كاكىمجان قازىباەۆ: “بۇل… مەن كۇتپەگەن ۇسىنىس ەدى”
جەكسەنبى, 13 قاڭتار 2013 0:12
1982 جىلدىڭ 10 مارتى. قازتاگ-تىڭ قاربالاس جۇمىسىمەن تاعى دا وي ۇستىندە وتىرعانمىن. “كرەملەۆكا” زىڭ ەتە قالدى. جالما-جان الا قويدىم. ديمەكەڭنىڭ قوڭىرجاي اشىق داۋسى.
– قازىباەۆ, شۇعىل جۇمىسىڭ كوپ پە؟ ەگەر سايابىر بولساڭ ماعان كەلىپ كەتشى.
جەكسەنبى, 13 قاڭتار 2013 0:12
1982 جىلدىڭ 10 مارتى. قازتاگ-تىڭ قاربالاس جۇمىسىمەن تاعى دا وي ۇستىندە وتىرعانمىن. “كرەملەۆكا” زىڭ ەتە قالدى. جالما-جان الا قويدىم. ديمەكەڭنىڭ قوڭىرجاي اشىق داۋسى.
– قازىباەۆ, شۇعىل جۇمىسىڭ كوپ پە؟ ەگەر سايابىر بولساڭ ماعان كەلىپ كەتشى.
جۇرەگىم ءدىر ەتە قالدى. “قانداي شارۋامەن؟” دەپ تە سۇراپ ۇلگەرمەدىم. نەشە ءتۇرلى وي كەلدى. نەدە بولسا بارا كورەيىن. ءتۇرلى-ءتۇستى فوتوتسەح اشۋ جونىندە ماسەلە قويىپ ءجۇر ەدىم, سونىڭ قامى ما ەكەن؟! بۇل شىنىندا دا ءپىسۋى جەتكەن ءىس-ءتى. قازىر جاي – فوتو وتكەننىڭ ءىسى. كىتاپتار, البومدار شىعاراردا سلايداعا, ءتۇستى فوتوعا سۇرانىم وتە كوپ. باسپالار, مەكەمەلەر ءبىزدى مازالايدى. رەسپۋبليكاداعى ەڭ ءبىر جەدەل ورتالىق, ەڭ ءبىر ۇرىمتال مەكەمە. وسى ارادا ءتۇستى فوتونى دا دۇرىستاپ جولعا قويسا, بۇل ىستەن كوپ پايدا كەلتىرۋگە بولادى.
ديمەكەڭ بۇعان دەيىن ءۇي ماسەلەسىن (مەكەمەگە), جەدەل بايلانىس جايىن (تەلەتايپتاردى) شەشىپ بەرگەن. ترانسپورت تا جونىنە كەلدى. وسى ماسەلەلەردىڭ قايسىسى جايىندا بولسىن, ءبىر بايقاعانىم, ديمەكەڭ ءىستى تەرەڭ بىلگەن, ونىڭ مۇددەسىن جاناشىرلىقپەن ويلاعان ادامدى مەيلىنشە ۇناتا ما دەپ قالدىم جانە تابان استىندا ءىستى تاپسىراتىن ادامعا تاپسىرىپ, باس اياعىڭدى تۇيىقتاپ, ءوزىڭدى كۇتكەنىڭنەن ارمان رازى ەتىپ جىبەرەدى. قاناتتانىپ, قايراتتانىپ قايتقانمىن. توسىننان قوياتىن سۇراقتارى دا بار. سول ماسەلەگە بايلانىستى سەن كۇتپەگەن قىردى انىقتاپ الادى. دايىن بولماساڭ ساستىرىپ تاستايدى.
سونداي جاعدايعا دۋشار بولمايىن دەپ, قانشا ۆاليۋتا كەرەك, ول تسەح قانشا بولمەگە سيادى, موسكۆادا بۇل ماسەلەنى شەشۋگە قاتىساتىندار كىمدەر – ءبارىن تاپتىشتەپ وزىمشە دايىنداپ الدىم. بىلاي دەسە – بىلاي, بىلاي دەسە – بىلاي دەپ جاۋاپ بەرمەكشىمىن. الايدا قانشا ءوزىڭدى دايىنداعانمەن ول كىسىنىڭ كابينەتىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاندا ويىڭداعىڭنىڭ بارىنەن ايىرىلىپ قالاتىنىڭ بولادى. بۇعان دەيىن سان رەت سولاي بولعان-دى. وندايدى ول كىسى بىردەن سەزەدى دە وزىنە ءتان جارقىندىقپەن ءسوز باستاپ, سەنى قالىپقا ءتۇسىرىپ الادى. قال-جاعدايىڭدى سۇرايدى… “ەسىڭدى جيعان” كەزدە, “ال كەلگەن شارۋاڭدى ايت” — دەيدى. جاقسى حاباردى جانى ۇيىپ تىڭدايدى. ءوزىڭدى قۇپتاپ, جەتەكتەپ الا جونەلەدى. ءبىرازدان سوڭ ءتىپتى ەركىنسىپ كەتەسىڭ. تاعى دا ءبىر نارسەنى سۇراپ, ءبىر ماسەلەنى شەشىپ قالعىڭ كەلىپ تۇرادى. بىراق ار جاعىڭنان قاناعات تىزگىنى تەجەڭكىرەيدى.جايىڭدى تاپقان ادامنىڭ قاناعاتسىزدىقپەن جانىنا ءتيىپ الما دەيدى.
بۇل جولى دا تەك ءتۇرلى-ءتۇستى فوتوتسەحتىڭ جايىن ايتۋعا عانا بەكىنىپ كەلە جاتىرمىن. قاس قىلعانداي, تابالدىرىقتان اتتاي بەرە ويىم بىتىرادى دا كەتتى.
ديمەكەڭ ورنىنان تۇرىپ, سالالى ساۋساقتى قولىن بەرىپ, الدىمەن ءوزى امانداستى. مەن دە جالما-جان قول بەرىپ, نۇسقاعان ورىندىققا وتىردىم. اۋزىما ءسوز تۇسپەدى.
– وسى سەن قازتاگ-تا ىستەگەنىڭە قانشا جىل بولدى؟
– الدىمىزداعى نويابردە سەگىز جىل تولادى.
– كوپ وتىرىپ قالىپسىڭ عوي…
مىناۋ كۇتپەگەن سۇراعىم. ماڭدايىمنان سۋىق تەر شىپ ەتە قالدى.
سوسىن ديمەكەڭ اڭگىمەنىڭ بەتىن كىلت باسقا جاققا بۇردى دا, جالپى يدەولوگيالىق جۇمىستىڭ جايىنا اۋىستى. ءار-ءار كادرلار جونىندە پىكىر سۇرادى. مەن بىلگەنىمدى جاسىرمادىم. ءار سالا جايلى ءوز تۇيگەندەرىمدى شامام كەلگەنشە جەتكىزۋگە تىرىستىم. مۇنداي تاقىرىپقا بۇرىن ەشقاشان سويلەسىپ كورگەن ەمەسپىز. ءبىر جاعى سەنىم, ءبىر جاعى سىناۋ دا شىعار دەپ ويلادىم. بۇرىن اركىم-اركىمنەن بايقاۋ رەتىندە ءوز تۇجىرىمىن جۇرت پىكىرىمەن سالىستىرىپ وتىراتىن ادەتى بار دەيتىندى ەستيتىنمىن. كەڭ تولعانىپ جاتۋعا مەندە شاما بولعان جوق. جۇرەگىمدە نە تۇرسا, تىلىمنەن سول شىقتى. قۋلانۋعا دا, ساقتانۋعا دا قۇلقىم بارا قويمادى.
– سەن ەرتەڭگە دەيىن ويلانىپ, وبكومدارعا يدەولوگيا جونىندە سەكرەتارلىققا جارايتىن بەس ادامنىڭ ءتىزىمىن اكەپ بەرشى. وسى مايداندا تالايدان كەلە جاتىرسىڭ عوي.
– جارايدى, ديمەكە!
فوتوتسەح جايىنا قالدى. ءوز ويىممەن ءوزىم بولىپ كەتە باردىم. وسى مايداندا تالايدان كەلە جاتىرسىڭ دەدى, ءا. بەس ادامنىڭ ءتىزىمىن اكەل. تاپسىرمانىڭ اتى تاپسىرما. ىزدەۋىم كەرەك. قانداي ادامدى ۇسىنعانىنان سول ادامنىڭ ءوزىن تانۋعا بولادى عوي. بۇل دا سىن. قويشى, سول كۇنى كەشكە دەيىن, تۇنىمەن ديمەكەڭنىڭ ءار ءسوزىن, ءار قيمىلىن ەسىمە ءتۇسىرىپ, بۇل جۇمباقتىڭ جوبالاپ بولسا دا شەشىمىن تابۋعا تىرىستىم. قالاي دەگەنمەن دە كوڭىلگە توق ءبىر جاي بار. ەكىنىڭ ءبىرىن شاقىرىپ الىپ, بۇلاي كەڭەسە بەرمەيتىن شىعار. مۇندا ۇلكەن سەنىمنىڭ توركىنى جاتقانداي. ديمەكەڭدەي كىسىگە ءتىپتى ءبىر ماسەلە بويىنشا, ءبىر كانديداتۋرا جونىندە كەڭەسشى بولۋدىڭ ءوزى مارتەبە ەمەس پە؟! وسى ويىم سەمىرتكەنمەن: “اپارعان ادامدارىمنىڭ ءبىرى جاراماي قالسا, وندا نە بولدىم؟” – دەگەن وي دا جۇدەتەتىن سياقتى.
ەرتەڭگى ساعات 11. ياعني مارتتىڭ 11-ءى كۇنگى ساعات 11. ۋادەلى ۋاقىتقا كەلدىم. قولىمدا ادامداردىڭ ءتىزىمىن جازعان ءبىر بەت قاعازىم بار. اماندىقتان سوڭ قاعازعا قاراپ شىقتى دا, توردە تۇرعان ستولىنىڭ ۇستىنە قويا سالدى.
– مەن ساعان اڭگىمەنىڭ تۋراسىن ايتايىن. بىزدە قازىر يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىنىڭ ورنى بوس. ءبىراز ويلانىپ, ءبىز ساعان توقتاپ وتىرمىز. قالاي قارايسىڭ؟
ءۇنىم شىقپاي قالدى. ساسقاندىعىمنان ەمەس, كۇتپەگەندىگىمنەن. ءيا, بۇل… مەن كۇتپەگەن ۇسىنىس ەدى. ءبىراز ويلار لىقىپ, كومەيگە دە كەلدى. سويلەپ كەتۋىمە دە بولار ەدى. ونىڭ ءجونى قالاي؟ شۇكىرشىلىك, حالقىمىز ءوستى عوي. قازىر ونىڭ ناعىز كەمەلدى شاعى. وسى ديمەكەڭنىڭ ءوز قاناتىندا شىڭدالعان, شىنىققان قانشاما كادر بار. مەنىڭ اتىمنىڭ اتالۋى ولاردان ارتىقتىعىمنان ەمەس شىعار. بۇعان دەيىنگى ۇستانعان ومىرلىك ءپرينتسيپىم: بەرگەن قىزمەتتى ادال اتقارۋ. ادالدىق ءوز تۇسىنىگىمدە ەڭ ارداقتى بايلىعىم. ۇرپاعىمنىڭ بويىنا سول قاسيەتتى مولىنان ەگە بىلسەم, ودان اسقان باقىت جوق مەن ءۇشىن. “لەنينشىل جاستا”, “جەتىسۋدا” ىستەدىم. ارتقان جۇكتى ادال كوتەرىپ كوردىم.
ءبىر وي ۇدايى قاناتتاندىرىپ جۇرەتىن. ونى سىرلاس دوستارعا اشىپ ايتاتىن دا ەدىم.
– ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزدىڭ باقىتى بەس ەلى. سانالى ءومىرىمىز رەسپۋبليكانى ديمەكەڭدەي ادامنىڭ باسقارعان كەزىنە ءدوپ كەلدى. ءبىز كەرەمەت مەكتەپتەن ءدارىس الۋدامىز. ول وزىمىزگە ۇيرەنشىكتى بولعانمەن بىرەۋگە ارمان, بىرەۋگە قيال. وسى مەكتەپتىڭ بوساعاسىن بەرىك ۇستايىق.
– ويدى وي جەتەلەيدى. وسى ويىم ديمەكەڭنىڭ الدىنا تاعى ءبىر ويدى سۋماڭ ەتكىزدى. “مەن 1972 جىلى ورتالىق كوميتەتتە نۇسقاۋشى ەدىم. مىنە, 1982 جىل. ون جىل. ەندى سەكرەتارلىقتى ۇسىنىپ وتىر. ون جىلدا نۇسقاۋشىلىقتان – سەكرەتارلىققا! ءپىسىپ جەتە قويدىم با؟
ايتىلماعانمەن وسى ويلار ىشىمدە الەم تاپىراق. سىرتقا شىقسا, سۇرقى قاشىپ جۇرە مە؟ ءۇنسىز وتىرىپ قالىپپىن.
– سەنىمدەرىڭىز سولاي بولسا, مەن ءۇشىن ونى اقتاۋدان ارتىق نە بار!
اۋزىما تۇسكەن ءسوز وسى بولدى.
– وندا دىمىڭ ىشىڭدە بولسىن. كەلىنگە دە ۇندەمە. موسكۆاعا بارىپ, پلەنۋم وتكەنشە اۋزىڭا ق ۇلىپ سال.
“دىمىڭ ىشىڭدە بولسىن”, “اۋزىڭا ق ۇلىپ سال” دەگەن سوزدەردى جازۋشىمىز دەپ جۇرگەن بىزدەر دە كەرەك جەرىندە تابا قويمايمىز. بۇرىن دا ديمەكەڭنىڭ قازاق سوزدەرىن قاداي ايتىپ, جاعىن ايىرا سويلەيتىنىن بايقايتىنمىن. بۇل جولى دا سونىڭ تاعى كۋاسى بولدىم.
10 مارت – 30 مارت. ومىرىمدە وسى 20 كۇندەي تاۋسىلماس كۇندەر بولماعان شىعار. ول ەكى ورتادا ۇيدەن دە, وزگەدەن دە جاسىرىنىپ موسكۆاعا, كپسس ورتالىق كوميتەتىنە بەكۋگە بارىپ قايتتىم. ايەلىمە العاش وتىرىك ايتقانىم دا وسى جولى. تاسس-قا ءبىر قۇرىلىستىڭ داۋىمەن بارا جاتىرمىن دەدىم. ول سەنە سالدى. بىراق سان تۇندە ۇيقىسىز وياۋ جاتقانىمدى بايقاپ قالىپ: “وسى سەن ءبىر قالىڭ ويدىڭ قاماۋىنا تۇسكەن سياقتىسىڭ, جاي ما؟” – دەدى. الدىندا اۋرۋحانادا بولىپ شىققانىم بار-دى. “الدە دارىگەرلەر بىردەڭە دەپ, بىزدەن جاسىرىپ ءجۇرسىڭ بە؟ – دەپ تە تاقىمدادى. ونىڭ ەڭ قورقاتىنى وسى اۋرۋحانا توڭىرەگى.
– ساۋەگەيسىمەسەڭشى, ەشتەمە دە جوق, – دەپ قويام.
ال قالىڭ ويدىڭ قاماۋىندا قالعانىم راس ەدى. كوپ بولماسا دا بۇعان دەيىن قىزمەتتەن قىزمەتكە اۋىسقاندا مۇنشا تولعانعان ەمەسپىن. تولعانبايتىن جاي ما؟! بۇرىن قازتاگ سەكىلدى ءبىر عانا ناقتى ۋچاستوككە جاۋاپ بەرسەڭ, ەندى سونداي كەمى ەلۋگە تارتا سالانىڭ تاعدىرى سەنىڭ قولىڭدا بولادى. سالانىڭ تاعدىرى عانا ما؟ ەڭ الدىمەن ونداعى ادامداردىڭ تاعدىرى شە؟! جازۋشى, ارتيست, عالىم دەگەن قاۋىمداردىڭ قات-قابات سىرىنىڭ ءوزى نە تۇرادى؟ يدەولوگيا اتتى ۇعىمدى قۇرايتىن تاعى باسقا سالالار كوز الدىمنان وتكەندە جۇرەگىم لوبلىپ قويا بەردى. سونىڭ ءارقايسىسىن تەرەڭ بىلسەڭ عانا ءتىل تاباسىڭ, ءجون تاباسىڭ, بىلگىر باسشىلىق جاسايسىڭ. زامانىندا ۆولتەرگە تۇستاستارى مىناداي سۇراق قويعان ەكەن.
– حالىق الدىنداعى بەدەلىڭىز كۇشتى. سىزدەن داڭقتى ازىرگە ەشكىم بولماي تۇر. ادام داڭق سالماعىن قالاي كوتەرەدى ەكەن؟!
سوندا ۆولتەر بىلاي دەپ جاۋاپ بەرىپتى:
– بيىكتەگەن سايىن جەل كۇشتى بولادى. شىڭ باسىندا ول سەنى ءتىپتى قاتتى شايقايدى.
بۇل دا سونداي جەلى قاتتى شىڭ عوي. شايقاۋىنا توتەپ بەرە الارمىسىڭ. “كرەسلونىڭ كۇشىنە سەنبە, ءوزىڭنىڭ ىسىڭە سەن”,– دەگەن قاناتتى سوزدەردى كەزىندە بلوكنوتىما ءتۇرتىپ قويعانىم بار-دى. سول سوزدەر مىنە, الدىمنان شىعىپ وتىر.
بارىنەن دە الدى-ارتىمدى شىرماپ, اۋىر سالماعىن اسىرە سەزىنەتىنىم ديمەكەڭدەي ادامنىڭ كورسەتىپ وتىرعان سەنىمى. ساياسي بيۋرو مۇشەسىنىڭ قاسىندا سەرىكتەس بولۋعا جەتەتىن كۇش, قابىلەت بار ما؟ بۇل سەنىمنىڭ بۇگىنگى جۇگىنەن ەرتەڭگى جۇگى اۋىر ەمەس پە. قويارىن قويار, سايلاۋىن سايلار. سول جۇكتى كوتەرە الماي قايقاڭداي باستاسام شە؟! قاياۋ سالۋ دەگەن سول ەمەس پە. وسى كۇنگە دەيىن كوكەيىمنەن كەتپەيتىن تۇجىرىم: “ديمەكەڭدەي ادامنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ سالۋدان ارتىق قىلمىس جوق” – دەگەن تۇجىرىم ەدى. ءتۇن ۇيقىنى شايداي اشاتىن دا وسى ويلار. شىنىمدى ايتسام, پلەنۋم بولاتىن كۇنگە قۋانىش كەرنەپ ەمەس, بىرىنەن-ءبىرى سالماقتى ءتۇپسىز ويلار قاماپ, ارەڭ جەتتىم.
سول ەكى ورتادا ديمەكەڭ ءبىر-ەكى رەت تەلەفون سوقتى.
– ازىرگە الىپقاشپا ءسوز جوق. اۋزىڭا بەرىك بولعانسىڭ-اۋ دەيمىن.
– اۋىزعا بەرىكتىك ءبىزدىڭ تۇقىمىمىزعا دارىعان قاسيەت, ديمەكە.
– سىرعا بەرىكتىك – سىنعا بەرىكتىك.
وسى ءبىر ۇتقىر ماقالمەن ديمەكەڭ تاعى ءبىر قىرىنان تاڭ قالدىردى.
سىنعا بەرىكتىك سىرعا بەرىكتىكتەن اۋىرلاۋ بولار. سان سىن الدىمنان شىعار دا سان قىسپاققا سالار. سوندا شىڭدالا بەرسەم, شىمىر بولا تۇسسەم ءبىر ءسارى. مورت ءۇزىلىپ, بولماس جاسىق تەمىردەي ءيىم بوساي بەرسە, وندا نە بولدى؟
ءوز مۇمكىندىگىمدى قايتا-قايتا ءوز بەزبەنىمە سالعان مازاسىز كۇندەر, تۇندەر ءبىرىن-ءبىرى قۋالاپ ءوتىپ جاتتى. كۇشىڭە سەنگەن دە جاقسى, بىراق قابىلەتىڭدى اسىرا باعالاۋ دا جامان. پلەنۋمعا جەتپەي-اق الداعى شىعار بيىكتىڭ وكپەك جەلى وسىلاي شايقاي باستاعان ەدى. كوڭىل شىركىننىڭ ءبىر عانا ۇلكەن مەدەۋى بار. ول – ديمەكەڭنىڭ ءوزى, ونىڭ ات جالىن تارتىپ مىنگەلى كورسەتىپ كەلە جاتقان ۇلگى-ونەگەسى, ونىڭ ءاربىر ارەكەت, اعىستى قيمىل ارناسى, بيىك پاراساتى, ازاماتتىق اسقاك تۇلعاسى. قيىن اسۋلار بولار. قيىن شاقتار دا تۋار, قينالاتىن جايلار دا كەزدەسەر. ديمەكەڭ امان بولسىن.
22 ناۋرىز 2001 جىل.
