كەيدە كىمنىڭ الدىندا قۇنىمىزدىڭ ءتۇسىپ كەتكەنىن سەزىنە بەرمەيمىز. اتا-انانىڭ, اعايىن-باۋىردىڭ, دوس-جاراننىڭ, قىزمەتتەستەردىڭ, ءتىپتى قوڭسى قونىس تەپكەن جانداردىڭ دا الدىندا الۋان كۇي كەشەمىز. ءبىرى سالقىن امانداسقانداي, ءبىرى قاباق بەرمەگەندەي, ءبىرى كوڭىل ءۇشىن عانا باس يزەگەندەي كورىنەدى. جولىن بوگەگەن, وكپەلەتكەن تۇسىم بار ما ەدى دەپ قاراداي قاپا بولاسىز. وسپادار قىلىق بولماسا دا, قيىستاۋ جەردە قىلعان رابايسىز ءىس, قولايسىز ءسوزدىڭ ءوزى كىسى قۇنىن تومەندەتىپ تۇرادى.
كەيدە قاراپتان قاراپ ءجۇرىپ ءوزىڭ ءتاۋىر كورگەن ادامنىڭ ءبىر ابەس قىلىعىنا, ءبىر انتەك, اڭداۋسىز ايتقان سوزىنە قارنىڭ اشىپ قالادى. نە ءبىر ادىلەتسىز ارەكەتىن كورىپ ءىش جيىپ قالاسىز. ال كەيدە بولىمسىز دەگەن ادامنىڭ ءوزىنىڭ بولمايتىن ءبىر ۇساق-تۇيەك شارۋادا ىرىلىك كورسەتكەنىن اڭداپ قالساڭىز, كوڭىل تۇكپىرىندە ءبىر نارسە جىلت ەتە قالادى. ءجون بولعان ەكەن دەيسىز . كىسى بويىنان تىم بولماعاندا ءبىر جاقسى قاسيەت ۇشىراسىپ قالۋى كەرەك قوي دەيسىز. بىراق بۇل كەزدەيسوق جاعدايدا تۋعان ەكىۇداي سەزىم بولىمدى كىسىنى قادىرسىز, بولىمسىز دەگەن كىسىنى ءبىر دەمدە قادىرلى ەتىپ جىبەرمەيتىنى تاعى بار. ءوزىڭىز ءۇشىن عانا وي ءتۇيىپ قوياسىز.
قادىرى كەتۋ, قاسيەتسىز كورىنۋ, كوڭىل قالدىرۋ, سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇسىرۋ, جەككورىنىشتى بولۋ بولەك تە, ال قۇننىڭ ءتۇسۋى – باسقا نارسە. بۇل – اۋىر سەزىم. بىراق وتپەلى, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن عانا سوزىلاتىن سەزىم. كوڭىل سىرقاتى سەكىلدى.
كىسى مەن كىسىلىكتىڭ قۇنى جايلى دا وسى رەتتە ءسوز ايتۋعا بولاتىن سەكىلدى. دالانىڭ ارعى تاريحىنا قاراساق, بابالارىمىز كىسىلىكتىڭ قۇنىن دا, كىسىنىڭ قۇنىن دا وتە جوعارى دەڭگەيدە باعالاعانىن كورەمىز. دالا زاڭدارى – «ەسىمحاننىڭ ەسكى جولى», «قاسىمحاننىڭ قاسقا جولى», ء«از تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسىندا» ەردىڭ قۇنىن ءجۇز جىلقىعا نەمەسە مىڭ قويعا باعالايدى. بۇل – قارانىڭ قۇنى. قۇن تولەۋ تۇركى بالاسىندا عانا ەمەس, بارلىق حالىقتا بار. مىسالى, ياروسلاۆ مۋدرىيدىڭ «رۋسسكايا پراۆدا» زاڭدار جيىنتىعىندا ۆيرا, ياعني ەردىڭ قۇنى – 40 گريۆەن: جيىرما سيىر نەمەسە ەكى ءجۇز قوي. ءبىزدىڭ بابالار ەردىڭ قۇنىن بۇدان بەس ەسە جوعارى باعالاپ وتىر. قازاق كىسىسى قىمبات بولىپ وتىر. ادامنىڭ باسى ارداقتى. جانى اياۋلى. «قىز جىبەكتى ويلاساڭ نەڭ كەتەدى, ورامالى تۇرادى بەس ءجۇز جورعا» دەگەندەي, ناعىز ازاماتتىڭ, ناق ارۋدىڭ دا قاراقان باسى عانا ەمەس, ارى دا, نامىسى دا, ءسوزى دە قىمباتقا تۇسەدى.
ال ەندى كىسىلىك قۇنى دۇنيە-م ۇلىك, مالمەن ەسەپتەلمەيدى. «وزىمنەن ءسوزىم قىمبات» دەيتىن قازاقتىڭ سول «قىمبات ءسوزىنىڭ» ارتىندا كىسىلىك قاسيەتى تۇرعان جوق پا؟! ءسوزى ارزان ادامنىڭ ءوزى دە ارزان بولعانى عوي. ءىسى تاتىمسىز ادامنىڭ باسىنىڭ دا باعاسى كەم بولعانى عوي. ء«بىر اياق اسقا العىسىز» دەيتىنىمىز دە وسى بولار.
كىسىنىڭ قۇنىن نە تۇسىرەدى؟ نە كوتەرەدى؟
كەيدە كىسىنىڭ قۇنىن ءبىر اۋىز اۋمالى ءسوزى دە تۇسىرەدى. ءبىر قالىس اينىمالى مىنەزى دە تۇسىرەدى. اركىممەن ءبىر ارالاستىعى, ءار شارۋانىڭ باسىن ءبىر شالعىشتىعى تۇسىرەدى, تىم كىنامشىلدىگى تۇسىرەدى. باسقاشا ايتقاندا, كىسىلىگى دەۆالۆاتسياعا ۇشىرايدى. بۇل – اۋىر. ءوزىڭ ءۇشىن, وزگە ءۇشىن دە. مۇنى سەزىنۋ بار, سەزىنە الماۋ بار.
بۇل قۇننىڭ مولشەرى – دۇنيە-بايلىقتا, اتاق پەن مانساپتا, لاۋازىمدا ەمەس. مۇنىڭ مولشەرى – ادامشىلىقتا, كىسىلىك قارىم-قاتىناستا. سيتۋاتسيانى سەزىنە الۋدا. پريوريتەتتى دۇرىس قويۋدا. اراقاتىناستى ءادىل باعالاۋدا. جانكەشتى ەڭبەكتە. ادالدىق پەن تازالىقتا. سوزگە تۇراقتىلىق پەن سەرتكە بەرىكتىكتە. ءوز قادىرىڭدى, كىسىنىڭ قادىرىن بىلۋدە.
تاعى ءبىر قالامگەر اعامىزدىڭ «سول سوۆەت زامانىندا, وقۋعا تۇسە الماي كەلگەندە, ەلگە كورىنۋگە ءجۇز شىداماي, ۇيگە بۇقپانتايلاپ, تاسا-تاسامەن بارۋشى ەدىك» دەگەنى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. دەمەك, كىسىلىك قۇنى دەپ وتىرعانىمىزدىڭ ءبىر قىرى – ۇياتتى سەزىنە الۋ ەكەن. ءوزىڭدى قور ساناۋ, قوراش كورۋ, الاسانىڭ قاسىندا اسقاقتاۋ, بيىكتىڭ قاسىندا بۇگەجەكتەۋ ەمەس, ناق سول ۇياتتى جان-جۇرەگىڭمەن سەزىنە الۋ. ۇياتتان ورتەنۋ. ولاي بولماسا, ءبارى دە دۇرىس سەكىلدى. وزىڭدىكى ءجون سەكىلدى. بىلگەن كىسىنىكى بىلمەستىك سەكىلدى.
ەرلان ءجۇنىس,
«Egemen Qazaqstan»
