سەبەپسىز سالدار بولمايدى. كەشەگىدەن بۇگىنگى جاقىن. الدىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر تاريحي تابارىگى تۋرالى تاراتايىن. سوسىن جولايعى تاريح كومبەسىن ۇڭگىپ كورەرمىز...
... ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا قاراۋىلعا كىرەبەرىستەگى اينالما جولدا ورناتىلعان «اباي ەلى – رۋحانيات مەكەنى» اتتى ستەللانى اشۋ سالتاناتىنا قاتىستىق. اباي, شاكارىم جانە مۇحتاردىڭ بارەلەفتى بەينەلەرى ءۇشبۇرىش – ءۇش تاعاندى بايتەرەك بۇتاعىنا قوناقتاعانداي بولىپ, ەلگە كىرگەن ءار پەندەنىڭ بۇيرەگىن بۇلك ەتكىزەتىندەي. سەزىم اسەرى وسى ساتتە جەتەلەپ شوق تالدى الاڭقاي الابىنان كوزگە ىستىق باسىلعان توقتامىس باتىردىڭ ات ۇستىندەگى تۇلعاسىنا جانار قاداتقىزادى. مىنە وسى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتى باستالدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ «تۋعان جەر» جوباسى اياسىندا ابىلاي حاننىڭ شەپ بۇزار باتىرلارىنىڭ ءبىرى, قابانباي مەن بوگەنباي باھادۇرلەردىڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان, «تۋ تىككەن توبىقتىنىڭ قولباسشىسى» – توقتامىس باتىر لاقا ۇلىنىڭ تۋعانىنا 290 جىل تولۋ قۇرمەتىنە ارنالعان مەرەكەلىك ءىس-شارا ۋاقىت تالابىنا ساي ساليقالى ءوتتى.
قازاق-قالماق سوعىسىنىڭ باس قاھارماندارىنىڭ ءبىرى, تولارساقتان قان كەشىپ, تۋعان جەرىن اق نايزانىڭ ۇشى, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاعان داڭقتى باتىر توقتامىس لاقا ۇلى 1730-شى جىلداردىڭ شاماسىندا ازىرەتتىڭ قاراتاۋىنداعى جىلىبۇلاق دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. توقتامىستىڭ العاش كوزگە ءتۇسىپ, جۇرەك جۇتقان ەرەن ەرلىگىنىڭ تۇڭعىش تانىلعان تۇسى – اتاقتى شاعان شايقاسى بولعان. سونداي-اق اياگوز شايقاسىندا دا (مولشەرمەن 1750 جىلدارى) قولىن كوزسىز ەرلىككە باستاي بىلگەن. جالپى توقتامىس باتىر ءۇش سوعىسقا كىرىپ, جەڭىسكە جەتىپ, ءۇش تۋعا يە بولعان (سونىڭ ءبىر تۋىن وسى سالتاناتتا كوزبەن كوردىك). كەيىننەن ماماي باتىر دا ءبىر كەزدە كوكەناي باتىردان العان توبىقتى تۋىن باتىر ءىنىسى توقتامىسقا تابىستاپتى. ول شامامەن 1797 جىلى دۇنيەدەن وتەدى. باتىردىڭ سۇيەگى اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراۋىل اۋىلىنىڭ كۇنباتىس جاعىندا قىدىردىڭ بوكتەرىندەگى بەلباسار توبەسىنە جەرلەنگەن. كەيىننەن ۇرپاقتارى باسىنا ماڭعىستاۋدىڭ اق تاسىنان ەڭسەلى كەسەنە ورناتقان.
مىنە ەندى الىپ ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. اۋدان اكىمى ج.بايسابىروۆتىڭ مالىمدەگەنىندەي, حالىقتىڭ ءوز قارجىسىمەن. ول ەسكەرتكىش اۆتورى ن.قاليەۆكە, قوماقتى قارجى قۇيىپ, دەمەۋشىلىك تانىتقان ايتۋلى ەل ازاماتتارىنا ءوز اتىنان «العىس حات» تابىستادى. تالانتتى اقىن ت.جانعاليەۆ «باباعا ارناۋ» ولەڭىن وقىدى. ول جەتەكشىلىك ەتەتىن «اقسۇڭقار» اقىندار سىنىبىنىڭ وقۋشىلارى دا باتىر باباسىنا ارناپ جۇرەكتەرىنەن جىر تۇلەتتى.
عالىم ت.جۇرتباي ەڭسەلى ەسكەرتكىشكە ەڭسەرىلە قاراپ تۇرىپ: «نايزاسىنىڭ ۇشىمەن ەل باسىن تورلاعان قاسىرەت بۇلتىن ۇركىتە سەيىلتكەن باتىرعا قاراڭىزدارشى, پاي-پاي!» دەپ تاۋەلسىزدىكتىڭ ماڭگىلىك تۇعىرىنا ورناعان توقتامىس ءباھادۇردىڭ ەرلىگىن كەلەر ۇرپاقتىڭ زەردەسىنە قوناقتاتۋ تۇرعىسىندا كەلەلى ويلارىن كەلىستىرە ساباقتادى. ال اكادەميك ع.ەسىم ۇلت ورەسى وسىنداي تاريحي تۇلعالاردى اسپەتتەۋدەن باستاۋ الاتىنىنا كەڭىنەن توقتالدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ت.ابدىكاكىم ۇلى ءوز جەرلەستەرىن ابايدىڭ كەلەر جىلعى 175 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىندىقتى بەلسەندى جۇرگىزىپ, قاراۋىل ماڭىن اباتتاندىرۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى.بىرقاتار ەل اقساقالدارى ەل بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ جولدارىن اتاپ كورسەتىپ, ەڭ الدىمەن جاستار تاربيەسىنە كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن سارالاپ بەردى. توقتامىس باتىرعا ارنالعان قوس كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. باتىر رۋحىنا دۇعا باعىشتالىپ, اس بەرىلدى.
... ءيا, توقتامىس باتىر مۇرىندىق بولعان قاراۋىلداعى وسىنداي قىمبات قاۋىشۋلار جۇرەككە ءنار بەردى. بولاشاققا نىق جوسپار جاساتتى. ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى نەبىر ويلاردىڭ باسىن قارپىتتى. وسىنداي شىرايلى بەرەكەسىمەن ماڭىزدى ءىس-شارا ەستە قالماقشى.
...ال قاراۋىلعا جەتكەنشە قانداي ويلار مازالاپ ەدى؟ ادەتتە قايبىر ويلار جاندى مازداتىپ ءارى جابىرقاتۋىمەن ءماندى عوي. ايتپەسە ولاردىڭ نە قۇنى قالماق!
سونىمەن ەڭ قۇدىرەتتىسى سول, اباي اۋدانىنا جەتكەنشە ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ اسەرىنە بولەنىپ, ونىڭ بەتتەرىن قايتا پاراقتاعانداي سەزىم الديىندە تەربەلىپ وتىردىق. جالپى تاسجولدىڭ قوس قاپتالىنداعى كورىنىستەرگە اباي بابانىڭ كوزىمەن قاراعىمىز كەلگەن.
بورلىدەگى م.اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ءۇيى سونشالىقتى ىستىق كورىندى. جاسىل اعاشقا مالىنىپ, اعاراڭداپ تۇر. بالالىق شاقتىڭ تابى قالعان قاسيەتتى مەكەننىڭ ءار بولمەسى تاريحتان سىر شەرتەدى. الاش ارىستارى تۋرالى ءبىراز كىتاپتار جينالىپ قالىپتى. بىزگە دە م.دۋلاتوۆقا قاتىستى شىعارمالارىمىزدى جەتكىزىپ بەرۋگە ءوتىنىش ءتۇستى. كەلىستىك. ەسىكتەن شىققاندا قارسى الدىنداعى ءدوڭنىڭ ويپاڭداۋ تۇسىنان جارقىراپ مازار كورىنەدى. جازۋشىنىڭ اكەسى ومارحان مەن شەشەسى نۇرجامالدىڭ بەيىتى ەكەن. جارىقتىقتارعا ءتاۋ ەتتىك تە «جازۋشىنىڭ كىندىك قانى قايدا تامدى ەكەن؟» دەپ الاسۇرعان ىشكى سۇراعىمىزعا جاۋاپ ىزدەپ, ەرتىپ جۇرگەن كىسىنىڭ ەلگەزەكتىگىمەن ۇزاسا ءبىر شاقىرىمدىق اياققاراعانعا جاياۋلاپ جەتتىك. ويدىم-ويدىم بوپ وسكەن قاراعان بۇتالارىنىڭ ءسال سۇيىلعان تۇسىندا كىرپىشتەن ورىلگەن قابىرعا تاقتايشاسىنا «اياققاراعان. م.اۋەزوۆتىڭ تۋعان جەرى. 28.09. 1897 ج.» دەپ جازىلىپتى. بيىكتىگى تىزەدەن كەلەرلىك تەمىر شارباقپەن قورشالىپتى. قاسىندا قۇدىق سىلەمى كولبەڭدەيدى. جايپاق ويىق. ءبىر كەزدەرى ونىڭ ءزامزام سۋى ءسابي ەرنىنە شىلانعان شىعار-اۋ... بۇگىندە تارتىلعان, جايداۋىق. بىراق تەرەڭگە تارتقان تۇڭعيىعى ءالى تۇگەسىلىپ سارقىلماعانىن ماڭايىن جاپ-جاسىل تۇسكە بولەپ, كۇزدە دە كوكمايساعا بوكتىرگەنىنەن ابدەن اڭعارۋعا بولار ەدى... نەتكەن قاسيەتتى قۇدىق ەدىڭ! نارىڭنەن بال تامعان تىرشىلىك كوزى... الەمدىك ادەبيەت جىلعاسىنا جالعاسىپ, ودان ءارى دارياداي دارالانىپ كەتكەنىڭدى بىلەر مە ەدىڭ!
ەندى قۇلاعىمىزعا قوڭىر ءۇن ۋىلدەدى. مانا مۇراجاي-ءۇيدىڭ سول قاپتالىنداعى بيىك مۇسىندەلگەن جارتاسقا قاشالىپ جازىلعان «...مۇڭلى قوڭىر تۋعان انام, تۋعان جەرىم ءبورىلى... م.اۋەزوۆ» دەگەن تىركەستەر سانادا جاڭعىردى. وسى جازۋشىنىڭ «ىڭگالاعان» جەرىنە بورلىگە كىرە بەرىستە انداعايلاپ كوزگە تۇسەرلىك بيىك بەلگى قويىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى-اۋ!
ءبىر ويدى ءبىر وي قوزعايدى. ۇزىن جولدىڭ بويىنداعى كورسەتكىش تاقتادا سىرت-قاسقابۇلاق ابايدىڭ تۋعان جەرى دەپ جاداعاي مەڭزەلگەن. مولشەرى قانشا شاقىرىم؟ اباي كىندىگى كەسىلگەن جەر ايتۋشىنىڭ كومەگىمەن كوزگە ارەڭ بۇلدىراپ شالىنادى... ساعىم كوتەرگەن الىستاعى سۇلباسىنا ساعىنىشىمىزدى امالسىزدان سىزدىقتاتا سىعىپ كەتىپ بارامىز... ۇلى توي قارساڭىندا ءزاۋلىم ءبىر بەلگى سوعىلار!
ءحVىىى عاسىردىڭ سوڭىندا ءومىر سۇرگەن, ەلى مەن جەرىن جاۋدان قورعاپ, نەبارى 21 جاسىندا مەرت بولعان قازاقتىڭ جۇرەك جۇتقان كۇشىكباي باتىرىنىڭ مازارى تۇرعان دوڭگە كوتەرىلىپ ءتاۋ ەتپەس بۇرىن, جولدىڭ سول قاپتالىنداعى ىلديعا اعىپ جاتقان كۇشىكباي بۇلاعىنا توقتاپ تىنىستادىق. «بۇل بۇلاق «كۇشىكباي» دەپ اتالادى, توقتا, مەيمان, كوپ الدا ساپار ءالى... بۇل بۇلاقتان سۋ ىشكەن ادامداردىڭ, عۇمىرى ءبىر عاسىرعا ۇزارادى!» دەگەن اقىن ت.جانعاليەۆتىڭ ولەڭى تاقتايشاعا ءىلىنىپ قويعان ەكەن. ولەڭ مىقتى, تاقتايشا جۇدەۋ. باتىرعا قاتىستى تاعى باسقا دەرەكتەر ۇسىنىلعان تۇستارى دا جەمىرىلگەن, كەمىرىلگەن... ال بۇلاق بولسا تۇربادان تۋلاپ اعىپ تومەنگە جايىلىپ جاتىر. القابىن ايدىندى ەتىپ, كوركەم اباتتاندىرىپ قويسا دەگەن تىلەك ءتىل ۇشىندا دىرىلدەيدى. اباي اۋىلىن بەتكە العان جولاۋشى بىتكەننىڭ بۇلاققا سوقپاي وتپەيتىنى نەعايبىل. شەت تۋريستەردەن بەتتى باسىپ, ۇيالماساق بولدى دا... الدا دابىل قاعىپ توي كەلە جاتىر...
جەر ءجانناتى, جەرۇيىق مەكەن جيدەباي! سەنى دە كورەر كۇن بار ەكەن. ابايدىڭ كوزىمەن جول بويىن تىنتكىلەگەن جانارىمىز دىمقىلدانعانى نەسى. ىشكى جالىن دەم ىستىق لەبىمەن ءجۇزىمىزدى شارپىعانى نەسى, ءباتىر-اۋ! اباي ءىنىسى وسپانمەن, شاكارىم بالاسى احاتپەن ماڭگىلىك تىنىستاپ جاتقان كيەلى ورىننان كوككە شانشىلعان قوس مۇنارا الەمگە قول بۇلعاپ تۇرعانداي... توي قارساڭىندا كوڭىل ەلەگىنەن وتكىزسە, بۇل كەشەندى كەڭىستىكتە دە قولعا الىپ كەمشىن تۇستارىن قۇلپىرتىپ جىبەرەتىن جايتتار جەتەرلىك ەكەن...
... جول ءۇستى ويلارى بالالاي بەرەدى. تۋ سىرتىنان شىڭعىستاۋ قالقالاعان قاراۋىلعا جەتكەنشە جەر بەدەرىنەن تۋعان تورعايىمنىڭ جالعىز تال كەزىكپەيتىن كەيبىر تۇستارىن ويشا بارلاپ, سوناۋ ءبىر جىلدارى احاڭ مەن جاقاڭنىڭ (ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى) اقتالعاننان كەيىنگى ۇلكەن جيىنىنا كەلە جاتقان بەلگىلى عالىم ت.كاكىشەۆتىڭ «ە, ۇلىلار قايدا تۋادى دەسەم, قايماعى تۇتاس, تابيعاتى ب ۇلىنبەگەن, اۋاسى بىلعانباعان, ءتىلى مەن ءدىنى بۇزىلماعان وسىنداي ءبىر بۇدىرسىز ولكەدە دۇنيەگە كەلەدى ەكەن-اۋ» – دەپ تامسانعانىن ەستىپ ەدىك. سول ءسوزدى قاراۋىلعا قاراتىپ تا قايتالاۋعا بولادى ەكەن... ال وسى ءوڭىردىڭ رۋحاني ۇندەستىگىن ايتساڭىزشى. م.دۋلاتوۆ ۇلى اباي مۇرالارى ۋاقىت وتكەن سايىن بىزگە, الىستاۋدىڭ ورنىنا جاقىنداي تۇسەتىنىن مەڭزەپ كەتىپ ەدى عوي.
اباي اۋداندىق كىتاپحاناسى مەن گيمنازياسىندا, سەمەيدەگى اباي اتىنداعى كىتاپحانا مەن ابايدىڭ مۇراجاي-ۇيىندە وقىرماندارمەن بولعان كەزدەسۋلەردە قانشاما سۇراقتار قويىلىپ, وي ءبولىسىلدى. ءبارى-ءبارى كوكەيدە. ءبىر ستۋدەنت: «اباي الەمىنە قانداي ۇلەس قوسپاقسىز؟» دەپ ەدى. باستاپقى ۇلەسىم بالكىم, وسى ماقالام بولار, جارقىنىم! ارعى جاعىن ۋاقىت كورسەتە جاتار...
قايسار ءالىم,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
نۇر-سۇلتان – سەمەي – قاراۋىل
