الەم بويىنشا ەرىكتىلەر سانى 970 ميلليونعا جەتىپ جىعىلادى. دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا ولاردىڭ وسى قىزمەتكە ارناعان ۋاقىتى 125 ملن ادامنىڭ تولىق جۇمىس كۇنىنە ساي كەلەدى ەكەن. ءتورت ادامنىڭ بىرەۋى عانا ۋاقىتى مەن بىلىكتىلىگىن ارنايى ۇيىمدار ارقىلى وسى ىسكە ارناسا, قالعان ۇشەۋى اينالاسىنداعى ادامدارعا تىكەلەي كومەكتەسەدى. ەكونوميكالىق اسەرىنە كەلسەك, ەرىكتىلەر قىزمەتى 1348 تريلليون اقش دوللارىمەن ەسەپتەلەدى, بۇل عالامدىق ەكونوميكانىڭ 2,4 پايىزىن قۇرايدى.
ەرىكتىلەر بارلىق قوعامدا بار, تەك كوپ مەملەكەت بۇل قوزعالىسقا جۇيەلى تۇردە ەسەپ جۇرگىزبەيدى. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, حالىقارالىق ەرىكتىلەردىڭ ەڭ كوبى اقش-تا. كومەككە دايىن ازاماتتاردىڭ 84 پايىزىن عالامدىق پروبلەمالاردىڭ ىشىندە كەدەيلىك ماسەلەسى الاڭداتادى ەكەن. مىسالى, ءۇندىستان ەرىكتىلەردى ەڭ كوپ قابىلدايتىن ەل بولسا, قوعامداعى ماسەلەلەردى جاقسارتۋدا ءوز كۇشىنە سەنەتىن ازاماتتار قۇرلىقتار اراسىندا افريكاعا قاراي اعىلادى.
سونىمەن جەكە باسىنىڭ پايداسىن ويلاماي, ءوزىن قورشاعان ورتانىڭ نە قوعامنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقىسى كەلەتىندەر نە سەبەپتەن ەرىكتى بولادى؟ ءار قوعامدا بۇل قۇبىلىسقا ءتۇرلى نارسە تۇرتكى بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, اقش-تا مەكتەپ جاسىنان باستاپ بالالارعا «جاقسىلىق جاساۋ» يدەياسى كەڭ تاراتىلادى. جالپى, ۆولونتەرلىكپەن اينالىسۋ – اقش ازاماتىنىڭ باستى قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. نەمەسە كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە جەكە ادامنىڭ كۇشى عالامدىق ماسەلەلەردى شەشۋگە جەتپەگەنىمەن, ءوزىن قورشاعان ورتانى جاقسارتۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلەتىنىنە كامىل سەنەدى. ال جۇمىسقا ورنالاسقىسى كەلگەن تاجىريبەسى جوق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تۇلەكتەرى ءۇشىن تۇيىندەمەسىندە ۆولونتەرلىك قىزمەتتىڭ بولۋى – ۇلكەن جەتىستىك. سول سەبەپتى دە شەتەلدە ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە كوللەدج ستۋدەنتتەرى ەرىكتى بولۋعا قۋانا كەلىسەدى.
ءبىر جىلدىق ءۇزىلىس
الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە جاستار اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن ء«بىر جىلدىق ءۇزىلىس» ءۇردىسى بار. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ۇلىبريتانيادا باستاۋ العان ءداستۇر بويىنشا مەكتەپ تۇلەكتەرى جوعارى ءبىلىم الماس بۇرىن ءبىر جىل ۋاقىتىن تاجىريبە جيناۋعا, ۇيرەنۋگە, ومىردەن ءوزىن ىزدەۋگە ارنايدى. بۇل ۋاقىتتا ءوز ەلىندە نەمەسە شەتەلدە ەرىكتى بولۋعا, بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتپەيتىن كەز كەلگەن جۇمىسقا ورنالاسۋىنا بولادى.
The American Gap Association ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, مەكتەپتەن كەيىن ءۇزىلىس العانداردىڭ 85 پايىزى اتالعان تاجىريبەنى وزگەلەرگە ۇسىنعان, ال 88 پايىزى وزدەرى دىتتەگەن جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەن. ءتىپتى كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن كوللەدجدەر وقۋعا قابىلدانعان ستۋدەنتتەرىنە ءبىر جىلعا ءۇزىلىس الۋ تۋرالى كەڭەس بەرەدى. مىسالى, اتاقتى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى جاڭا تۇسكەن ستۋدەنتتەرگە ءبىر جىل بويى ساياحاتتاۋعا, ارنايى جوبالارعا اتسالىسۋعا, جۇمىس ىستەۋگە نەمەسە باسقا دا ماعىنالى ىسپەن شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. بۇل ءۇردىستى جاقتاۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر جىل ىشىندە جاستار تاۋەلسىز بولۋدى ۇيرەنەدى, ومىردەن نە قالايتىندارىن تۇسىنەدى, بولاشاق ماماندىعىن انىقتاپ, ەرتە ەسەيەدى.
الايدا سوڭعى ۋاقىتتا بۇل ءداستۇردى قالتالى وتباسىلاردان شىققان جاستاردىڭ ەرمەككە اينالدىرعانى تۋراسىندا پىكىرلەر كوپ ايتىلىپ ءجۇر. الەمدە كەدەي ەلدەردە ەرىكتى بولۋدى ۇسىناتىن اقىلى باعدارلامالار جەتەرلىك. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبالاردىڭ قوعامعا پايداسىنان زيانى كوپ. ءتىپتى دامىعان ەلدەر ازاماتتارىنىڭ اراسىندا كەدەيلىك تۋريزم باعىتى بەلەڭ الىپ كەلەدى ەكەن. وسىلايشا قالتالى ازاماتتار افريكا, ازيا, لاتىن امەريكاسىنداعى كەدەي وڭىرلەرگە قىسقا ۋاقىتقا «يگى» ماقساتتا بارىپ, وزدەرىنە تاڭسىق شىنايى ءومىردىڭ ءدامىن سەزگىلەرى كەلەدى. كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ ەكى ۇشى بولاتىنى سەكىلدى ەرىكتى بولۋدى زاماناۋي ترەند دەپ قانا قابىلدايتىندارعا قاراماستان, ارەكەتتەرى ارقىلى الەمدى جاقسىلىققا وزگەرتۋگە نيەتتەنگەن جاندار جەتەرلىك.
تاسباقالاردى قۇتقارۋ ميسسياسى
بۇگىندە الەم ەلدەرىنىڭ اراسىندا شەكارانىڭ جويىلۋى ۆولونتەرلىكتىڭ جاڭا دەڭگەيگە شىعۋىنا الىپ كەلدى. «كورشىڭە كومەكتەسۋ» ۇعىمى گەوگرافيالىق جاعىنان تۇرلەنگەنى سونشالىق, ەرىكتىلەر الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە كومەككە مۇقتاج جاندارعا قولۇشىن سوزۋعا تىرىسىپ ءجۇر. بۇل حالىقارالىق ۆولونتەرلىكتى دامىتىپ قانا قويماي, تۋريزممەن ساباقتاسىپ, «ۆولونتۋريزم» ۇعىمىن ەنگىزدى. جاڭا ترەند بويىنشا دامىعان ەلدەر تۇرعىندارى قىسقا ۋاقىت ىشىندە ونكۇندىك سافاريگە ساياحاتتى جەرگىلىكتى جەتىمدەر ۇيىنە كومەكتەسۋمەن نەمەسە 20 كۇندە جاعالاۋداعى تاسباقالاردى قۇتقارۋ ميسسياسىن تاۋعا شىعۋمەن ۇشتاستىرا الادى. زەرتتەۋشىلەر مۇنداي «قايىرىمدى ساياحات» ءتۇرىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندار ومىرىنە پايداسىنان گورى زيانى كوبىرەك ەكەنىن ايتادى. الايدا سۇرانىس ۇسىنىس تۋدىراتىنى سەكىلدى وسىنداي ساياحاتقا اتتانعىسى كەلەتىن جانە سول ءۇشىن قوماقتى قاراجات تولەۋگە دايىن ادامدار باردا ۆولونتۋريزم دامي بەرمەك.
كەيبىر ساياحاتشىلار جوعارىداعىداي از ۋاقىتقا شەتەلگە قىدىرىپ, ەرىكتىلىكتى قاتار اتقارعىسى كەلسە, باسقالارى دامۋشى ەلدەرگە ۇزاق مەرزىمگە بارۋعا دايىن. بىلتىر قازاقستانعا Nur Otan پارتياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «English for Jastar» جوباسى بويىنشا ءبىر توپ شەتەلدىك ەرىكتى كەلدى. ولار ەكى اي بويى قازاقستاننىڭ شالعاي اۋىلدارىندا مەكتەپ وقۋشىلارىنا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتتى. نيۋ-يورك قالاسىنان كەلگەن ميريام گرينفيلد قاراعاندى وبلىسىنىڭ نۇرا اۋدانىندا وتكىزگەن ۋاقىتتان كەيىن بيىل جازدا قازاقستانعا قايتا ورالدى. قازىر ول بوس ۋاقىتىندا ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىن ارالاپ, ەلوردادا اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرىپ ءجۇر.
«مەن ءۇشىن ۆولونتەر بولۋ بىرەۋگە ەش سەبەپسىز جانە قايتارىمسىز كومەكتەسۋدى بىلدىرەدى. قازاقستانعا كەلۋدەگى ماقساتىم – وزىمە جاڭا الەمدى اشۋ بولدى. مۇندا بارلىعى ۇناعانى سونشالىقتى, ەكى ايعا كەلىپ, ءبىر جىلعا قالىپ قويدىم. ادامدارعا كومەگىم تيسە قۋانامىن, ساياحاتتاعاندى جاقسى كورەمىن. قازاقستاندا ساياحات پەن وزگەلەرگە كومەكتەسۋدى قاتار الىپ جۇرە الامىن. وسى ۋاقىتتا ۇيرەنگەنىم كوپ, ءالى دە ۇيرەنىپ كەلەمىن», دەيدى ميريام.
ميريام سەكىلدى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ساياحات پەن ۆولونتەرلىكتى قاتار ۇستاپ جۇرگەن جاندار قانشاما. جالپى, امەريكالىقتاردىڭ 40 پايىزى بىرنەشە اپتالىق ساياحاتتا ەرىكتى بولۋعا قارسى ەمەس بولسا, ال 13 پايىزى ەرىكتى رەتىندە ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتىن وتكىزۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن ايتقان.
ۆولونتەرلىك جاس تالعامايدى
ەلىمىزدە ەرىكتىلەر تۋرالى ءسوز قوزعالسا, بىردەن ويعا كەلەتىنى – جاستار, ونىڭ ىشىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى. الايدا بۇل قالىپتاسقان قاعيدانىڭ قايدان شىققانى بەلگىسىز. شەتەلدىك تاجىريبەدە ەرىكتىلەر جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي جىكتەلمەيدى. قوعامعا وزگەرىس الىپ كەلەمىن دەگەن كەز كەلگەن ادام بوس ۋاقىتىن ۆولونتەرلىككە ارناسا بولادى. مىسالى, اقش-تا 24 جاسقا دەيىنگى ەرىكتىلەر 22,6 پايىزدى, 25-44 جاستاعىلار 26,7 پايىزدى قۇراسا, 45-65 جاس ارالىعى مەن 65 جاستان جوعارى ەرىكتىلەر سانى 51 پايىزعا دەيىن جەتكەن.
انگليادا وتكەن قايىرىمدىلىق شارالاردىڭ بىرىندە بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەكتەرىنە ەگدە جاستاعى ەرىكتىلەر قامقورلىق تانىتاتىن بولعان. ولار جاڭا ومىرگە اياق باسقان جاستاردىڭ تاۋەلسىز بولۋىنا كومەكتەسىپ, كەڭەستەرىمەن, ومىرلىك تاجىريبەلەرىمەن بولىسكەن. كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا باعىت-باعدار بەرىپ وتىرعان قاتىسۋشىلار ءبىر-بىرىنە باۋىر باسىپ تۋعان اتا-اجەسىندەي بولىپ كەتكەن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وسىنداي ۇلگىدەگى قايىرىمدىق شارالار قولعا الىنىپ كەلەدى. بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى مەن قارتتار ۇيلەرى تۇرعىندارىنىڭ باسىن قوسقان ورتاق شارالار ءوتىپ تۇرادى. ۇيىمداستىرۋشىلار وتباسى جىلۋىنان تىس قالعان ەكى بۋىن وكىلدەرىنىڭ اراسىندا بايلانىس ورناتىپ, ۇلكەندەر جاستارمەن اقىل-كەڭەسىمەن بولىسسە, بالالار ەگدە جاستاعىلارعا قۋانىش سىيلاساق دەگەن ماقساتتى كوزدەيدى.
شەتەلدە ادەتتە جاستار وقۋعا ءتۇسىپ, جۇمىسقا ورنالاسقاننان كەيىن اتا-اناسىنىڭ ۇيىنەن كەتىپ, ءوز ەركىمەن ءومىر سۇرە باستايدى. ال جالعىز قالعان اتا-انالارى ادەتتە بوس ۋاقىتىن ساياحاتتاۋعا, ەرىكتى بولۋعا ارنايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اتا-اجە زەينەتكە شىقسا, قول قۋسىرىپ وتىرا المايدى, نەمەرە باعادى دەگەن ءۋاج ايتىلادى. ءبىر قوعامدا قالىپتاسقان قاعيدالار كەلەسى بىرىندە تۋرا سولاي ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن وسىدان بايقاۋعا بولادى. سوندا دا, ءبىزدىڭ قوعامدا ۆولونتەرلىك – ول جاستاردىڭ ءىسى دەگەن تۇسىنىك قاتىپ قالعان. ازىرگە ەلىمىزدەگى بارلىق جاستاعى ەرىكتىلەردى جۇمىلدىراتىن شارالار ەكولوگيالىق اكتسيالار مەن سەنبىلىكپەن شەكتەلىپ وتىر. دەگەنمەن, «ۇلتتىق ۆولونتەرلىك جەلى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى تاتيانا ميرونيۋكتىڭ ايتۋىنشا, ۆولونتەرلىكپەن جاستار عانا اينالىسادى دەگەن قاتە تۇسىنىك, ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا ۇلكەن جاستاعى ەرىكتىلەر جەتەرلىك. ارينە ەگدە جاستاعى زەينەتكەر ەرىكتىلەر كوپ بولماعانىمەن, 30 جاستان اسقان قايىرىمدى جاندار كوپ ەكەن.
جالپى, ەرىكتىلىك جاڭا ۇعىم رەتىندە قالىپتاسقانىمەن, بۇل نارسە قازاق قوعامىندا ەرتەدەن بولعان. السىزگە قولۇشىن سوزۋ, جاسى ۇلكەن ادامعا كومەكتەسۋ, جەتىم-جەسىرگە قامقور بولۋ – دۇرىس قاعيدالاردى ۇستاناتىن كەز كەلگەن قوعامنىڭ اجىراماس بولىگى. تەك وسى نارسەنى جۇيەگە سالىپ, زاڭدىق تۇرعىدا رەتتەپ, ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ايشىقتاپ, جاڭا ءبىر دەڭگەيگە كوتەردى.
«ەلىمىزدەگى ەرىكتىلەر قوزعالىسىن دامىتۋ ءبىر كۇننىڭ ماسەلەسى ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ءبىز ادامداردىڭ ۆولونتەرلىك تۋرالى تۇسىنىگىن وزگەرتۋگە تىرىسامىز. جالپى قايىرىمدىلىق بىزگە جات ۇعىم ەمەس. ءبىز ونى بۇرىن اسار دەپ بىلدىك. قازىر زاماناۋي اتاۋلارى پايدا بولعانىمەن, ماعىناسى وزگەرگەن جوق», دەيدى تاتيانا.
وزگە ەلدەردە دامىعان قوزعالىس رەتىندە قالىپتاسىپ ۇلگەرسە, ەلىمىزدە ۆولونتەرلىكتى دامىتۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىن قولعا الدىق. «ۇلتتىق ۆولونتەرلىك جەلى» ۇيىمى باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ۆولونتەر جىلى كەنەتتەن پايدا بولعان جوق. بۇل – ەلىمىزدە اتالعان قوزعالىستى قالىپتاستىرۋدا جانە دامىتۋدا ايانباي قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كوپتەگەن ۇيىمداردىڭ 20 جىلدىق ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. العاشقى قادام رەتىندە مەملەكەت تاراپىنان ستۋدەنتتەردى تۇراقتى تۇردە ەرىكتى بولۋعا تالپىندىرۋعا قوسىمشا اقى تولەنەتىن بولادى. الايدا بۇل نارسە جاپپاي ستيپەندياعا قوسىمعا اقشا تابۋ ناۋقانىنا ۇلاسىپ كەتپەي مە ەكەن؟ ۋنيۆەرسيتەتتەگى بەلسەندى جۇمىس سەكىلدى ەرىكتى بولۋ وقۋ پروتسەسىنە كەدەرگى بولماي ما؟ سۇراقتار كوپ. باستىسى قايىرىمدىلىق جاساعانىن جار سالىپ ايتپايتىن حالىقتىڭ جاس ۇرپاعى يگى ءىس اتقارعان ەسەبىمەن الەۋمەتتىك جەلىنى جاۋلاپ الماسا يگى.
