ساۋ جاسۋشالاردى وبىرلانا جەپ, اعزانى كەۋلەيتىن بۇل دەرتتىڭ ەڭ ءبىر قاۋىپتى تۇسى – العاشقى كەزەڭدە اۋرۋ بەلگىلەرىنىڭ مۇلدە بايقالماۋىندا. سوندىقتان ناۋقاس سىرقاتتانعانىن سەزبەي ۋاقىت وزدىرىپ الىپ, تەك اۋرۋ جانىنا باتا باستاعاندا عانا دارىگەردىڭ الدىنا كەلەدى. ال دەر كەزىندە سكرينينگتەن ءوتىپ, اۋرۋدىڭ العاشقى دامۋ ءورىسىن انىقتاعان جاعدايدا, ودان تولىق جازىلۋعا بولادى. ويتكەنى بۇگىندە قاتەرلى ىسىك دەرتىن كوپتەگەن سوزىلمالى اۋرۋلار ءتارىزدى باقىلاۋدا ۇستاۋعا مۇمكىندىك كوبەيىپ كەلەدى.
تمد ەلدەرى ىشىندە العاش رەت قازاقستاندا دۇنيەجۇزىلىك ونكولوگيالىق سامميت ءوتتى. ەلورداعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان بەلگىلى ونكولوگتار اتالعان اۋرۋمەن كۇرەس بارىسىنداعى ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەرىمەن, تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى. جاھاندىق ءىس-شاراعا كەلگەن مەيماندار اراسىندا بىرقاتار ەلدەردىڭ باسشىلارى, ءبىرىنشى حانىمدار مەن كورولدىك وتباسى مۇشەلەرى, سىرتقى ىستەر جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرى بار. سونىمەن 70-تەن استام ەلدىڭ وكىلدەرى جينالىپ, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى باقىلاۋ سالاسىنداعى 350 كوشباسشى قاتىسقان سامميت اياسىندا كوپتەگەن تىڭ ماعلۇمات ايتىلدى.
قاتەرلى ىسىك – جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنان كەيىنگى ءولىم-ءجىتىمى ەڭ كوپ قاۋىپتى دەرت. جەر شارىندا بىلتىر بۇل اۋرۋدان 9,6 ملن ادامنىڭ ءومىرى قيىلدى. الەمدە 18 ملن-نان استام ادامعا اتالعان دياگنوز قويىلىپتى. بۇل ەلىمىز ءتارىزدى ءبىر مەملەكەتتىڭ حالقىنىڭ سانىمەن بىردەي. ال 2040 جىلعا قاراي الەمدە جىلىنا 30 ملن وبىر اۋرۋى تىركەلەدى دەگەن بولجام بار.
بۇل سامميت – قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى ماڭىزدى تاريحي وقيعا دەسە ارتىق ايتقاندىق ەمەس. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ دۇنيەجۇزىلىك ونكولوگيا كوشباسشىلارى ءسامميتىن وتكىزۋ پلاتفورماسى رەتىندە قازاقستاندى تاڭداعان حالىقارالىق وداققا العىسىن ءبىلدىرىپ, ەلىمىزدىڭ 10 جىلدان بەرى UICC مۇشەسى ەكەنىن جانە ونكولوگيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەس ماسەلەسى ارقاشان مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى بولعانىن اتاپ ءوتتى. «2018 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جولداۋىندا نۇر-سۇلتان قالاسىندا ۇلتتىق زەرتتەۋ ونكوورتالىعىن قۇرۋدى تاپسىردى. ماقسات – ونكولوگيالىق اۋرۋعا شالدىققان ناۋقاستاردى ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ. قازىر ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ونكولوگيالىق كەشەن بولادى دەپ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق ونكولوگيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەس بويىنشا كەشەندى جوسپار ازىرلەندى. ونى جۇزەگە اسىرۋعا 35,1 ملرد تەڭگە ءبولىندى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
ءسامميتتىڭ قۇرمەتتى قوناقتارىنىڭ ءبىرى – وبىردى باقىلاۋ جونىندەگى حالىقارالىق وداقتىڭ پرەزيدەنتى (UICC), يوردانيا حانشايىمى دينا مايرەد. ءوز وتباسىندا ۇلى لەيكوزعا ۇشىراپ, ونىڭ ەمدەلىپ جازىلۋىنان كەيىن اتالعان دەرتپەن كۇرەس جولىنا تۇسكەن حانشايىم قازاقستاندا اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن تەگىن سكرينينگ جۇرگىزۋگە مەملەكەت تاراپىنان قاراجات بولىنەتىنىنە ريزاشىلىق ءبىلدىردى.
– الايدا, ادامداردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا ءجۇردىم-باردىم قاراۋى, تەگىن تەكسەرۋدەن وتپەۋىنىڭ سالدارىنان اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋعا تولىق قول جەتپەي وتىر ەكەن. 15 جىل بۇرىن يوردانيادا وبىر دەرتىن ەمدەۋ جولعا قويىلماعاندىقتان, ناۋقاستار شەتەلگە ەمدەلۋگە باراتىن. ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار ەدى. ەلىمىزدە بىلىكتى ماماندار مەن قاجەت جابدىقتار بولدى. بىراق اۋرۋ اسقىنىپ, ءتيىمدى ەمدەلە بەرمەيتىن. مەنىڭ بالام اقش-تا, ۇلىبريتانيادا ەم الدى. سول ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە كەلە, ءبىز مەنەدجمەنتتىڭ اقساپ تۇرعانىن تۇسىندىك. سودان باعىتىمىزدى وزگەرتىپ, ەمدەۋدى دۇرىس جۇرگىزۋگە قول جەتكىزەتىن مەنەدجمەنتكە ءمان بەرگەن ەدىك, ناتيجەسىن بەرە باستادى. ال بۇل سالادا العا ىلگەرىلەگەن امەريكا مەن ەۋروپا ەلدەرىندە ناۋقاستاردىڭ جازىلۋى 80 پايىزعا جەتسە, بىزدە 50 پايىزدان ەندى اسىپ كەلەدى, – دەدى حانشايىم.
بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا 18 مىڭ سىرقات ونكولوگيالىق ەسەپتە تۇرسا, جىل سايىن جاڭادان 35 مىڭ ناۋقاس تىركەلەدى ەكەن. وكىنىشكە قاراي, وتاندىق مەديتسينادا ءسۇت بەزى, جاتىر موينى, وڭەش جانە اسقازان, باۋىر, كولورەكتالدى وبىر ءتارىزدى اۋرۋلاردى ەرتە انىقتاۋدا اقىسىز سكرينينگ جۇرگىزىلگەنىمەن, تۇرعىنداردىڭ بۇل رەتتەگى بەلسەندىلىگى كوڭىل كونشىتپەيدى. جاڭادان باستالىپ كەلە جاتقان ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ شامامەن 25 پايىزى سكرينينگ كومەگىمەن انىقتالىپ, شەڭگەل قۇرساۋىنان جىلدام بوساپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. سول سەبەپتى ەلىمىزدە ونكولوگيالىق اۋرۋلارمەن كۇرەس جونىندەگى كەشەندى جوسپار اياسىندا ەرلەر مەن ايەلدەرگە ارنالعان تەكسەرۋ كابينەتتەرى اشىلىپ, ونىڭ سانى 539-دان 1284-كە دەيىن ارتتى. 5 جوعارى مامانداندىرىلعان رادياتسيالىق ونكولوگيا ورتالىعى, يممۋنوگيستوحيميا زەرتحانالارى, ونكوورتالىقتار دياگنوستيكالىق جابدىقتارمەن قامتىلعان, بىلىكتى ماماندارعا قوسا پسيحولوگتار مەن الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر دە پاتسيەنتتەرگە كومەككە كەلەدى. ال بىلتىردان باستاپ وتاندىق ونكولوگتار ەۋروپالىق مەديتسينالىق ونكولوگيا قوعامىنىڭ (ESMO) ۇسىنىمدارى بويىنشا جاڭارتىلعان حاتتامالار مەن ستاندارتتارعا سايكەس جۇمىس ىستەۋدە.
ەلىمىزدىڭ باس ونكولوگى ديليارا قايداروۆا بايتاق جۇرتىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن شىعىسىندا وبىرمەن اۋىرۋ ۇلەسىنىڭ جوعارى ەكەنىنە توقتالىپ, وسكەمەندە ەرتە دياگنوز قويۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبا قولعا الىنىپ, وكپەدەگى دەرتتىڭ الدىن الۋ بويىنشا 900 ادامعا كومپيۋتەرلى توموگرافيا جۇرگىزىلگەنىن, ولاردىڭ ىشىندە 25 ادامدا جاڭادان وبىر ءتۇزىلىسى ءجۇرىپ جاتقانى انىقتالعانىن ايتتى. بۇل شارا سولتۇستىك قازاقستان جانە اقمولا وبلىستارىندا جالعاستى.
زامان مەن ۋاقىت تالابىنا ساي جابدىقتالعان كلينيكالار, بىلىكتى ونكولوگ دارىگەرلەر قاتارى كوبەيگەنىمەن, ادامدار ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراماسا, ەلىمىزدە اۋرۋ قۇرىعىنا تۇسەتىندەر ازايمايدى. ارنايى كەشەندى باعدارلاما بويىنشا الداعى 2 جىلدا پەت ورتالىقتارىن اشۋ, يادرولىق دياگنوستيكانى, تەلەپاتولوگيا جانە تەلەكونسۋلتاتسيا جۇيەسىن, وڭالتۋدى جانە پاللياتيۆتىك كومەكتى دامىتۋ, دەربەستەندىرىلگەن مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق تەستىلەۋدى, ونكولوگيادا ەمدەۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ادىستەرىن ەنگىزۋ, ساۋلەلىك تەراپيا پاركىن جاڭارتۋعا بولىنگەن
35 ملرد سومانىڭ حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ كوزدەلىپ وتىر. ارينە اۋەلى ارقايسىسىمىزدىڭ ءوز دەنساۋلىعىمىزعا جاۋاپكەرشىلىگىمىز وتە ماڭىزدى.
ونكولوگ-دارىگەر مۇراتجان ساقتاعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, سكرينينگ جۇرگىزىلگەن جىلدار ىشىندە ادامداردىڭ دارىگەرگە كەلىپ قارالۋ مادەنيەتىنىڭ ءبىرشاما وڭ وزگەرىسى بايقالادى. ناتيجەسىندە, ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنىڭ ەرتە انىقتالۋىنىڭ كورسەتكىشى ءوسىپ, 80 پايىزدان استى. ال بۇرىن ءسۇت بەزى وبىرىنا شالدىققان ناۋقاستىردىڭ 44 پايىزى عانا 5 جىل ءومىر سۇرەتىن. قالعان ناۋقاستار ومىرىمەن قوشتاسۋعا ءماجبۇر بولاتىن. دارىگەرلەرگە «سكرينينگ اۋرۋدى انىقتاۋ ءۇشىن كەرەك, ال ونى بولدىرماۋدىڭ جولدارى قانداي؟» دەگەن كوكەيدەگى ساۋالدى دا ىرىكپەدىك. اۋرۋدىڭ ەرەكشەلىگى سوندا, پاتسيەنت سىرقاتتان جازىلعانىمەن ونىڭ اعزاسىنداعى جاسۋشالاردا بۇل اۋرۋمەن اۋىرعانى تۋرالى اقپارات ساقتالادى دا, ءبىر قولايلى كەزدە قايتا جاندانۋى ىقتيمال. ال نەگىزىنەن دەرتكە بوي الدىرماۋدىڭ بىرنەشە جولى بار. بۇل كەز كەلگەن قيىندىقتا كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ كەتپەۋ, اس ءىشۋ, تاماقتانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ, اۋرۋ تۋدىراتىن ءتۇرلى ۆيرۋستان ساقتانۋ نەمەسە وعان قارسى ەكپە جاساتۋ دەيدى ماماندار. ماسەلەن, اسقازان وبىرىن تۋدىرۋعا حەليكوباكتەرلەر, باۋىر ىسىگىن گەپاتيت س, ب تۇرلەرىنىڭ قوزدىرۋشىلارى, جاتىر موينى وبىرىنا پاپيللوما ۆيرۋستارى سەبەپشى بولادى. سوندىقتان اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ دۇرىس تاماقتانۋ جونىندەگى كەڭەستەرىنە بار قازاقتىڭ قۇلاق اسقانى ابازال. حالقىمىز «اۋرۋ – استان» دەپ بەكەر ايتپاعان, سىزدەر, ەلگە دۇرىس اقپارات بەرىپ, ونكواۋرۋدىڭ ۇكىم ەمەستىگىن جەتكىزىڭىزدەرشى», دەيدى دارىگەرلەر قاۋىمى.
سامميت اياسىندا قازاقستان, «مەرك بيوفارما» جانە «اتسينو» فيرماسىنىڭ وكىلدەرى اراسىندا ۇزاقمەرزىمدى ۇشجاقتى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ءۇش بلوك بويىنشا ستراتەگيالىق دامۋعا – دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارىن وقىتۋ, دياگنوستيكانىڭ سوڭعى تاسىلدەرىن قولدانۋ, سونداي-اق پاتسيەنتتەردى زاماناۋي جانە وڭتايلى ەمدەۋدى قاراستىرعان مەموراندۋمعا ەلىمىزدىڭ اتىنان دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ, «مەرك بيوفارما» كومپانياسىنىڭ تمد ەلدەرى بويىنشا ديرەكتورى رودجەر ەليا, سونداي-اق «اتسينو كاز» جشس («اتسينو» كومپانيالار توبى) باس ديرەكتورى ليۋدميلا جانگەلدينا قول قويدى.
ە.ءبىرتانوۆ قاتەرلى ىسىكتى دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋدىڭ حالىقارالىق, ۇلتتىق ستاندارتتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ساقتاۋدا, ىسىكتەردى دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تاسىلدەرىن ەنگىزۋدە, سونداي-اق دارىگەرلەر مەن ونكولوگيالىق قىزمەتتىڭ باسقا دا قىزمەتكەرلەرى اراسىندا ىسىكتەردى دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋدە سينەرگيانى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ەلىمىزدىڭ مۇددەلى ەكەنىنە توقتالدى.
«قازاقستاندا جىل سايىن ونكولوگيالىق اۋرۋعا ۇشىراعان ناۋقاستاردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. وبىر اۋرۋىنا شالدىققاندار بويىنشا 50 ەلدىڭ قاتارىندامىز. سوندىقتان دا كادرلىق الەۋەتتى دامىتۋ جانە ونكولوگياعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ جاڭا شەشىمدەرىن ىزدەۋ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى» دەدى مينيستر. ال ر.ەليا «مەرك بيوفارما» كومپانياسى ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا قارسى كۇرەس جونىندەگى مەملەكەتتىك باستامالاردى قولدايتىنىن ايتا كەلە, كەلىسىمنىڭ شارتتارىنا سايكەس, تاراپتار عىلىمي قوعامداستىقتى, جاڭا پروبلەمالارمەن اينالىساتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارىن جانە وسى پاتولوگيادان زارداپ شەگەتىن پاتسيەنتتەردى بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان بىرلەسكەن ءىس-شارالار وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سونداي-اق بولاشاقتا ىنتىماقتاستىقتىڭ ونكولوگيا سالاسى بويىنشا عانا ەمەس, ىرگەلى جانە كلينيكالىق مەديتسينانىڭ باسقا باعىتتارىندا دا دامۋىنا مۇددەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
