گەروننىڭ ەسەبىن شىعارىپ, پۋشكيننىڭ ولەڭىن اۋدارعان
سەيسەنبى, 8 قاڭتار 2013 14:14
جاس ومىردە وتكەن زايعى,
بولسىن دا ءبىر كوڭىل حوش.
شاراپ اپ كەل, كەتسىن قايعى,
قۇي ىشەلىك, ىزگى دوس.
سەيسەنبى, 8 قاڭتار 2013 14:14
جاس ومىردە وتكەن زايعى,
بولسىن دا ءبىر كوڭىل حوش.
شاراپ اپ كەل, كەتسىن قايعى,
قۇي ىشەلىك, ىزگى دوس.
شەرتشى جىرىن تاڭ سارىدەن
قىزدىڭ سۋعا بارعانىن
مەكەن ەتكەن شىمشىقتى ايتشى,
كوك تەڭىزدىڭ ار جاعىن.
ورىستىڭ ۇلى اقىنى الەكساندر سەرگەەۆيچ پۋشكيننىڭ ساعيدوللا شاياحمەت ۇلى قوجاكەلدينوۆ اۋدارعان “قىسقى كەش”ولەڭىنەن ءۇزىندى وقىپ وتىرمىز. شابىتتى اقىننىڭ جۇرەك تۇكپىرىنەن توگىلگەن نازىك ليريكا كوڭىلدى باۋراپ, سانانى جاۋلاپ العانداي.
داۋىل بۇرقاي, كوكتى قۇرساي,
قاردى ءۇيىرىپ, سوقتى ۇدەي
ەڭىرەگەن جاس بالاداي,
بىردە ۇلىعان بورىدەي.
اقىن اڭعارعان دۇنيەنى ويىن ورتايتپاي قاز-قالپىندا بەرۋ ءۇشىن دە سوعان پارا-پار تالانت كەرەك-اق. مۇقىم قازاققا پۋشكين الەمىن ۇلى اباي جايىپ سالعان. اباي اۋدارماسىنا تۇسكەن پۋشكيندە دە ارمان جوق. ال, بۇگىن تاڭدانىپ, تاڭداي قاعىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى– ورىس پوەزياسىنىڭ الىبىن قازاق ماتەماتيگىنىڭ انا تىلىمىزدە ويلى دا تەرەڭ سەزىممەن, ادەمى سويلەتە بىلۋىندە بولىپ وتىر.
ول تۋرالى العاش رەت سەمەيدە تۇراتىن بەلگىلى قالامگەر مەدەۋ سارسەكەدەن ەستىگەنمىن. “مەن ونى ماتەماتيكا الەمىن تاڭقالدىرىپ جۇرگەن تالانتتى عالىم رەتىندە تانيتىنمىن,– دەگەن-ءدى جازۋشى اعامىز.– ءبىر القالى جيىندا پۋشكيندى اۋەلى ورىسشا, ودان كەيىن ءوزىنىڭ اۋدارماسىن وقىدى. ۇلى اقىننىڭ “قىسقى كەشىن” وزىندىك تالعاممەن, ەرەكشە تولعانىسپەن ءتارجىمالاپتى. ماعان, ەرەكشە اسەر ەتتى دە تەرەڭ ويعا قالدىم. ۇلى اباي, داۋىلپاز اقىن قاسىم ەسىگىن اشقان پۋشكيننىڭ جىر الەمىنە يمەنبەي كىرۋ ءۇشىن دە باتىلدىق, تالانت پەن كۇش-جىگەر كەرەك قوي. جيىرما عاسىر بەيمالىم بولىپ كەلگەن گەرون ەسەبىنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتقان تالانتتى ماتەماتيكتىڭ بويىندا وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى بار ەكەن. جالپى, مىقتى ماتەماتيك پەن اقىننىڭ ايىرماسى شامالى-اۋ دەيمىن. ەكەۋى دە قيىننان قيىستىرىلار قيسىنعا جۇگىنەدى. ارقاسى بار ساعيدوللانى كورگەندە, كۇردەلى تەڭەۋدىڭ ءتۇيىنىن شەشەردە شابىت قۇشاعىندا وتىرعان ماتەماتيكتى ايتار ويىن باس-اياعى جۇپ-جۇمىر ۇيقاسپەن ورەردە تاس-ءتۇيىن تولعانىسقا بەرىلگەن اقىنعا ۇقساتامىن…”.
اۋەلى ماتەماتيك ساعيدوللا قوجاكەلدينوۆ تۋرالى اڭگىمە قوزعايىق. بۇگىندەرى پايعامبار جاسىنداعى ساعيدوللا شاياحمەت ۇلى بەسقاراعاي اۋدانىنداعى نازار اۋىلىنىڭ تۋماسى. بالا جاسىنان ولەڭ-جىرعا, اسىرەسە, ەسەپكە اۋەس ساكەڭ بۇدان قىرىق جىل بۇرىن سەمەي پەدينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, اۋەلى مەكتەپتەردە ۇستاز, سەمەيدەگى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ فيليالىندا وقىتۋشى بولىپ قىزمەت اتقاردى. قازىر شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى ماتەماتيكا كافەدراسىنىڭ بىلگىر دە بىلىكتى عالىمى. قازىر ونىمەن مۇقىم ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى ماقتانادى.
ساعيدوللا ينستيتۋت قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق ماتەماتيكالىق كۆادراتتار, ساندار تەورياسىنىڭ ءبىر تارماعى – ديوفانتتىق تەڭدەۋلەرگە بايلانىستى عىلىمي تۇجىرىمدار جاساۋعا تالاپتانعان. جوعارى وقۋ ورنىنداعى ارىپتەستەرىن ەرەكشە تالپىنىسىمەن ءتانتى قىلعان قوجاكەلدينوۆ سول جىلدارى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ الۋىنا بولار ەدى. بىراق, ءبىرىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن كونە گرەك عالىمى گەرون الەكساندريسكيدىڭ قۇدىرەتتى ءىلىمىنىڭ يىرىمىنە قالاي ءتۇسىپ كەتكەنىن دە بايقاماي قالعان. مەحانيك گەرون گەومەتريانىڭ دا ءدۇلد ۇلى ەدى. ۇلى عۇلاما اۋدانى ءبۇتىن ساندارمەن ورنەكتەلەتىن, ءبۇتىن ساندى جاقتارى بار ءۇشبۇرىشتاردى تابۋعا, ياعني, بارلىق ءۇشبۇرىشتاردى سيپاتتايتىن جالپى فورمۋلانى شىعارۋعا بايلانىستى ەسەپ قۇراستىرىپ كەتكەن-ءدى. ونى شەشۋگە كوپتەگەن الەم عالىمدارى باس قاتىرعان. ءتىپتى, رەسەيلىك اكادەميك, ءحVىىى عاسىردىڭ ۇلى ماتەماتيگى اتانعان لەونارد ەيلەردىڭ تالپىنىسىنان دا تۇك شىقپاعان. ءوزىنىڭ ۇلى ۇستازى سانايتىن اكادەميك تولەۋباي ىدىرىس ۇلى امانوۆ: “بۇل ءبىر تىعىرىققا تىرەلگەن ساندار تەورياسىنىڭ كۇردەلى ماسەلەسى ەكەن”,– دەگەنمەن, شاكىرتىنىڭ تاباندىلىعىنا قولداۋ بىلدىرگەن. توكەڭنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدار جاساۋداعى اقىل-كەڭەسى ساكەڭنىڭ ءومىر بويعى ازىعىنا اينالدى. رەسمي تۇردە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاماسا دا س.قوجاكەلدينوۆتىڭ گەرون ەسەبىن شىعارۋ جولىنداعى عىلىمي ەڭبەكتەرىن الەم ماتەماتيكتەرى مويىندادى, جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسيا دوتسەنت عىلىمي اتاعىن بەردى. ماتەماتيكتەردىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارىنا ساكەڭ ۇنەمى شاقىرىلىپ وتىراتىن بولدى. ماسكەۋلىك عىلىمي جەتەكشىسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرگەي ميحايلوۆيچ ۆورونين: “مەن شىن مانىندە قوجاكەلدينوۆتىڭ جەتەكشىسى بولا المادىم, سەبەبى, ول ديسسەرتاتسيا باعدارلاماسىن, شەشۋگە قاجەتتى ەسەپتەردى ءوزى انىقتاپ, ءوزى شەشتى. بۇرىن مەن بۇل تاقىرىپتى پەرسپەكتيۆاسى جوقتاردىڭ قاتارىنا قوسۋشى ەدىم. ال, قوجاكەلدينوۆ گەرون ەسەبىن شەشىپ, عىلىمي لوگيكالىق تۇجىرىم جاسادى”,– دەپ اعىنان جارىلىپ, مويىنداپ كەتكەن. “گەرون ۇشبۇرىشتارىمەن بايلانىستى كەيبىر اريفمەتيكالىق ەسەپتەر” شىعارىلسا دا, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا تاعى دا التى جىل قورعالماي قالدى. سەبەبى, وداق ىدىرادى, جەتەكشىسى ومىردەن وزدى. قازاقستاندا بۇل تاقىرىپ بويىنشا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس بولمادى, قاراجاتتىڭ جوقتىعى دا قول بايلادى.
– ماسكەۋگە جەتەكشىم ءۆورونيننىڭ جىلدىعىنا بارعاندا, ماتەماتيك-عالىمدار ورتاعا الىپ, ديسسەرتاتسيانى قورعاۋىما قولقا سالدى. سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ قارجى جاعىنان كومەكتەستى. ءساتتى قورعادىم. “ەكى مىڭجىلدىق توسقاۋىل الىندى” اتتى مونوگرافيام جارىق كوردى. ءومىر بويى تالماي ىزدەنىپ شىعارعان گەرون ءۇشبۇرىشتارىنىڭ ءبىر ءتۇرىن ۇلى ۇستازىم اكادەميك تولەۋباي ىدىرىس ۇلى امانوۆتىڭ ءوزىنىڭ, اكەسىنىڭ اتىن, فاميلياسىن قۇرايتىن اببرەۆياتۋرانى قولدانىپ, “تيان ءۇشبۇرىشتارى” دەپ اتادىم”, – دەپ مارقايادى ساكەڭ.
ول ودان كەيىن دە جيىرمادان استام عىلىمي ەڭبەك جازىپ, شەت ەلدەردە شىعاتىن بەدەلدى عىلىمي جۋرنالداردا جاريالاپ ۇلگەردى. كەلەر جىلى اكادەميك امانوۆقا ارنالىپ وتكىزىلەتىن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسياعا دايىندالۋدا.
جاس كەزىنەن جۋرناليست بولۋدى ارمانداعان ساعيدوللا گازەتكە ولەڭ, ماقالا جازىپ تۇردى. وسى جولدى ۇستانسا دا جاقسى قالامگەر بولىپ شىعۋى انىق ەدى. ول تالاي جىلداردان بەرى پۋشكين ولەڭدەرىن اۋدارىپ ءجۇر. بيىل باسپادان ونىڭ “تاڭداۋلى اۋدارمالار جانە ءبىر اۋدارما تۋرالى پىكىرلەر” اتتى جيناعى شىقتى. ءسوز باسىنداعى ولەڭ جولدارى سول جيناقتان الىنعان.
–مەن پۋشكيندى دە, ابايدى دا كوپ وقىدىم,– دەيدى ساكەڭ.– اباي ءوز تارجىمەسىندە ولەڭنىڭ ىشكى سازىن نازىك ۇعىنىپ, اۆتوردىڭ تۇپكى ويىن جەتە ءتۇسىنىپ, مەيلىنشە تولعانىپ, تۇپنۇسقا دارەجەسىندە قايتادان ولەڭ جازىپ, پۋشكيندى قازاق تىلىندە شەشەن دە شەبەر سويلەتەدى. پۋشكيننىڭ “قىسقى كەشىن” اقيىق اقىن قاسىم امانجولوۆ اۋدارعان. وندا ويدان گورى ۇيقاس قۋ باسىم. ماسەلەن,
ناشا ۆەتحايا لاچۋجكا,
ي پەچالنا, ي تەمنا.
چتو جە تى, مويا ستارۋشكا,
پريۋمولكلا ۋ وكنا؟
يلي بۋري زاۆىۆانەم
تى موي, درۋگ, ۋتوملەنا,
يلي درەملەش پود جۋججانەم
سۆوەگو ۆەرەتەنا؟–
دەگەن جولداردى قاسىم اقىن:
ءارى مۇڭدى, ءارى كۇڭگىرت
باسپانامىز كەشقۇرىم.
الدىندا اينەك بولىپ جىم-جىرت.
نەگە وتىرسىڭ, كەمپىرىم؟
الدە, دوسىم, قاجىدىڭ با
بوران ۇلىپ, بۇيىعىپ؟
الدە تالىپ قالعىدىڭ با
ۇرشىعىڭدى ءيىرىپ”–
دەپ اۋدارسا مەن:
كۇڭگىرت تارتقان, مۇڭعا باتقان
ءبىزدىڭ سورلى باسپانا.
بولا قالدىڭ نەگە جىم-جىرت,
قامقور اجە– جاقسى انا؟
الدە داۋىل گۋىلىنەن
قاجىدىڭ با, سەرىگىم؟
جوق, ۇرشىقتىڭ ىزىڭىمەن
قالعىدىڭ با, زەرىگىپ؟”–
دەپ اۆتوردىڭ ايتپاق ويىن ناقتى بەرۋگە تىرىستىم. قازاق ليريكاسىنىڭ حاس شەبەرى قاسىم اعامىزدى سىناۋ, الاسارتۋ ويىمدا جوق. وسىلاي بولسا, قايتەر ەدى دەگەندەي, ۇلىلاردىڭ شىعارمالارىن بايىتۋعا تامشىداي بولسا دا قوسقان ۇلەس قوي. جيناققا كىرگەن ماقالامدا ءوز قيسىنىمدى دالەلدەپ شىعۋعا تىرىستىم.
… ۇلى گەروننىڭ قيامەت-قايىم تەڭەۋلەرىن باعىندىرىپ, الەم ماتەماتيكتەرىن تابىندىرعان ساعيدوللا اعامىزعا بۇل تۋراسىندا دا قارسى ءۋاج ايتا المادىق. ۇندەمەي ءجۇرىپ, وسىنشاما ءىس تىندىرسا دا “بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا” تىرلىك كەشىپ جاتقان قازاق عالىمىنىڭ قاراپايىمدىلىعىنا دا ءتانتى بولدىق. جات جۇرتتىڭ اۋزىن ايعا بىلەگەن عالىمدارى ونى ۇلىلار قاتارىنا قوسىپ تا قويىپتى…
ءۋاليحان توقپاتاەۆ,
جۋرناليست.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
28 جەلتوقسان 2002 جىل.
