قوياننىڭ قالپىنا قاراپ, قالجاسىنان تۇڭىلمە
سەيسەنبى, 19 ناۋرىز 2013 1:31
قويان شارۋاشىلىعى قازاق حالقىنا تاڭسىق سالا. ەلىمىزدىڭ اگروسەكتورىندا دا ەلەۋسىز قالىپ كەلەدى. «قالپىنا قاراپ, قالجاسىنان تۇڭىلمە» دەگەن قازاقتىڭ اس مازىرىندە دە قويان ەتىنە ورىن بەرىلمەگەن. دەسەك تە قازىر قازاقستان قويان ەتىن نەگىزىنەن گەرمانيا مەن ۆەنگريادان تاسىمالدايدى. ياعني, قويان ەتىنە ەلىمىزدە قاجەتتىلىك, سۇرانىس بار. ەگەر قاجەتتىلىك پەن سۇرانىس بار بولسا, سالپاڭقۇلاق-ساققۇلاق قويان شارۋاشىلىعىن ەلىمىزدە نەگە دامىتپاسقا؟
سەيسەنبى, 19 ناۋرىز 2013 1:31
قويان شارۋاشىلىعى قازاق حالقىنا تاڭسىق سالا. ەلىمىزدىڭ اگروسەكتورىندا دا ەلەۋسىز قالىپ كەلەدى. «قالپىنا قاراپ, قالجاسىنان تۇڭىلمە» دەگەن قازاقتىڭ اس مازىرىندە دە قويان ەتىنە ورىن بەرىلمەگەن. دەسەك تە قازىر قازاقستان قويان ەتىن نەگىزىنەن گەرمانيا مەن ۆەنگريادان تاسىمالدايدى. ياعني, قويان ەتىنە ەلىمىزدە قاجەتتىلىك, سۇرانىس بار. ەگەر قاجەتتىلىك پەن سۇرانىس بار بولسا, سالپاڭقۇلاق-ساققۇلاق قويان شارۋاشىلىعىن ەلىمىزدە نەگە دامىتپاسقا؟
ۇكىلەنگەن قوجالىق
قويان شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تۇبەگەيلى كوڭىل بولمەگەنىمەن, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا 2011 جىلى ءبىزدىڭ ەلدە دە قويان ءوسىرۋدى جەكە شارۋاشىلىقتار قولعا الا باستادى. وڭتۇستىك, شىعىس جانە اقمولا وبلىسىندا قويان بيزنەسىنە كىرىسكەن كاسىپكەرلەر «شينشيللا», «كۇمىس ءتۇستى» جانە «الىپ» دەپ اتالاتىن ءۇش ءتۇرىن قولعا ۇيرەتىپ, باعىپ-قاعىپ پايداسىنا شاش-ەتەكتەن كەنەلمەك ەدى. بىراق قويان شارۋاشىلىعىن قاناتقاقتى جوبا رەتىندە قولعا العانمەن ءىس بىتپەيتىن كورىنەدى.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءوڭتۇستىكتەگى تۇلكىباس اۋدانىندا ەل قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزىپ, قويان ءوسىرۋدى قولعا العان شارۋاشىلىق قۇرىلعان-دى. جالپى قۇنى 191, 836 ميلليون تەڭگەگە باعالانعان قوجالىق بۇگىندە اناۋ ايتقانداي اياعىنان تۇرىپ كەتە العان جوق. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءوندىرىس قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, مينيفەرما ساتىپ الۋ, قۇرىلىس پەن جەمدەۋ تسەحىن جاراقتاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا مەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلمەيىنشە, سالانى ايتارلىقتاي دامىتا قويۋ وڭاي ەمەس كورىنەدى.
كەزىندە بۇكىل ەلدىڭ تاڭدايىن قاقتىرىپ, وڭتۇستىكتە اشىلعان اسىل تۇقىمدى قويان شارۋاشىلىعى قوجالارىنىڭ «24 توننا قويان ەتi, 9 600 قويان تەرiسiن جانە 180 مىڭ كوجەك الامىز, جوبا ءۇش جىلدا ءوزiن تولىق اقتاپ شىعادى» دەگەن ۇكىلى ءۇمىتى ۇدەدەن شىقپادى. شارۋا شاتقاياقتاپ, جابىلۋدىڭ الدىندا تۇر. سەنىم اقتالمادى.
«وڭتۇستىك» اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىعى» جشس ديرەكتورى نۇرداۋلەت الىباەۆ قويان قوجالىعىن قولعا العان العاشقى ساتتە جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا رەترو قوياندارعا قاراعاندا, تەز جەتىلەتىن اكسەلەرات قوياندى ءوسىرۋ ارقىلى مول تابىسقا كەنەلەمىز دەپ ويلادىق. 2011 جىلى قاراشا ايىنىڭ ورتا تۇسىندا رەسەيدەن 120 قوياندى اكەلىپ, رەسەيلىك تانىمال قويان ءوسىرۋشى ميحايلوۆتىڭ تاسىلىمەن, ياعني «مياكرو» تەحنولوگياسى بويىنشا ەليتالىق تۇقىم وسىرە باستادىق. بىراق بۇگىنگى كۇنى توككەن تەر, ەتكەن ەڭبەك, قۇيىلعان قارجى ءوزىن اقتاماي جەلگە ۇشتى, دەيدى.
قازىر شارۋاشىلىقتا 600 عانا باس قويان قالدى. ەشكىم قويان ەتىنە قىزىقپايدى. بازارعا دا شىعارىپ, ساتىپ كوردىك. قازاق بالاسى ەمدىك قاسيەتى جوعارى ەكەنىن بىلسە دە قويان ەتىن المايدى, دەيدى نۇرداۋلەت الىباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, قوياننىڭ ەتى مەن تەرىسىنە تەك سارىاعاشتاعى شيپاجاي مەن تارازداعى تەرى وڭدەۋ كاسىپورنىنان ازداعان سۇرانىس بار. ولاردان تۇسكەن ازىن-اۋلاق كىرىس 150 000 تەڭگە تۇراتىن مينيفەرما ساتىپ الۋدان اسپايدى, جەم-ءشوپتى وتەمەيدى. ۇمىتپەن ۇكىلەنگەن شارۋاشىلىق بۇگىندە وسىلايشا ءۇپى-ءتاپى كۇن كورىپ وتىر.
سەنىم نەگە اقتالمادى؟
الدىمەن اۋەل باستا تاڭداۋ نەگە تۇلكiباس اۋدانىنا ءتۇستى دەگەن ساۋالعا كەلەر بولساق, ادەتتە اكسەلەرات قوياندار اپتاپ ىستىققا توزبەيدى. 27 گرادۋستان جوعارى تەمپەراتۋرادا وزدەرىن قولايسىز سەزىنە باستاسا, 33 گرادۋس ىستىق ولاردىڭ ومiرiنە كادىمگىدەي قاۋiپتi. تاۋ بوكتەرىنە تاياۋ ورنالاسقان تۇلكiباس ايماعى – وڭتۇستiكتەگi ەڭ سالقىن اۋدان. سونداي-اق, تاڭداۋلى «مياكرو» تەحنولوگياسىنا سايكەس قوياندار مەكەندەيتىن فەرمانىڭ ارناۋلى سالقىنداتقىش باسسەينى بار. سالقىن سۋ اڭداردى سەرگىتۋمەن قاتار تابەتiن دە اشۋعا ءتيىس. ياعني, قوجالىق يەلەرى ىستىققا شىدامسىز اكسەلەرات قويانداردى سالقىن سامال تاۋ بوكتەرىندە, «مياكرو» تەحنولوگياسىنا سايكەس ساقتاپ قالۋعا بولاتىنىنا بەك سەنگەن.
الايدا «مياكرو» قازاقستاندىق العاشقى قويان قوجالىعىنىڭ سەنىمىن اقتامادى. سونداي-اق مۇنداي مينيفەرمالاردا كۇتىمگە الىنعان كوجەكتەر تۇرپاتىنا قاراماي, تاۋلىگىنە اۋزى قۇرعاماي 80 رەت ارنايى دايىندالعان قۇراماجەمدى قورەك ەتۋى كەرەك. ال مۇنداي قۇراماجەم تەك الماتىدان تاسىمالدانادى. بۇرىن جەمنىڭ 1 كەلىسى 55 تەڭگە بولسا, قازىر باعا 70 تەڭگەگە كوتەرىلگەن. بۇعان تاعى جەتكىزۋ قۇنىن قوسقاندا باعا شارىقتاپ شىعا كەلەدى. مۇنداي قيىندىقتارمەن قوسا, قوياندى وڭتۇستىكتىڭ اپتاپ ىستىعىندا ءوسىرۋ مۇلدەم ءتيىمسىز.
قالاۋىن تاپسا, قار جانار…
عالىمداردىڭ دالەلدەۋىنشە, اكسەلەرات قوياندار تەز كوبەيەدى. ءماسەلەن, بەس انالىق قويان بەس ايدا 25-كە, ون ايدا 125-كە, ون بەس ايدا 625-كە جەتەدi. ال, 4-5 جىلدا ولاردىڭ قانشاعا كوبەيەتىنىن باعامداي بەرىڭىز. ەكiنشiدەن, بۇل جانۋار كادiمگi قويانمەن سالىستىرعاندا, 3 ەسە جىلدام وسەدi. رەترو قوياننىڭ بiر جىلدا قوساتىن 4-6 كەلi سالماعىن اكسەلەراتتار 4 ايدا جينايدى. ياعني, ولاردى فەرمالاردا 4 ايلىعىندا سويا بەرۋگە بولادى. ۇشiنشiدەن, ولار ەشقاشان اۋىرمايدى. مۇنىڭ ءوزى قوسىمشا شىعىندى بولدىرمايدى.
قىسقا مەرزىم ىشىندە قويان شارۋاشىلىعىن دا, قويان ەتى ءوندىرىسىن دە جولعا قويۋعا بولادى, دەيدى استانادان 10 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان قوسشىداعى قويان شارۋاشىلىعىنىڭ قوجاسى سەرىكجان ءامىرجان ۇلى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل شارۋاشىلىق تا حالال يندۋسترياسى ارقىلى قالدىقسىز «مياكرو» تەحنولوگياسى بويىنشا جۇمىس جاساپ جاتىر. قوياندار ەدەنى ارنايى ەلەكترجىلىتقىشپەن جىلىتىلاتىن مينيفەرمادا كۇتىمگە الىنعان.
– قازىر شارۋاشىلىقتا 563 باس بار. ەدەننەن كەلگەن جىلۋ قوياندارىمىزدىڭ سارىارقانىڭ سارى ايازى مەن بورانىندا دا الاڭسىز ءوسىپ-ونۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. اكسەلەراتتار وتە نازىك جانە كىرپياز بولاتىندىقتان, كىشكەنتاي كوجەكتەرىن قولعا الۋعا بولمايدى. قوياندار تابيعاتىنان قورقاق, وتە ۇركەك جانۋارلار. سوندىقتان مينيفەرماعا ادام اپتاسىنا ءبىر-اق رەت جاقىندايدى. وعان سالىنعان جەم-ءشوپ, سۋ ءبىر اپتاعا جەتەدى, دەيدى سەرىكجان ءامىرجان ۇلى.
قورقاق قويانداردى ارنايى مينيفەرمادا ءوسىرۋ يدەياسى دا وسى ميحايلوۆتىڭ ويلاپ تاپقانى ەكەن. ءسويتىپ, اكسەلەرات قويانداردىڭ جەم-جەپ, سۋ iشەتiن ناۋاسى, جىلىتۋ, سالقىنداتۋ, جەلدەتۋ سەكىلدى شارۋالاردىڭ بارلىعى اۆتوماتتى باسقارۋعا كوشىرىلگەن. قويانداردىڭ ۇيشىكتەرىنىڭ ءتورت جاعى دا اشىق. ۇنەمى تازا اۋا كىرىپ تۇرعاندىقتان, ولار ءۇي قوياندارىنداي وزدەرىنىڭ ءزارى مەن تەزەكتەرىنىڭ يىسىنە ۋلانبايدى. ولاردىڭ ءزارى, تەزەگى ارنايى شاحتالار ارقىلى شەلەكتەرگە ءتۇسىپ, ءيىسى مۇرجالاردان شىعىپ كەتىپ تۇرادى.
قوسشىداعى شارۋاشىلىق تا ميحايلوۆتىڭ «مياكرو-سىنا» سەنىپ وتىر.
بيزنەستىڭ بەرەرى مول
شارۋاشىلىق الداعى ۋاقىتتا قويان سانىن 5 مىڭعا جەتكىزىپ, اسىل تۇقىمدى قويان شارۋاشىلىعى مارتەبەسىن الۋدى كوزدەپ وتىر. جالپى, جوبا قۇنى 130 ملن. تەڭگەنى قۇراعان. قوجالىق باسشىسى سەرىكجان ءامىرجان ۇلى قوياندار ءوزىن-ءوزى بار جوعى 3 جىلدا اقتايدى. ءبىزدىڭ ارقاعا كەلگەنىمىزگە كوپ بولا قويعان جوق. 40 باس اسىل تۇقىمدى قوياندى وڭتۇستىكتەن, تاعى 40 باستى نوۆوسىبىردەن الىپ كەلدىك. قازىر 563 باس بار. ءساۋىر ايىنان بەرى 320-330 باستى سويىپ, ەتىن تاپسىردىق. 36 باس قوياندى اسىراپ, كوبەيتكىسى كەلگەن كاسىپكەرلەرگە ساتتىق. سونىمەن قاتار, جەڭسىك اس سانالاتىن قوياننىڭ ەتىنە استانادا سۇرانىس كوپ. ال تەرىسى تىگىن تسەحتارىنا جونەلتىلىپ جاتىر, دەيدى.
ءبىزدىڭ بىلگەنىمىز, نەبارى ءتورت اي عانا ءومىر سۇرەتىن اكسەلەراتتارعا ءدارى ەگىلمەيدى, حيميكات ازىق بەرىلمەيدى. ءومىرىنىڭ دەنى اناسىنىڭ باۋىرىندا وتەتىندىكتەن ەتى اقۋىزعا باي. سوندىقتان بالالارعا ارنالعان تاعامدار جاساۋعا وتە پايدالى. ەمدىك قاسيەتكە يە قويان ەتى ادام اعزاسىن توكسيندەر مەن شلاك, رادياتسيا سەكىلدى زياندى زاتتاردان ارىلتادى. سونداي-اق, سۋىققا قارسى يممۋنيتەتتى كۇشەيتەدى. اسقازان-ىشەك اۋرۋلارىنا داۋا. تەرىسى وتە باعالى جانە باس كيىم, جاعا, جاكەت, تون تىگۋگە قولايلى.
– سالانى دامىتىپ, ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرە الساق, مۇنداي شارۋاشىلىقتى ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىنان اشۋعا مۇمكىندىك بار. مەملەكەت تاراپىنان قازىرگى قاپتاعان باعدارلامالار شەڭبەرىندە مينيفەرمالار ساتىپ الۋعا ليزينگ بەرىلسە, اكسەلەراتتاردى اركىم وزدەرى ءبىر-ەكى مينيفەرمادا-اق ءوسىرىپ, قاجەتىن وتەۋىنە بولادى, – دەيدى سەرىكجان ءامىرجان ۇلى.
ارقاداعى قوجالىق قوياندارعا بەرىلەتىن قۇراماجەمدى وزدەرىندە دايىنداۋعا داعدىلانىپ, تاسىمالداۋعا قارجى جۇمساماۋعا كۇش سالىپ جاتىر ەكەن. قويان كۇتىمىنە دە كوپ ادامنىڭ جۇمىلۋىنىڭ قاجەتى جوق. «اقىلدى» مينيفەرمادا كوجەكتەرگە قاجەتتى ارنايى ەرەجە تەك «تۇيمەلەردىڭ» كومەگىمەن جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىپ تۇرسا بولعانى.
دەمەك, كەلەشەكتە قويان قوجالىعىنىڭ شارۋاسى شالقىپ, تەك رەستوران, شيپاجايلاردىڭ سۇرانىسىن عانا وتەۋمەن شەكتەلمەي, قاراپايىم حالىقتىڭ دا قولجەتىمدى جەڭسىك اسىنا اينالسا دەيسىڭ. «جەسە تىسىنە, جەمەسە تۇسىنە كىرەتىن» مال ەتىندەي ەمەس, ەمدىك قاسيەتىمەن سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ نەگىزگى ءبىر بولىگى بولىپ قالىپتاسسا جامان با؟
تىلەكگۇل ەسداۋلەت.