بياعاڭنىڭ ءىنىسى
بەيسەنبى, 3 قاڭتار 2013 0:05
الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعى. “مادەنيەت جانە تۇرمىس” جۋرنالىنىڭ رەداكتسياسى. جۇمىستىڭ ءبىر سايابىر تاپقان كەزىندە جەكەن جۇماحانوۆ اعامىز تومەندەگى اڭگىمەنى باستادى.
* * *
…قامىت-دوعانى تاستاپ, كەرۋەن بالا دەگەن اتتان قۇتىلىپ, رابفاكتىڭ دايىندىق كۋرسىندا وقىپ جۇرگەنىمە ءبىراز ۋاقىت وتكەن. سەمەي مەن ۆەرنىيدىڭ اراسىندا قۋ تاماق ءۇشىن ات ايداپ, كەرۋەنشىلەردىڭ اڭگىمەسىن ەستىپ, قيسسا, داستانداردى جاتتاپ العانىمنىڭ سەپتىگى ءتيىپ, زەرەك وقۋشى اتانىپ, اتىم دا دۇركىرەپ تۇر.
بەيسەنبى, 3 قاڭتار 2013 0:05
الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعى. “مادەنيەت جانە تۇرمىس” جۋرنالىنىڭ رەداكتسياسى. جۇمىستىڭ ءبىر سايابىر تاپقان كەزىندە جەكەن جۇماحانوۆ اعامىز تومەندەگى اڭگىمەنى باستادى.
* * *
…قامىت-دوعانى تاستاپ, كەرۋەن بالا دەگەن اتتان قۇتىلىپ, رابفاكتىڭ دايىندىق كۋرسىندا وقىپ جۇرگەنىمە ءبىراز ۋاقىت وتكەن. سەمەي مەن ۆەرنىيدىڭ اراسىندا قۋ تاماق ءۇشىن ات ايداپ, كەرۋەنشىلەردىڭ اڭگىمەسىن ەستىپ, قيسسا, داستانداردى جاتتاپ العانىمنىڭ سەپتىگى ءتيىپ, زەرەك وقۋشى اتانىپ, اتىم دا دۇركىرەپ تۇر. شولدە قالىپ, ايدالادا قۇدىقتى كەزدەستىرىپ, باس الماي قوماعايلانا سۋ جۇتقان جانداي, ءبىلىم دەگەن قاسيەتتى بۇلاققا تويار ەمەسپىن. ۇمىتپاسام, ايشىلىق الىس جەردەن وقيتىن جالعىز وقۋشى مەن عانا بولسام كەرەك. قالعاندارى وسى قالا ماڭىنان, اكە-شەشەلەرىنىڭ دەمەۋىمەن سۇيرەتىلىپ وقىپ جۇرگەندەر. قىز دەگەن نەكەن-ساياق. اتى التى الاشقا جايىلعان ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتەردىڭ قىلشىلداعان جىگىت شاعى. كورگەن دە, كورمەگەن دە بار. ساكەن اعامىز ءبىز وقىعان وقۋ ورداسىنا ءجيى كەلەتىن قوناقتاردىڭ ءبىرى.
جازعى كۇننىڭ كەشكى شاعى. ويدا-جوقتا “ساكەن سەيفۋللين شاقىرىپ جاتىر” دەگەن حابار جەتتى. دەگبىرىم قاشىپ, وي تۇبىنە جەتە الماي, وقۋ ۇيىنە قاراي ۇشتىم. جۇرەگىمدى توقتاتىپ, باتىلسىزداۋ ىشكە كىرسەم, بولمەدە ءۇش ادام وتىر ەكەن. ءىلياس پەن ساكەندى كورىپ ءجۇرمىن عوي, ال جىلى ءجۇزدى, قاراتورى كىسىنى تاني المادىم.
جەكەن اعا ەلدىڭ ايتقان اڭگىمەسىنە قىزىعۋشىلىعىن بايقاعىسى كەلدى مە, ءسوزىن ءۇزىپ, ءسال ءۇنسىز قالدى. بۇل قالامگەردىڭ ادەتتەگىدەي تىڭدارماننىڭ پىكىرىن كۇتەتىن ءساتى. بولمە ءىشى تىنىشتىق.
ءيا, ساكەن اعامىز قازاق تابيعاتىنا بەرگەن ەر ءپىشىندى, اسا سۇلۋ بولسا, ءىلياس تاۋ قىرانىنداي سۇستى ادام ەدى.
– ءيا, جەكەن بالا, كەل, – دەدى سالەمىمدى العان ساكەن اعا قارا مۇرتىن سيپاپ. شەتتەۋ ورىندىققا جاقىنداي بەرگەنىم سول ەدى:
– انا وتىرعان اعاڭا دۇرىستاپ سالەم بەر, – دەدى ول ك ۇلىمسىرەي. قۇلاعىما دەيىن قىزارىپ كەتكەن شىعارمىن. كەشىرىم وتىنگەن كەيىپپەن كەرى بۇرىلدىم.
– تۋ, ساكە-اي! جىگىتتى ۇيالتتىڭ-اۋ, – دەدى ورنىنان لىپ ەتىپ كوتەرىلگەن بەيتانىس ادام ۇسىنعان قولىمدى الىپ.
– اعاڭدى تانىدىڭ با؟ – دەدى وسى ءسات ءىلياس قاباعىن كەرىپ. – بەيىمبەت اعاڭ بۇل… قازاقتىڭ قارا ءسوزىنىڭ جورعاسى…
ول كەزدە بياعاڭنىڭ اتاقتى اڭگىمەلەرىنىڭ جارىق كورىپ, وقىرمان قاۋىم تىك كوتەرىپ اكەتكەن شاعى. ءجۇزىم دۋ-دۋ ەتىپ, باسىمدى يزەي بەرىپپىن.
– ال, جەكەن بالا, وڭ-سولىڭدى اڭعارىپ قالعان جىگىتسىڭ. ونىڭ ۇستىنە سول جاقتانسىڭ. سەنى بياعاڭا قوسشى قىپ جىبەرەيىك دەپ وتىرمىز. ەرتىسكە, پارومعا دەيىن شىعارىپ ساپ, وقۋىڭا ورالاسىڭ, – دەدى ساكەن سوزدەن ىسكە كوشىپ.
بۇدان ارتىق باقىت بار ما؟ قازاقتىڭ اتاقتى جازۋشىسىنىڭ جانىنا ەرىپ ءجۇرۋ اركىمنىڭ ەنشىسىنە تيە بەرمەيدى.
– ال, بالا, جولعا قامدان! ديرەكتورىڭا ايتتىم. ەكى ساعاتتان سوڭ جولعا شىعاسىڭدار, – دەدى ول تاعى. باسىمدى يزەي-يزەي ەسىكتەن قالاي شىققانىمدى بىلمەيمىن. قۋانىشتان جۇرەگىم ءدۇرس-ءدۇرس سوعادى.
پويىزعا ءمىنىپ, اساۋ ەرتىس قايداسىڭ دەپ تارتا جونەلگەنىمىزگە ءۇشىنشى كۇن دەگەندە تاڭ بوزىندا ءبىر ستانساعا تۇستىك. پانەردەن اشەكەيلەپ جاسالعان كىشكەنە قارا ساندىقتى كوتەرىپ الا جونەلدىم. ۇستىنە اق كيتەل كيگەن بياعاڭ ءبىر قالىپتى مىنەزىنەن تانعان جوق, جىلى ك ۇلىمسىرەپ باسىن يزەيدى. جاسىمنان جالاڭاياق وسكەن پىسىقتىعىما سۇيسىنەتىن سياقتى.
الگىندە عانا ستانسا باسى تىم-تىرىس ەدى, كەنەت ۋ-شۋ بولدى دا كەتتى. وزەكشەگە قوس دوڭگەلەكتى اربالار تىزىلە قالىپتى.
– پارومعا كىم بارادى؟ – دەپ داۋىستاپ, ارى-بەرى قايشىلاسقان وڭشەڭ مۇرتتى جىگىتتەر. سودان كەيىن ات-ارباسىن ماقتاي جونەلەدى. ءبىر كەزدە جانىمىزعا قويۋ مۇرتتى, ەڭگەزەردەي ادام جاقىنداپ كەلدى دە, گۇر ەتتى:
– انا ارباعا وتىرىڭدار, – دەدى بىردەن ءامىرلى ۇنمەن. –پارومعا باراتىندارىڭ كورىنىپ تۇر.
بياعاڭ ەرىكسىز جىمىڭ ەتتى دە, ماعان باسىن يزەپ “سولاي جۇرەيىك” دەگەندەي ىم قاقتى.
اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي اپتاپ. بياعاڭ ادەتتەگىدەي ءۇنسىز. جان-جاعىنا كوز تىگىپ قويىپ, الدەنە دەپ كۇبىرلەيتىن سياقتى. وسى ءبىر ءۇنسىز تىرلىگىمىز ارباكەش جىگىتكە ۇناماسا كەرەك, اتىن شىقپىرتىپ ايداپ كەلەدى. قيمىلى وسپادور. قاباعى قاتۋلى. قۇددى ءبىر بىزگە الدەنەسىن وتكىزىپ قويعانداي بۇلدانادى. داۋكەس, ۇرداجىق ادامنىڭ كەيپىن تانىتادى. ءالسىن-ءالسىن قاتتى جەلىسكە ءتۇسىپ, قۇيىنداتىپ جونەلەتىن تورى ات جاقسى كۇتىمدە ەكەنىن بايقاتادى. يەسىنىڭ بۇرق-سارق مىنەزىنە ۇيرەنىپ العان-اۋ, جىلماڭ قاعادى. بياعاڭنان ءسوز تارتىپ, اڭگىمەلەسۋگە جاسىقتىعىم جار بەرەر ەمەس. ۆاگون ىشىندە دە اۋىزەكى سوزدەن اسپادىق. مەنىڭ جايىما قانىق سياقتى.
ءبىر ءسات وڭ بەتتەن توپ اعاش قىلاڭ بەردى. بياعاڭ اربانى توقتاتىپ:
– بوي جازىپ الايىق, جىگىتتەر, – دەپ ۇسىنىس جاسادى.
ارباكەش تە كەت ءارى ەمەس ەكەن. شاماسى, ونىڭ دا شەكەسى شىلقىپ وتىرماسا كەرەك. بياعاڭ كەۋدەسىن كەرە دەمالىپ, بوز جۋساننىڭ ەكى-ءۇش تالىن ج ۇلىپ الىپ, يىسكەدى. سونان سوڭ كەر دالانىڭ اۋاسىن سىمىرە الدىعا قاراي جاي باسىپ ءجۇرىپ كەتتى. بياعاڭ ۇزاي بەرە ارباسىن ءبىر اينالىپ شىققان قارا مۇرتتى ەكى-ءۇش اتتاپ جانىما جەتتى.
– ءاي, جىگىت, مىنا دوكەيىڭ كىم-ەي؟ ءوزى سىزداپ سويلەسپەيدى عوي. قايدان كەلە جاتىرسىڭدار؟ – دەپ ءۇستى-ۇستىنە سۇراقتى قويسىن كەپ.
ارباكەشتىڭ تىرلىگىن ەندى ءتۇسىندىم. بياعاڭدى تۇيىقتىعى ءۇشىن داتتاپ, قاراكۇيە جاققانىنا شىداي المادىم.
– بايقاپ سويلەڭىز, اعا. ول قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى بەيىمبەت مايلين, – دەدىم داۋىسىمدى قاتقىل شىعارىپ.
– نە دەيسىڭ؟ – قارامۇرتتىڭ داۋىسى قاتتى شىعىپ كەتتى. – و, قىزتالاق, اۋزىڭا قۇم قۇيىلىپ قالدى ما؟ سىبىرلاي سالمادىڭ با؟ – قارا مۇرتتى ارباكەشىم ەندى ەلپەكتەدى دە قالدى.
– ءاي, بالا, سەن قوسپاسىز شىن ايتىپ تۇرسىڭ با؟ بياعاڭ دەيسىڭ, ءا؟ – دەدى ارباكەش مەنىڭ جۇزىمە تاعى دا سىناي قاراپ.
– ءيا, بەيىمبەت مايلين, – دەيمىن ەندى ۇستەمدىگىمدى تانىتىپ.
– نە ىستەسەم ەكەن ەكەن, ءا؟ — قارا مۇرت ارى-بەرى تەڭسەلە باسىپ جۇرگەن مەنەن ءبىر ەلى قالار ەمەس.
– قايدان كەلە جاتىرسىڭدار؟ باعىتتارىڭ قالاي؟– دەپ ءالسىن-ءالسىن سۇراقتى جاۋدىرىپ الەك. – قاپ, اتتەگەن-اي! قارابەت بولدىم-اۋ…
سويتكەنشە بياعاڭنىڭ دا قاراسى كورىنىپ قالدى. قارا مۇرتتى ءبىر اتتاپ الدىعا جىلجىدى.
– اسسالاۋماعالەيكۋم, بياعا. “الدىنا كەلسە, اتاڭنىڭ قۇنىن كەش” دەگەن. ايىپ مەنەن. الباستى باسىپ, تانىمادىم. كەشىرە كورىڭىز, – دەدى ول كىشىرەيە سويلەپ.
– ۋاعالەيكۋماسسالام! امان بارسىڭ با, شىراق, – دەدى ول.
– ەسەنبىز. قالىڭ جۇرتىڭىزدىڭ ءبىرىمىز, كەشىرىڭىز.
– ۋاقاسى جوق.
ول بياعاڭدى قولتىعىنان دەمەپ, ارباعا قوندىرا سالدى دا “شۋ” دەپ جونەلدى. قيمىلى ادۋىن. جان-جاعىنا ماساتتانا قارايدى. اۋىق-اۋىق ارتىنا بۇرىلىپ, بياعاعا قاراپ, مۇرتىن ەدىرەيتە, ەبەدەيسىز جىميىپ قويادى.
انادايدان پاروم قاراسى كورىنە ارباكەش اتتى قۋزاي ايداپ, توپتالىپ تۇرعان كوپ كولىكتىڭ جانىنا جاقىنداي بەرە:
– قانە, قاق جارىلىڭدار! – دەپ داۋىستايدى.
العاشقىدا ىعىسقانىمەن, كەزەكتە تۇرعان جۇرت سالدەن سوڭ قارسىلىق بىلدىرە باستادى.
– مىناۋ قايتەدى-ەي؟ – دەدى شۋلاسىپ. ءبىر ەڭگەزەردەي ءدوي قارا اتتىڭ تىزگىنىنە جابىستى دا: – ءاي, باسبۇزار, سەنىكى قاي باسسىزدىق, – دەپ گۇجىلدەپ تە ۇلگەردى. قارا مۇرتتى بوجىنى قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ, جولداعى “بوگەتتى” بۇزىپ وتپەك ەدى, دويقارا دا وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق ەمەس ەكەن, ءمىز باقپادى. ەكپىنىنەن تايىپ, جەڭىلىسكە ۇشىراعان قارا مۇرتتى لىپ ەتىپ جەرگە ءتۇسىپ, ءدوي قاراعا ۇمتىلعاندا, بياعاڭ:
– ويپىر-اي, مىناۋ بۇلدىرمەسە ەتتى, – دەپ كۇڭك ەتتى.
ارباكەش ەكى اتتاپ, داۋكەس جىگىتكە جەتتى دە:
– تۇك بىلمەيتىن تورسىلداق. مەن كىمدى الىپ كەلە جاتقانىمدى بىلەسىڭ بە؟ بىلاي تۇر جولدان! – دەپ اقىرىپ قالدى. اناۋ دا كوكبەت ەكەن, العان بەتتەن قايتپادى:
– ۇلىق بولسا وزىنە, – دەدى گۇر ەتىپ. – مەنى اسىراپ جۇرگەن جوق.
– ءاي, بياعاڭ, بەيىمبەت مايلين سەنىڭ ۇلىعىڭ ەمەس. قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى, – دەدى ەكپىنىنەن قايتپاعان قارا مۇرتتى. وسى ءسات جۇرت كۇپتەگەن توسىن جاي بولدى. ءدوي قارا تىزگىندى قويا بەرىپ, بياعاڭا قاراي ۇمتىلدى. ءوزى دە ءبىر تاۋداي جىگىت ەكەن, سالەم سوڭىنان-اق گۇرىلدەي جونەلسىن:
– ءاۋ, حالايىق, مىنا جەرگە قازاقتىڭ اتاقتى جازۋشىسى بەيىمبەت مايلين كەلدى. الەۋمەت, بەرى جينالىڭدار! – دەپ داۋىستادى ول.
سول-اق ەكەن, قاراقۇرىم ەل ءبىزدىڭ اربانى باستى دا قالدى. سالەم بەرىپ, ءجون سۇراسقان ۇلكەندى-كىشى. بياعاڭنىڭ توماعا-تۇيىق قالپى. تەك ك ۇلىمسىرەگەن جۇزىنەن ادامدارعا دەگەن ۇلكەن العىسى اڭعارىلادى. ءبارىنەن بەدەلى اسىپ تۇرعان ءبىزدى اكەلگەن ارباكەش. مۇرتىن شيراتىپ, قاۋمالاپ العان كوپكە اڭگىمەسىن ايتىپ تاۋىسار ەمەس. سالدەن سوڭ جان-جاعىنان قوشەمەتتەپ, ەل سوڭىنان ەرگەن ءبىزدىڭ اربا پاروم تاقتايىنا ءبىرىنشى بولىپ ءىلىندى. ارتىنشا قوي ايداعانداي ۋ-شۋ باستالىپ, لەزدە پاروم قارسى جاعاعا جىلجىدى. بياعانى قارسى الۋعا كەلگەن توپ ارعى جاعادا قول بۇلعاسىپ كۇتىپ تۇر ەكەن. وسى ءبىر ساتتە, ويدا-جوقتا “قىزمەتىمنەن” ايىرىلىپ قالدىم. قارا ساندىقتى قارا مۇرتتى يەلەندى. پاروم توقتاعان سوڭ, ۋاقىت تارشىلىق ەتەر دەپ ويلادى ما. بياعاڭ اربادان تۇسكەن سوڭ ماعان بۇرىلدى.
– ال, جەكەن قاراعىم, كومەگىڭە راحمەت! قوشتاساتىن كەز كەلدى. از دا بولسا كوپتەي كورىپ, مىنا اعاڭنىڭ قاراپايىم سىيلىعىن قابىل ال, – دەدى ول قوڭىر داۋىسپەن ەلجىرەي سويلەپ, ءتوس قالتاسىنان ورالعان ءبىر بۋما قاعازدى سۋىرىپ الىپ.
– وزىڭە ارناپ الىپ شىعىپ ەم. جولاي بەرمەگەنگە رەنجىمە…
مەن دە قىزىقپىن, الدەكىمنەن ۇرلاپ العانداي, الگى بۋمانى قولتىعىما سۇڭگىتىپ جىبەرىپ, اسىپ-ساسىپ, اعاعا العىس ايتۋدى دا ۇمىتىپ كەتىپپىن.
سالدەن سوڭ قارا مۇرتتى اي استىنان شىعا كەلگەن قاراقشىداي قارسى الدىمنان تاپ بولسىن.
– بالا, اۋىلعا قايتاسىڭ عوي, – دەيدى گۇل-گۇل جايناپ. – بياعام سەنى ماعان تاپسىردى. ءوزىم ستانساعا اپارىپ, پويىزعا سالىپ جىبەرەمىن.
بايقاپ قاراسام, بياعاڭنىڭ ارقاسىندا قىزمەتشىگە دە جارىپپىن. ءدال وسى مينۋتقا دەيىن قالاعا ورالامىن-اۋ دەگەن وي مەن شىركىننىڭ ويىنا كىرىپ شىقپاپتى عوي. دولدانعان ەرتىستىڭ قىلتا جەرىنەن ارى-بەرى ءجۇرىپ, تىنىم تاپپايتىن پاروم جاعاعا جاقىنداپ كەلگەندە, ارباكەش اتىن جەتەكتەي جونەلدى. شىندىعىندا قىم-قيعاش كەزەككە تالاسقان وسىنشاما حالىقتىڭ ءبىر ساتكە بياعاڭدى قۇدىرەت تۇتىپ, كوككە كوتەرىپ, جول بەرىپ, جورالعى تىلەگەنىنە ءتىپتى سەنگىم كەلەر ەمەس. بۇل قالىڭ ەلدىڭ جازۋشىسىنا دەگەن ۇلى ماحابباتى ەكەن.
– ال, جولاۋشى بالا, جولاقىڭ تولەنگەن. وتىر, – دەدى پارومنان ءسال ۇزاعان سوڭ مۇرتتى قارا. – شىن ايتىپ تۇرمىن. بياعاڭنىڭ قوسشىسىن مىنا تۇرعان ستانساعا جەتكىزىپ سالعانعا اقى سۇراپ, مەنى قۇداي اتىپ پا؟
تال ءتۇس. اينالا مۇلگىپ تۇر.
– ءاي, قوسشى بالا, – دەدى قارا مۇرتتى. – قاي جۇرتسىڭ؟
مەن سەمەي ماڭايىنان ەكەنىمدى ايتتىم. قارامۇرت ارقامنان كوسىپ قالسىن.
– ءوزىمىزدىڭ بالا ەكەنسىڭ عوي. باسە, ءجۇزىڭ جىلى, ءسوزىڭ شيراق ەكەن, – دەگەن ول ءسوزىن ودان ءارى جالعادى. – دۇنيەنىڭ كىلتى وقۋدا عوي. العان جولىڭنان تايما. ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا وقۋدى جازباپتى.
وسى ءبىر داڭعوي, ءتىپتى اڭقاۋ جىگىتتىڭ ىشىندە جاتقان مۇڭى بارىن مىنا تۇرىنە قاراپ اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس.
– قوسشى بالا, سەن مەنەن بىرنارسەنى جاسىرىپ وتىرمىسىڭ, – دەدى كەنەت ارباكەش. ەتى وسكەن قوڭىر كوزدەرىنىڭ تۇكپىرىنەن وت جىلتىرايدى. – ماسەلەن, اعانىڭ سىيلىعى… “ماسەلە تۇسىنىكتى” دەدىم ىشىمنەن. باعانادان بەرى وڭ-سولىمدى باقىلاپ, تامىرىمدى ۇستاپ, ارباكەش-مەرگەن مەنى نىساناعا الىپ وتىر ەكەن عوي. باسە, نەعىپ استى-ۇستىمە ءتۇسىپ, وبەكتەي قالدى دەسەم…
– ءوزىم دە اشىپ كورگەن جوقپىن, – دەدىم اعىمنان جارىلىپ.
– سولاي دە. كانە, – دەدى ول ماعان سەنىڭكىرەمەي.
ارباكەش مەن ءتوس قالتامداعى بۋما قاعازدى سۋىرىپ الىپ, ءىشىن اشىپ ۇلگەرگەنشە, سابىرسىزدانىپ تاعات تاپپادى.
– “شۇعانىڭ بەلگىسى”. حيكايا “بەيىمبەت مايلين” – دەگەن تاقىرىپتى وقىپ شىققان ساتتە قارا مۇرتتى:
– ءاي, قوسشى بالا. مىناۋ ءبىر تاماشا عوي. نە جازىپتى؟ – كانە, وقىپ جىبەر, باۋىرىم… – دەدى.
قىزعىلىقتى جازىلعان حيكايا ءاپ-ساتتە ءبىزدى ءوزىنىڭ عاجاپ الەمىنە سۇيرەپ الىپ كەتتى. اۋىق-اۋىق: “ادەمى-اق ەكەن. قاپ, اتتەگەن-اي. مىناۋ ناعىز جىگىت ەكەن عوي”, – دەگەن قارا مۇرتتىنىڭ داۋىسى ەستىلەدى…
– ابىشتەي ازاماتتى جەر سوقتىرىپ, شۇعاداي ارۋدى اياماعان ادام جەر بەتىندە ءتىرى جۇرمەي-اق قويسىن.
الگىندەگى اقجارقىن, ىندىنى قۇرىپ اڭگىمەگە بەرىلگەن ارباكەش ءاپ-ساتتە نازالانىپ, تەرەڭ ويدىڭ قۇشاعىنا بەرىلىپ كەتتى. دوڭەس مۇرنىنىڭ استىنداعى قويۋ مۇرتى جىبىرلاپ, الدەنە دەپ مىڭگىرلەيدى. حيكايا بىتە “ۋھ” دەپ ورنىنان كوڭىلسىز كوتەرىلگەن ول سۇلەسوق كۇيى اتىنا بەتتەگەن. ءبىر كەزدە ەكى اتتاپ مەنىڭ جانىما جەتتى.
– ءاۋ, باۋىرىم, بۇيىمتاي كەزەگى سەنىكى ەكەنىن تۇسىنەمىن. بىراق بۇل رەتتە جولدى اعاڭا بەر, – دەپ تىزەرلەي وتىرا كەتتى.
– ايتىڭىز, – دەدىم. كوكەيىمدە كۇدىك تە جوق ەمەس. بۇيىمتاي ەتىپ, بياعاڭنىڭ سىيلىعىن سۇرار. بەرمەسەم, باس سالىپ…
– ءبىر بەس-التى كۇن ايالدارسىڭ, – دەدى ول. – ەل ىشىنە كەلدىڭ, اۋناپ-قۋناپ قايت. بياعاڭنىڭ ءىنىسى-اۋ, ءارى “شۇعانىڭ بەلگىسى” حيكاياسىن وقىپ بەرىپ, مىناۋ ەلدى ءبىر قۋانىشقا بولەپ تاستامايسىڭ با؟
مىنا سوزدەن كەيىن مەن دە كەرگۋدى ءجون كورمەدىم.
* * *
قارامۇرت ەكەۋمىز ستانساعا جەتەر-جەتپەستەن بۇرىلىپ, جىلانداي يرەلەڭدەگەن قارا جولمەن شاي قايناتىم ۋاقىتتا وتىز شاقتى قازاق ءۇيلى اۋىلدىڭ توبەسىنەن تۇستىك. قوڭىر تىرشىلىكتى جاتاقتار مەكەنى. ازان-قازان بولىپ شۋلاعان مالى, كوگەنى كورىنبەيدى.
– ءاي, مىنا جۇرت تۇگەل قىرىلىپ قالعان با؟ – دەدى قارا مۇرت تورى اتتى شىقپىرتا ايداپ, شەتتەۋ ۇيگە بەت بۇرعاندا.
– وسى اۋىلدىڭ ۇلكەن ءۇيى وسى. ءبارى وسىندا شىعار. قارتتارعا سالەمىڭدى دۇرىستاپ بەر.
شىندىعىندا قارا مۇرت قاتەلەسپەپتى.
– اسسالاۋماعالەيكۋم, – دەپ كىرىپ بارسا, ءتور تولى ساقالى ساپسيعان وڭشەڭ قاريا. الدارىندا جايىلعان داستارحان. قىزىلقوڭىر باۋىرساق. ساپىرعان قىمىز.
– ۋاعالەيكۋماسسالام. سالەمشى بولساڭ, جوعارى شىق! – سالەم سوڭىنان شەتتەۋ بارىپ جايعاسقانىم سول ەدى, مۇرتتى قارا سۇيرەپ الا جونەلدى. – اۋ, بياعاڭنىڭ ءىنىسى. ءتور سەنىكى. اعا ورنىندا ءىنى بار. بىلاي تامان ىعىسىڭىز, – دەيدى گۇر-گۇر ەتىپ. – قىمىزدى ساپىر, جەڭەشە. شاقىرىپ ساپىر, جەڭەشە. شاقىرىپ كەلتىرە المايتىن قوناق بۇل.
– ءاي, باقتيار! ارسى-گۇرسى مىنەزىڭ بار. قوناق ەرتتىم دەپ قوقاڭداپ باراسىڭ. الدىمەن ءجونىڭدى ايتساڭشى. بياعاڭ دەگەنىڭ كىم؟ – دەدى شامدانعان قارتتاردىڭ ءبىرى.
– بياعاڭدى بىلمەگەندەرىڭ بە؟ بەيىمبەت مايلى ۇلى, قازاقتىڭ اتاقتى جازۋشىسى. مىنا جىگىت سونىڭ ءىنىسى, – دەدى مۇرتتى قارا كەۋدەمسوقتانىپ.
– سولاي دە. كادىمگى بەيىمبەت پە؟
– ەندى كىم دەپ ەدىڭدەر. تاڭەرتەڭ پارومعا اپارىپ سالدىم, – دەدى باقتيار ماساتتانىپ. – ءبىزدىڭ اۋىلعا بۇرىلىڭىز دەپ قيىلىپ ەدىم, ۋاقىتى جوق ەكەن. ايتەۋىر, ءىنىسىن قالاپ الدىم.
ارباكەش تىم ارتىق سويلەپ جىبەرگەنىن دە بايقامايتىن سياقتى.
– ءاي, قايدام, باقتياردىڭ ءسوزى بىردە راس, بىردە وتىرىك بولۋشى ەدى, – دەپ جاقتىرماعان بىرەۋ كۇڭك ەتىپ ەدى, ارباكەش ورنىنان ورشەلەنە كوتەرىلدى.
– سەن قۋ جاق جەزدە, توقتاي تۇر. ءاي, باۋىرىم, وقىشى, مىنالارعا بياعاڭنىڭ حيكاياسىن, – دەدى ماعان بۇرىلىپ.
قولجازبانىڭ العاشقى پاراعىن اشىپ جىبەردىم دە, وقىپ بەردىم. جۇرت سىلتىدەي تىندى.
– ەندى دە سەنبەيسىڭ بە؟ – دەپ كىجىڭدەپ جاتقان باقتياردىڭ داۋىسى ەستىلەدى.
قويشى, سونىمەن جاعالاي قونعان كوپ اۋىلدىڭ قالىڭ جۇرتى ءبىزدى كوتەرىپ اكەتتى. باقتيار جۇمىسىن ىسىرىپ تاستاپ, مەنىڭ جانىما ەردى. ەرتەڭگىسىن ويانعاندا: “باۋىرىم, بۇگىن پالەنشەنىڭ اۋىلىنا بارامىز. الگىندە شاقىرىپ كەتتى”, – دەيدى ول.
باقتيار ۋادەسىندە تۇردى. جەتىنشى كۇنى كەشكىلىك مەنى پويىزعا اكەپ سالدى. ارقالاعان قوماقتى جۇگىم بار. الماسىما قويماي قالتاما تىعىنداعان تيىن-تەبەنى ءبىر بولەك.
– اعا, الىڭىز, – دەدىم باقتيارعا كەتەرىمدە بياعاڭ بەرگەن قولجازبانى ۇسىنىپ.
– ماعان بياعاڭ سىيلاسا, ول ەلگە سىيلاعانى. مەن دە سولاردىڭ ءبىرىمىن. الىڭىز.
باقتياردىڭ قۋانعانى سونشا, قوس بەتىمنەن شولپىلدەتىپ سۇيە باستادى.
* * *
جەكەن اعا اڭگىمەسىن اياقتاعاندا, ءبارىمىز تىم-تىرىس قالدىق.
– قازىر, – دەدى ول ءبىر ءسات, — “شۇعانىڭ بەلگىسىن” كورسەم, سول ءبىر اياۋلى دا, قىزىقتى كۇندەر ەسىمە تۇسەدى. عاجاپ, ەدى-اۋ, بياعاڭ!
وسىنى بىزگە جەتكىزگەن جەكەن اعا جۇماحانوۆ تا عاجاپ اڭگىمەشى ەدى…
شاكەن كۇمىسباي ۇلى,
جازۋشى.
الماتى.
29 قىركۇيەك, 2004 جىل.
