كەڭەس تۇسىندا ءدۇيىم ءبىر ۇرپاق, ۇرپاق ەمەس-اۋ, ءار تىلدە الەم شىرقايتىن «ارقاشان كۇن سونبەسىن» دەيتىن بەيبىت كۇننىڭ سيمۆولىنداي اتاقتى اۋەندى... قازاقشا «سويلەتكەن» تاعى دا وسى تابانتالدىڭ ءىزتايى ەدى.
مۇراعات اقتارۋعا ۋاقىت جوق زىرىلداعان دۇنيەدە زىر قاعىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ قولىمىزعا ءىزتايدان قالعان ون ءۇش پاپكە دۇنيە كەزدەيسوق ءتۇستى. ءبىر ءسۇزىپ شىققانىمىز بولماسا, بايىبىنا بارىپ, تۇنىعىنا قانىپ, ءبارىن وقىپ شىقتىق دەپ ايتا الماسپىز, ءسىرا, بىراق... ورىس جانە الەم ادەبيەتىندە جەكسۇرىن بەينە رەتىندە قالىپتاسقان «وگەي شەشە» ۇعىمىنا مەيىرىم بەرگەن, سابيلىك ماحاببات نۇرىن سەپكەن ءىزتاي اقىندى ادام رەتىندە تانۋعا, اۋدارماشى رەتىندە تۇيسىنۋگە, قالامگەر-دوس رەتىندەگى اقجارما پەيىلىن تۇسىنۋگە, شالت مىنەز قازاق رەتىندەگى مىنەزىن تۇشىنۋعا سول ون ءۇش بۋما دۇنيە سەبەپ بولدى...
...ون ءۇش بۋمانىڭ جاسىرعان سىرى ءالى تالاي كوزى اشىق قازاققا ازىق بولارى انىق, ءبىز ءۇشىن ەش جەردە جاريالانباعان رەتسەنزيالارى, جاريالانباعان قولجازبالارى قىزىعۋشىلىق قانا ەمەس, «وسى ۋاقىتقا دەيىن كوزدەن قالاي تاسا قالعان؟» دەگەن دە ويدى كوڭىلىمىزدە كىلت ەتكىزگەنى راس. سودان ءىزتاي الەمىنە سۇڭگىپ كەتتىك...
اقىننىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا كىتابىن شىعارعىمىز كەلىپ تالاپتانىپ جاتقاندىقتان, ول جيناققا كىرەتىن جاريالانباعان دۇنيەلەرىن الدىن الا جارنامالاۋدىڭ قاجەتى از, بىراق ءىزتاي الەمىنە ساپاردان ءبىردى-ەكىلى مەزەتتى وقىرمانعا تامسانا تۇرۋ ءۇشىن ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
كەز كەلگەن وقىرمان رەتىندە ءبىزدىڭ دە تىڭ دۇنيەنى, زەرتتەلمەگەن پاراقتاردى ء(تىپتى ءىزتاي اعام كەتكەسىن ەشكىم اشپاعان دا بولار) جۇرەگىمىز دۇرسىلدەپ, قولىمىز قالتىراپ اشقانىمىزدى جاسىرمايمىز. سويتتىك تە... ءىزتاي اتالاتىن مۇحيتقا قويىپ كەتتىك. ءتىپتى سانامىزدا الدىمىزداعى بۋمالاردى رەتىمەن قاراۋ, ءتۇيسىنۋ دەگەن جوق, قوماعايلانا تارپا باس سالدىق. سول ون ءۇش پاپكەنىڭ ءبارى ءىزتايدىڭ تىڭ دۇنيەلەرى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق, ءار جىلدارى باسپادان شىققان كىتاپتارىنىڭ قولجازبالارى, ءار جىلدارى قالامداستارمەن جازىسقان حاتتارى, بۇرىن جاريالانعان اۋدارمالارى... ءبارى وسى ون ءۇش بۋماعا توپتالىپتى. ول ون ءۇش بۋمادان جاريالانعانىنان بولەك, جاريالانباعانىن بولەك سۇرىپتاۋ دا قيىننىڭ قيامەتى بولدى – سەبەبى ءوزى تۋعان ولكەسىنىڭ كىتاپحانالارىندا ءىزتاي كىتاپتارى بىرەن-ساران. تەك اقىن ەسىمىن العان بالالار كىتاپحاناسىنىڭ باسشىسى, ءىزتاي شىراقشىسى اقشولپان ىزتىلەۋوۆانىڭ جانكەشتى-فاناتتىق ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا عانا بىرەر جيناعى بار...
قاجەتسىنگەن ادام وقىرمانعا وسى ۋاقىتقا دەيىن جەتپەي قالعان دۇنيەلەرىن بولاشاق كىتاپتان تاۋىپ الار, ءبىز ءىزتاي عۇمىرىنداعى قازاققا بەلگىسىزدەۋ ءۇش-ءتورت مەزەتتى ايتىپ وتكىمىز كەلەدى.
ءبىرىنشى, ءىزتايدىڭ ءوز وقىرماندارىنا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپاتى. سول كەزدەگى لەنينگرادتان حات جولداپ, جىلى لەبىزىن بىلدىرگەن سەرجانت مۇحتار ساقتاپوۆتىڭ حاتىن سان جىلدار بويى ساقتاپ, توبەسىنە «جاۋاپ جازدىم» دەپ بەلگى سوعۋى – ەكى-ءۇش «جاندىم-كۇيدىمى» جاريالانسا... «حالىق اقىنى» بولىپ شىعا كەلەتىن تالاي ءسوز قۇراعىشقا ۇلگى بولارلىق ءىس. ال ءبىز, ءوز كەزەگىمىزدە, سوناۋ 1956 جىلى ىزتايعا حات جازعان سەرجانت مۇحتار ساقتاپوۆتى تاپتىق! ول كوپ جىلدار قىزىلوردا وبلىسى سىرداريا اۋدانىنىڭ اۋداندىق گازەتىندە قىزمەت ەتىپ, زەينەتكە شىعىپتى.
ەكىنشى, الەمنىڭ كوپتەگەن تىلىندە شىرقالاتىن «ارقاشان كۇن سونبەسىن» دەگەن بەيبىتشىلىك گيمنى... ءىزتاي باردا دا, ءىزتاي ومىردەن وتكەلى دە جۇمىر-جەردى تەربەتىپ, شىرقالىپ كەلەدى. سول الەمگە بەلگىلى ءاندى «قازاقشا سويلەتتىم» دەپ... ءبىر ايتپاي كەتىپتى-اۋ جارىقتىق. قازاقتىڭ تاعى ءبىر تالانتتى ۇلى قابدىكارىم ىدىرىسوۆ ەكەۋى بىرلەسىپ اۋدارعان وسى ءبىر ءماتىننىڭ قازاق اسپانىندا شىرقالعانىنا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ءوتىپتى, ال ءىزتاي اۋدارماسى ەكەنىن ەندى ءبىلىپ جاتىرمىز. بالكي, كوپ پاپكەنىڭ ىشىندەگى بىرنەشەلەگەن نوتالارعا نوتا بىلمەيتىن ساۋاتسىزدىعىمىزدان نازار دا اۋدارماس پا ەدىك, «كۇن سونبەسىننىڭ» نوتاسىندا بۋىن ساندارى ءىز-اعانىڭ قولىمەن كورسەتىلمەسە...
ءۇشىنشى, سول كەزدەگى باعدارى – كومەسكى, باعىتىن باعامداۋ قيىنداۋ ۇلتىمىزدىڭ ۇلتتىق نامىس پەن ۇلتتىق رۋح دەگەن ىشتەگى سەزىمىن لىق ەتكىزىپ سىرتقا شىعارا سالۋ, سول ارقىلى... سوڭىنان... دەنە تالىپ, شاش اعارىپ جەتكىزگەن قازىرگى تاۋەلسىزدىگىمىزدى... سول كەزدىڭ وزىندە-اق باسقالارعا دالەلدەۋ ءۇشىن ءىزتاي ىزتايلىعىن, قازاقتىعىن دالەلدەگەن مىنا ءبىر ەستەلىك تە قازاقتى بەيجاي قالدىرا قويماس. كۋرستاسى ماشقار گۋمەروۆ بىلاي ەسكە الادى: ء«ىزتاي ەكەۋمىز دامحاناعا كىرىپ, ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا وتىرعان سارى جىگىتتىڭ قاسىنا كەلىپ تىزە بۇكتىك. تاماق ءىشىپ بولا بەرگەندە, سىرتقا شىعىپ بارا جاتقان ءبىر ەگدەلەۋ كىسى الگى جىگىتتىڭ قاسىنا كىدىرىپ, ەكەۋى اڭگىمەلەسە كەتتى. ءسوز اڭعارىنا قاراعاندا, ەكەۋى وسى ماڭداعى قارۋ-جاراق جاسايتىن زاۋىتتىڭ جۇمىسشىلارى سياقتى. ەگدە كىسى ءبىر قازاقتىڭ اتىن اتاپ, سونىڭ ىسىنە نارازى ەكەنىن ءبىلدىرىپ ەدى, الگى سارى جىگىت: «نۋ, ەتوگو كالبيتا ۋبيت مالو» دەگەنى عوي. «كالبيت» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە ءىزتايدىڭ قاباعى جاۋار بۇلتتاي تۇنەرىپ كەتتى. ەگدە كىسى كەتىپ قالدى» دەپ كەلەدى دە, ماشقار اعا الگى قازاقتى «كالبيت» دەگەن جىگىتتى قالاي قۋعاندارىن ەسكە الادى. ءىزتاي بولمىسىنىڭ اسقاقتىعىن, قازاقى نامىسشىلدىعىن ايعايلاپ كورسەتىپ تۇرعان ەستەلىك پە؟ ءيا!
ءتورتىنشى, ءىزتايدىڭ قولى تيگەن, ساۋساعىنىڭ ءىزى قالعان دۇنيەلەردى اقتارۋ, ساراپتاۋ باقىتىنىڭ بىزگە بۇيىرعانىن كەز كەلگەن جۋرناليست ومىرىندەگى ەۆەرەستى باعىندىرعانداي شىڭ ەكەنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. ءىزتاي الەمىنە قادام باسقالى ىزتايعا بايلانىستى كەز كەلگەن دۇنيەنى قاقاس قالدىرماۋعا تىرىستىق. الەۋمەتتىك جەلىگە سالعان ءبىر جازبامىزعا قالدىرىلعان ءبىر پىكىردەن ءىزتاي دومبىراسىنىڭ بار ەكەنىن بايقادىق. ىزدەدىك, تاپتىق! بەلگىلى جۋرناليست, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باتىربولات ايتبولات ۇلى ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىز بويىنشا ءىزتاي دومبىراسى تۋرالى جىپ-جيناقى, ءدامدى ماقالا دا جازىپ بەردى:
«سەرۋەن دە – سەرۋەن, سەرگەلدەڭ دە – سەرۋەن» سەرى كەزىمىز. ءتۇن دەمەي, كۇن دەمەي, جاتاقحاناعا اندەتىپ كەلىپ, كوز الدىنان ولەڭدەتىپ وتەتىن ءبىزدىڭ بار تىرشىلىگىمىز – ەسىك اۋزىنداعى ۆاحتادا, قازىرگىشە ايتقاندا, «كونسەرج» رەتىندە كەزەكتەسىپ وتىراتىن ورىسى-قازاعى, مەكەرى-مەيىرىمدىسى بار ءتۇرلى اپالاردىڭ ءجىتى نازارىندا. سولاردىڭ ءبىرى – ايگىلى اقىن ءىزتاي (ىزباسقان) مامبەتوۆتىڭ جارى, اياۋلى مۇعاليما جەڭگەي ەدى.
اپايدىڭ ماعان ايرىقشا ىقىلاسى اۋدى. اينالىپ-تولعانىپ وتىراتىن, بىرەر كۇن كورىنبەي كەتسەم, ىزدەيتىن بولدى. ءارى-بەرى وتكەندە ءجيى اڭگىمەلەسىپ تۇراتىنبىز. قىرىق بەس جاستان اسا الماي, ارماندا كەتكەن ءىزتاي اعامىز تۋرالى ايتىپ, كوزىن سۇرتكەن كەزدەرى از بولعان جوق, ارينە.
ءبىر كۇنى اپاي ۇيىنەن دومبىرا الىپ كەلدى. ناقتى ەسىمدە قالماپتى, بۇل – شامامەن 1996 جىلدىڭ سوڭى نەمەسە 1997 جىلدىڭ باس كەزى-اۋ. ءسىرا, سوڭعىسى...
– باتىربولات, مەنىڭ جايىمدى سەن ەندى ءبىرشاما بىلەسىڭ. زاماننىڭ ءتۇرى مىناۋ. اعاڭنان ۇل قالمادى. ءۇش تال قىزىمىز ورىسقول بولىپ كەتتى. ءىزتاي اعاڭنىڭ دومبىراسى ۇيدە جەتىمسىرەپ تۇرعانىنا تالاي ۋاقىت ءوتتى. ۇستايتىن ەشكىم جوق. سەن جاقسى دومبىراشى ءارى اقىنسىڭ عوي. قادىرىن بىلەتىن لايىقتى ادام ءوزىڭ دەپ, مىنا دومبىرانى ساعان اكەلدىم. اعاڭنىڭ كوزىندەي كورىپ ۇستارسىڭ, اينالايىن, – دەدى اعىنان جارىلىپ.
ءارى تولقىپ, ءارى قۋانعان مەن راحمەتىمدى جاۋدىرىپ جاتىرمىن» دەيدى جۋرناليست ءوز ماقالاسىندا.
باتىربولاتتىڭ اجارلى ماقالاسىنا الىپ-قوسارىم جوق, ءبىزدىڭ ء«وز ولجامىز وزىمىزدە»! ول – ءىزتاي قولىنىڭ ءىزى قالعان قارا دومبىرانىڭ ءالى دە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىندا.
...ءىزتاي دا ءومىر سۇرە بەرەدى...
شارا ەلەۋسىز,
جۋرناليست
اقتوبە وبلىسى,
العا اۋدانى
