا نارداي الىپتارى بولاتىن. 1914 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا ومىردەن الاشتىڭ يدەولوگى, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ بەلدى مۇشەسى, قازاقتىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسىن جازعان بارلىبەك سىرتتان ۇلى ومىردەن ءوتتى. قىرىق سەگىز جاسىندا ءوز اجالىنىڭ ەمەس, پاتشا جاندارمەرياسى اتقان وقتىڭ قۇربانى بولدى. مەزگىلسىز, وقىس قازا ەدى. جەتىسۋداعى الاشتىڭ ناسيحاتشىسى ومىردەن ءوتتى دەگەندە, «ايقاپ», «قازاق» باسىلىمدارى بۇكىل ۇلىسقا ونىڭ قازاسىن قايعىرا ەستىرتتى. ءوز تۇسىندا «جەتىسۋداعى جۇرت اعاسى», «الاشينسكي» اتانعان بارلىبەك تۋرالى «قازاق» گازەتىنە قۇرداسى ءاليحان بوكەيحان («بارلىبەكتى ۇمىتپاسقا»), جۇسىپبەك باسىعارا ۇلى جانە رەداكتسيا باسقارماسى ماقالالار جازدى. ەستەلىك فورماسىندا جازىلعان سونداي ماقالانىڭ ءبىرىن مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى جازعان-دى. سول ەستەلىك ماقالا, اعا مەن ءىنىنىڭ دوستىعى جايىندا ءسوز قوزعاساق.
بيىل, قازاقتىڭ العاشقى ينجەنەرى, تاريحشى, ۇلتىمىزدىڭ ساياسي ءھام رۋحاني كوسەمى بولعان, الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا مەرەيلى 140 جىل. بالا مۇحامەدجاننىڭ زەرەكتىگىن سەزىپ, ونىڭ وقۋعا تۇسۋىنە جاردەمدەسىپ, باعىن اشىپ, باتاسىن بەرگەن وسى – بارلىبەك بولاتىن. ماقانشى-سادىر بولىسىندا دۇنيەگە كەلگەن بالامەن ول 1890 جىلدىڭ مامىرىندا تانىسقان-دى. ول كەزدە بارلىبەك پەتەربورداعى يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, تاشكەنتتەگى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا قىزمەتكە الىنادى. ءۇي-جايىن ورنالاستىرىپ, سوسىن تۋعان ەلىنە دەمالىس الىپ كەلگەنىندە, اۋىل-ايماقتىڭ بالالارىن شاقىرتىپ, تىلدەسىپ كورگەن ەكەن. سوندا سادىر ەلىنەن كەلگەن مۇحامەدجاننىڭ شەشەندىگى, ەسكى ۇلگىدەگى العان ءبىلىمى اعاسىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپتى. قامقور اعاسى ونى ۆەرنىي ەر بالالار گيمنازياسىنا وقۋعا تۇسىرەدى. ءبىر زاماندا بارلىبەكتىڭ ءوزى دە وسى كلاسسيكالىق گيمنازيانى ۇزدىك تاۋىسىپ, ءبىلىم-ءىلىم داڭعىلىنا تۇسكەن ەدى. ەندى سول قاراشاڭىراقتىڭ تابالدىرىعىن تاعى دا ءبىر قازاقتىڭ العىر بالاسى اتتاپ وتىر. بۇل گيمنازيادا ىشكى رەسەيدىڭ دەمونستراتسيالارىنا قاتىسىپ, پاتشاعا قارسى شىققان ورىس وقىعاندارى, دەموكرات ۇستازدار قىزمەت ەتەتىن-ءدى. د.نوۆاك, م.ۆاحرۋشەۆ سىندى ورىس زيالىلارى بارلىبەككە دە, مۇحامەدجانعا دا شىن تىلەكشى بولعان ەكەن. د.نوۆاك بارلىبەكتىڭ پەتەربوردان ءبىلىم الۋى ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىگىپ, جەتىسۋدىڭ اسكەري گۋبەرناتورى گ.كولپاكوۆسكيگە ءوتىنىش جازسا, كەيىنگى ديرەكتور بولعان م.ۆاحرۋشەۆ مۇحامەدجان ءۇشىن گەنەرال پ.يونوۆقا حات جازىپ, ستيپەنديا تاعايىنداتقان. بارلىبەكتىڭ قامقورلىعىمەن, ديرەكتور م.ۆاحرۋشەۆتىڭ وتىنىشىمەن پەتەربورداعى ءى الەكساندر تەمىرجول ترانسپورتى ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, قازاقتىڭ سايىن دالاسىنا شويىن جولدى سالعىزعان قابىلەتى دە, جاراتىلىسى دا بولەك دارىن ەدى.
مۇحامەدجان اسىل اعاسىن ايرىقشا باعالاپ, قۇرمەتتەگەن ەكەن. وعان ونىڭ «قازاق» گازەتىنىڭ 1915 جىلعى №95, 96 ساندارىندا جاريالانعان «بارلىبەك سىرتتانوۆ» ماقالاسى كۋا. «قازاق اراسىندا جاسىنان «بارلىبەك, تۇرلىبەك»اتالىپ, سىرتتان باتىردىڭ ەكى بالاسىنىڭ اتى شىقتى. بارلىبەك مارقۇمدى بىلمەگەن قازاق كەمدە-كەم. بۇيتكەن سوڭ, بارلىبەكتىڭ كىم ەكەنىن ءھام قاي جولمەن بۇ ءدۇنيانى وتكىزگەنىن حالىققا ءبىلدىرۋدى ماقۇل كوردىك» دەپ باستالاتىن ماقالادا بارلىبەكتىڭ اتا-تەگى, شىققان ەلى, ءزاۋزاتى, مىنەزى, بولمىسى جانە ونىڭ قايراتكەرلىگى تۋرالى شىنايى جازىلعان. اۆتور اعاسىمەن بىرگە وتكىزگەن قىزىق كۇندەرىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى. 1907 جىلى 28 جاستاعى مۇحامەدجان جەتىسۋ وبلىسى اتىنان ءىى مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات بولىپ سايلانادى. «1907 جىلى بارلىبەك كوپ حالقىمەن مەنى الماتىدان ەكى ستانتسيا جەرگە شەيىن شىعارىپ سالىپ: «قاراعىم! كوپ جۇرتتىڭ تىلەۋىنە كەتىپ بارا جاتىرسىڭ, جولىڭ بولسىن, قۇداي الدىڭنان جارىلقاپ, مارتەبەڭدى بيىك قىلسىن!» دەپ قۇشاقتاسىپ كورىسىپ, باتاسىن بەردى» دەپ ەسكە الادى. مىنە, سول زامانداعى باۋىرمالدىق, قامقورلىق! باۋىردى ءسۇيۋدىڭ, ىنىگە سەنىم ارتۋدىڭ وزىق ۇلگىسى وسىنداي-اق بولار تەگى.
بارلىبەك – الاش قوزعالىسىنىڭ ءىزاشار بۋىنى. پاتشالىق بيلىكتىڭ ساياسي قىزمەتىندە جۇرسە دە, تۋعان ەلىنىڭ تاعدىرىنا, ماسەلەسىنە الاڭداپ جۇرگەن. بىراق 1905 جىلدان باستاپ بيلىك وكىلى وپپوزيتسيالىق باعىتتاعى تولقۋلاردىڭ ۇنىنە قۇلاق اسىپ, الىم-سالىق تولەپ, جەرىنىڭ شۇرايلى, قۇنارلى بولىگىنەن ايىرىلىپ, يمپەرياعا جەم بولعان قايران جۇرتىنىڭ ءومىرى ءۇشىن, ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسۋگە كىرىسەدى. بۇل تۋراسىندا مۇحامەدجان: «جاڭا ۆوەننىي گۋبەرناتور يونوۆ سول 1905 جىلى بارلىبەكتى «چينوۆنيك وسوبىح پورۋچەني» قىلىپ, بۇرىنعىدان دا كوتەرىپ, ءوز قاسىنا جاقىنداتىپ الدى. سول جىلعى ءھام كەلەر جىلعى ىستەر كوپ قازاققا بەلگىلى. گۋبەرناتورعا وسىنشا جاقىن بولا ءجۇرىپ ەشۋاقىتتا ءوز ويىن, ءوز سىرىن ەشكىمنەن جاسىرعان ەمەس. 1906 جىلى قوياندىعا بارىپ احمەتتەرگە ءھام وزگەلەرگە جولىعىپ, تالاي سوزدەردىڭ ىشىندە بولىپ, بارعانىنا قاراي جيىلعان جۇرتقا ريزا بولىپ قايتتى» دەپ جازادى. راس, بارلىبەك «قارقارالى قۇزىرحاتى» قۇجاتىنا قول قويىپ, ۇكىمەتكە قازاقتىڭ تۇرمىسى تۋرالى شاعىمىن دا جولداعان. قوياندىداعى جارمەڭكەدە ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, جاقىپ اقباي ۇلى, تەمىرعالي نۇرەكەنوۆ باستاعان وقىعان قاتارلاس-زامانداستارىمەن تانىسىپ, تابىسىپ, ەل مەن جەر تۋرالى اڭگىمەلەسكەن. «تالاي سوزدەردىڭ ىشىندە بولىپ» دەگەنى سول. قارقارالىدان الماتىعا كەلگەن سوڭ, قايراتكەر ءى مۇسىلماندار كىتاپحاناسىن ۇيىمداستىرىپ, اشقىزادى. ەكىنشى, جەتىسۋ گۋبەرنياسىنا قاراستى قازاق, قىرعىز اۋىلدارىنا مەكتەپ سالدىرادى. قازاقشا گازەت اشۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ, ماڭىنا ۇلتشىل ازاماتتاردى جينايدى. جۇبانىش بورىباەۆ, توقاش بوكين, وراز جاندوسوۆ سياقتى بالالاردى ۆەرنىي ەر بالالار گيمنازياسىنا تۇسىرتەدى. 1905 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورال قالاسىندا وتكەن بەس قازاق وبلىسى سەزىنە قاتىسىپ, ءا.بوكەيحان, م.تىنىشباي ۇلى, ب.قاراتاي ۇلى, ج.دوسمۇحامەد ۇلى, تاعى باسقا ازاماتتارمەن باس قوسىپ, «قازاق كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياسىن» قۇرۋ تۋرالى باستامانى تالقىلايدى. بارلىبەك وسىنداي ۇلتشىلدىقتى قولدايتىن ىسىمەن كوزگە تۇسكەن سوڭ, بيلىكتەگى قىزمەتىنەن بوساتىلادى. باستى سەبەبى سول – ونىڭ ساياسي كوزقاراسىنىڭ قاراما-قايشىلىعى ەدى. بارلىبەكتىڭ ۇلكەن ۇلى, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوزىن تۇگەل كورگەن, شەشەسى ەركەجاننىڭ تەگىنە جازىلىپ, قۋعىن-سۇرگىننەن امان قالعان ابدۋلقادىر (جۇرت كاكە دەپ اتاعان ەكەن, 1898-1972 جىلدارى ءومىر سۇرگەن) اكەسىنىڭ ءومىر جولى, ساياسي قىزمەتى مەن قوعامدىق اتقارعان ىستەرى تۋرالى ءۇش كۇندەلىك جازىپ قالدىرعان. سول كۇندەلىك داپتەرىندە «1908-1909 جىلدارى قىزمەتىنەن بوساپ, 42-43 جاسىندا سۇتتىگەن-بۇرعان بويىنا كوشىپ بارادى. قىزمەتىنەن بوساۋ سەبەبى ساياسي كوزقاراسىنىڭ سەنىمسىزدىگى دەپ تابادى» دەپ جازىپ قالدىرىپتى. اقيقاتىندا, بارلىبەك پاتشالىق بيلىكتىڭ قىزمەتىندە ءجۇرىپ ەلىنە كوپ جاقسىلىق ىستەدى, بۇقارا حالىقتىڭ قوردالانعان تۇرمىستىق ماسەلەلەرىن شەشتى. مۇحامەدجان جازعانداي, «بارلىبەك مارقۇم ءالى كەلگەنشە قازاقتى ىلگەرى باستىرۋعا ءھام جان-جاقتى قورعاۋعا كوپ تىرىستى. جۇمىسىنىڭ الدى, اسىرەسە قازاقتىڭ جەرى ەدى. بۇل جۇمىسى ءۇشىن دەنساۋلىعىن ايامادى». قىزمەتىنەن شەگەرىلسە دە قازاقتىڭ ءبىر سۇيەم جەرىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن 1910-1911 جىلدارى پەتەربورعا الدەنەشە رەت بارىپ, ۇكىمەتكە كىرىپ, ارىز-تالابىن اشىق ءبىلدىردى. ىشكى رەسەيدەن قونىس اۋدارىپ كەلگەن ورىستىڭ قارا شەكپەندىلەرىنە كەتكەن شۇرايلى جەردى قايتارىپ الۋعا بارىن سالىپ, 1910 جىلدىڭ 21 قازانىندا ۇزىناعاشتا سەزد ۇيىمداستىرىپ, مانيفەست جازعان.
بارلىبەكتىڭ قازاق ۇلتىنىڭ الدىندا اتقارعان زور ءبىر ءىسى – تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورىنا جازعان «قازاق حالقىنىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى» بايانداماسى ەدى. 1907 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا جازعان بۇل بايانداماسىندا قازاق ازاماتى تۋعان ەلىنىڭ مۇشكىل جاعدايى, بولاشاقتا اتقارىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر, ءتىل ماسەلەسى, قازاقتاردىڭ ءوز جەرىندە ەمىن-ەركىن كوشىپ-قونۋى, بولىستىق سايلاۋى, حالىق سوتى, ءوز جەرىنە يەلىك ەتۋ, مال باعۋ, ەگىن ەگۋ, ءۇي سالۋ, ورىس گيمنازيالارىنداعى مۇسىلمان بالالارىنا «قۇدايتانۋ» ءىلىمىن وقىتۋ, يسلام شارتتارىن تانىستىرۋ, مولدالاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ سياقتى كەسەك-كەسەك ويلار ايتىلعان. وسى بايانداماسى ارقىلى حالىقتىڭ رۋحاني-الەۋمەتتىك ءومىرىنىڭ جاقسارۋىنا سەبەپكەر بولعان. بۇل حاتتى اراعا عاسىردان استام ۋاقىت سالىپ, وزبەكستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قورىنان تاۋىپ, جاريالاعان اكادەميك مامبەت قويگەلدى اعامىز. اقيقاتىن ايتساق, بارلىبەك جازعان وسى باياندامانىڭ مازمۇنى ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويماعان.
بارلىبەكتىڭ مىنەزى, بولمىسى تۋرالى شاكىرتى: «بارلىبەك مارقۇمداي وقۋمەن بيىك تابيعاتتى شىن كوڭىلىنە توقىپ, جاڭالانىپ, وزگە ادام بولىپ قايتقان ادام بىرەن-ساران. بىرەۋمەن داۋىس شىعارىپ قاتتى سويلەسۋ, بىرەۋدى جامانداپ, يا جامانشىلىق قىلۋ, مۇنداي ءىستى بارلىبەك قىلىپ كورگەن ەمەس. ۇلكەن, يا زامانداس بولسا, وعان بارلىبەك «تاقسىر» دەپ سويلەۋشى ەدى, كىشى بولسا «قاراعىم» دەۋشى ەدى. شىن كوڭىلمەن, بەيىلىمەن مۇسىلمان ەدى. « ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول» دەگەن ماقالدى انىق كورسەتكەن بارلىبەك ەدى. ۇلكەن وقۋدى وقىپ, شىن وقىعان دارەجەلى بولعان بارلىبەك ەدى. بۇل مىنەزىنە قاراي ءبىر جولىعىپ, ءبىر سويلەسكەن ادام بارلىبەكتى ۇمىتپاس ەدى. بارلىبەكتى بىلگەن ۇلىقتار شىن ماقتاپ قوشەمەت قىلىپ, ءوزىن ارتىق كورۋشى ەدى» دەپ سيپاتتايدى. مۇحامەدجاننىڭ مىنەزدەمەسىن س.عياسوۆتىڭ «ايقاپ» جۋرنالىنا شىققان ماقالاسى اجارلاي تۇسەدى ەكەن. مىسالى, «كىشىپەيىل, ءوتشىل, سويلەسكەندە تازا قازاق تىلىمەن سويلەيتۇعىن, تۋراشىل ءھام ءدىندار ءبىر ادام ەدى. بۇل جاقتاعى ەلدىڭ ءبىر شاھبازى دەسە دە بولادى» دەپ جازعان ەكەن ءارى جەرلەسى, «مامانيا» مەكتەبىندە وقىعان ءارى بارلىبەكتەن ءتالىم العان سادىق.
بارلىبەك 1909-1914 جىلدارى, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قاراعاش قىستاعىنداعى «مامانيا» مەكتەبىندە وقىتۋشىلىق-اعارتۋشىلىق قىزمەت اتقاردى. قاپال دۋانىنا قاراستى بولىستارداعى كەدەي-كەپشىكتىڭ بالالارىن وقۋعا جۇمىلدىردى. الاشتىڭ اتى شىققان وقىعاندارىن مامان, تۇرىسبەك اۋىلىنا ارنايى شاقىرتتىرىپ, جۇرتشىلىقپەن كەزدەستىردى, دارىستەر وقىتتى. ەسەنقۇل قاجى مامان ۇلىنا اقىل-كەڭەس بەرىپ, ومبى, ورىنبور, قازان, ۋفا, پەتەربور, تاعى باسقا ۇلكەن قالالاردا وقىپ جۇرگەن قازاق شاكىرتتەرىن ماتەريالدىق تۇرعىدا قولداۋ ءۇشىن قاراجات بولگىزىپ, ستيپەنديا تاعايىنداتتى. كوزكورگەن مۇحامەدجان جازعانداي, «وقىعان بالالارعا: «قاراقتارىم! وقىڭدار, قازاعىڭدى ويلارىڭنان تاستاماڭدار» دەپ وسيەت ايتىپتى.
بۇگىندە قازاق تاريحىنداعى ەسىم-سويى بەلگىلى, ۇلى دالا ەلىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان بارلىبەك پەن مۇحامەدجاننىڭ اعالىق-ىنىلىك, ۇستازدىق-شاكىرتتىك رۋحاني بايلانىسى وسىنداي بەرىك, مىقتى بولعان ەكەن. كىسى قىزىعارلىق, جۇرت سۇيسىنەرلىك دوستىق وسىنداي بولسا كەرەك-ءتى. سىرتتان ۇلىنىڭ بارلىبەگى 1910 جىلدىڭ كوكتەمىندە «ىنتىماق ەرەجەسى» زاڭنامالىق ەڭبەگىن, 1911 جىلدىڭ 13 ماۋسىمىندا پەتەربوردا «قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆى» دەپ اتالاتىن كونستيتۋتسيالىق قۇجات جازىپ ەدى. ول جالپىقازاق سيەزىن ۇيىمداستىرىپ, پاتشالىق رەسەيدەن ءبولىنىپ, از ەل بولايىق دەپ ۇران تاستاعان رەفورماتور بولاتىن. بىراق سوڭىنا تۇسكەن جەندەتتەر ونىڭ ءار باسقان قادامىن اڭدىپ, ءىزىن كەسكەن. 1914 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا سۇتتىگەننىڭ باۋىرىندا بارلىبەكتەي ارىستى جاندەرمەريانىڭ قۇزعىندارى اتىپ تاستاعان ەكەن. ەگەر ول امان-ەسەن الاش تۋى كوتەرىلگەن بوستاندىق زامانىنا جەتكەندە, ءسوزسىز قۇرداسى ءاليحان مەن ءىنىسى مۇحامەدجاننىڭ جانىندا بولىپ, ۇكىمەت قۇرىسىپ, ۇلتتىق-دەموكراتيالىق اۆتونوميانىڭ ىرگەسىن قالار ەدى...
ەلدوس توقتارباي,
جانسايا بيقۇرمان,
جاس زەرتتەۋشىلەر
