ەلباسى جولداۋى – ەل دامۋىنىڭ سەرپىنى
سەنبى, 2 ناۋرىز 2013 9:09
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ىزباق ومىرزاقوۆپەن اڭگىمە
– ىزباق قۋانىش ۇلى, مەملەكەت باسشىسىنىڭجاڭا جولداۋىن حالىققا تۇسىندىرۋماقساتىندا وسىدان بىراز بۇرىن وڭىرلەرگەىسساپارمەن بارىپ كەلدىڭىزدەر. ءوزىڭىز بارعانءوڭىردىڭ قازىرگى جاعدايى قالاي ەكەن؟ سايلاۋشىلار قانداي ماسەلەلەردى كوتەردى؟
سەنبى, 2 ناۋرىز 2013 9:09
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ىزباق ومىرزاقوۆپەن اڭگىمە
– ىزباق قۋانىش ۇلى, مەملەكەت باسشىسىنىڭجاڭا جولداۋىن حالىققا تۇسىندىرۋماقساتىندا وسىدان بىراز بۇرىن وڭىرلەرگەىسساپارمەن بارىپ كەلدىڭىزدەر. ءوزىڭىز بارعانءوڭىردىڭ قازىرگى جاعدايى قالاي ەكەن؟ سايلاۋشىلار قانداي ماسەلەلەردى كوتەردى؟
– ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى نەگىزگى باعىتتارمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا مەن بىرنەشە پارلامەنت دەپۋتاتىمەن بىرگە اقتوبە وبلىسىندا بولىپ قايتتىم. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا اقتوبە وبلىسى دا دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, ەل ايماقتارىنىڭ ىشىندە كوشباسشى رەتىندە كورىنىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا وبلىستا جالپى سوماسى 631,5 ملرد. تەڭگە بولاتىن, سالۋ كەزىندە 10,6 مىڭ جۇمىس ورنى جانە پايدالانۋ كەزىندە 9,9 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلاتىن 68 جوبا ەندى. جالپى العاندا, ونى ىسكە اسىرۋدىڭ 2,5 جىلى ىشىندە (2010- 2012 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا) يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا جالپى سوماسى 186,8 ملرد. تەڭگە 56 وندىرىستىك نىسان پايدالانۋعا بەرىلىپ, 4,7 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. ىسكە قوسىلعان ساتىنەن باستاپ, اتالعان كاسىپورىندار جالپى سوماسى 346,2 ملرد. تەڭگەگە ونىمدەر شىعاردى. بۇل وبلىستىڭ وسى كەزەڭ ىشىندەگى جالپى وندىرىلگەن ونەركاسىپتىك ونىمدەرىنىڭ 12 پايىزىن قامتيدى. ارينە, جوبالاردىڭ نەگىزگى ۇلەسىن تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالالارى, قۇرىلىس يندۋسترياسى سەكىلدى سالالار الادى.
ساپار بارىسىندا ءبىز ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن وندىرۋشىلەرىمەن قاتار, الەۋمەتتىك سالالاردا قىزمەت جاسايتىن ۇجىمدارمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ وڭىردە قالاي جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا نازار اۋداردىق. كەزدەسۋلەردە سايلاۋشىلار تاراپىنان كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قاتىستى ەلەكتر قۋاتىنىڭ بولەك تاريفتەرى, تەرەڭ سكۆاجينالاردى بۇرعىلاۋ مەن وعان سۋبسيديا ءبولۋ, سالىق سالۋ, بايلانىس جۇيەسىنىڭ دامۋ ماسەلەلەرى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىن الاڭداتىپ وتىر.
– جاڭا جولداۋدان تۋىندايتىن كەلەلى ماسەلەلەر مەن ماڭىزدى مىندەتتەرتۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى قابىلدانعاننان بەرى 15 جىل ءىشىندە مەملەكەتىمىز الەمدەگى ەڭ سەرپىندى دامۋشى ەلدەر بەستىگىنە ەنگەنىن ايتا كەلىپ, 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىجو-ءنىڭ كولەمى جاعىنان الەمنىڭ 50 ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ قاتارىنا كىرگەنىنە توقتالىپ ەدى. ەندىگى باستى ماقسات – 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەتتىڭ, دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ. مىقتى مەملەكەت كۇنكورىس ساياساتىمەن ەمەس, جوسپارلاۋ ساياساتىمەن, ۇزاق مەرزىمدى دامۋمەن جانە ەكونوميكالىق وسۋمەن اينالىساتىنى انىق.
ەڭ باستىسى, قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ, دامىتۋ مىندەتىن اسىرا ورىنداپ, «ءبىز 140 ەتنوس پەن 17 كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى تۇراتىن ەلدە ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن بىرلىكتى نىعايتتىق», دەدى پرەزيدەنت. XXI عاسىردا قازاقستان شىعىس پەن باتىستىڭ ۇنقاتىسۋى مەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ كوپىرى بولۋعا ءتيىس. جۇزجىلدىق تۇسىنداعى تاريحي ۋاقىتتىڭ جەدەلدەۋى, جاھاندىق دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىك, جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تونەتىن قاتەر, سۋدىڭ تىم تاپشىلىعى, جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك, تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى, ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا, ۇدەي تۇسكەن الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق, وركەنيەتىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىنىڭ داعدارىسى مەن الەمدىك جاڭا تۇراقسىزدىق قاۋپى سەكىلدى سىن-قاتەرلەردى ناقتى تالداي كەلىپ, ەلباسى ۇلتتىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى جاڭا ساياسي باعىتىن ۇسىندى. جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات تابىستىلىعىنىڭ باستى شارتى كادرلار ارقىلى نىعايتىلۋعا ءتيىس. مەنەدجمەنتتىڭ جاڭا قۇرالدارىن جانە مەملەكەتتىك سەكتورداعى كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ قاعيدالارىن ەنگىزۋ قاجەت. جولداۋداعى كەلەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى وسى.
ەلباسى 2050 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭمەن بىرنەشە مىندەتتەردى شەشۋ قاعيداتتارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن كەڭىنەن باياندادى. مەملەكەتتىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ جاڭعىرۋى, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا دەگەن قاعيداتتى تۇردە جاڭا كوزقاراستىڭ بولۋى, مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ, يندۋستريالاندىرۋدىڭ كەلەسى فازاسىنىڭ جوسپارىن قۇرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمىنە ءوسىپ وتىرعان جاھاندىق سۇرانىس جاعدايىندا اۋقىمدى جاڭعىرتۋ, ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارىنا قاتىستى جاڭا ساياسات تۇجىرىمداۋ قاجەتتىلىگىن العا تارتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ نارىعىندا ءىرى ويىنشى بولىپ قالا وتىرىپ, ەلىمىزدە ەنەرگيانىڭ بالامالى تۇرلەرىن ءوندىرۋدى دامىتۋعا, كۇن مەن جەلدىڭ ەنەرگياسىن پايدالاناتىن تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزۋگە ءتيىسپىز. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتا كەلە, ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىندەگى شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ۇلەسى 2025 جىلعا قاراي ەكى ەسەگە, ال 2040 جىلعا قاراي ءۇش ەسەگە ۇلعايادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى 2030 جىلعا قاراي, ەڭ از دەگەندە, ەكى ەسەگە وسۋگە ءتيىس.
قازىرگى تاڭدا ۇكىمەت ەلىمىزدەگى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جاڭا باعدارلاماسىن قابىلدادى. بۇل باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى 2020 جىلعا قاراي اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كولەمىن 4,5 ەسەگە ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
ەلباسىمىز جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ قاجەتتىگىن اتاپ, قازاقستان XXI عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىندا بولۋعا ءتيىس دەدى. ەندەشە, بارشامىز قاي سالادا جۇمىس جاساساق تا, وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەڭبەگىمىزبەن ءوزىمىزدىڭ ۇلەسىمىزدى قوسۋعا اتسالىسقانىمىز ءجون.
– ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭجاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندە سايلاۋشىلارقانداي وي-پىكىرلەرىن بىلدىردى؟
– ەلباسىمىز ءوز جولداۋىندا الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا پرينتسيپتەرىنە ارنايى توقتالعان بولاتىن. ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن ەكونوميكا مەن بيۋدجەتتىڭ وسىمىنە تىكەلەي تاۋەلدى بولاتىن ەڭ تومەڭگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار مەن كەپىلدىكتەر بەلگىلەۋىمىز كەرەك. وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ سايلاۋشىلار مەملەكەتتىڭ زەينەتكەرلەرگە, مۇگەدەكتەرگە, ەڭبەككە جارامسىزدارعا, ناۋقاس بالالارعا جانە ت.ب. الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ازاماتتارعا اتاۋلى كومەك ءۇشىن تولىق جاۋاپكەرشىلىك الاتىنىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.
قازىرگى تاڭدا وبلىستا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا بىرقاتار كاسىپورىندار اشىلىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى بەلگىلەنىپ وتىر. مەملەكەت جۇمىسسىزداردى وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋدان وتكىزۋگە, ياعني ولارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتە وتىرىپ, جاڭا ماماندىق يگەرۋىنە قولداۋ كورسەتۋدە. ەندىگى جەردە ءبىزدىڭ جۇمىس بەرۋشىلەر حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن توپتارىن جۇمىسقا بەلسەنە تارتىپ, ولاردى ەڭبەكاقىمەن قامتاماسىز ەتەتىندەي جاعداي جاساۋ كەرەكتىگىنە سايلاۋشىلار دا نازار اۋداردى. ەلىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان «جۇمىسپەن قامتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بىرنەشە ماسەلەگە توقتالىپ, ولار جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە ناقتى ءىس-شارالار جاساۋ جونىندە ۇسىنىستارىن جەتكىزدى.
– ءوزىڭىز تۋىپ-وسكەن وڭىرمەن تىعىز بايلانىستاسىز با؟ اقتوبەوبلىسىنىڭ قانداي ەكونوميكالىق, يندۋستريالىق جەتىستىكتەرىن ەرەكشەايتار ەدىڭىز؟
– ءماجىلىس دەپۋتاتى بولا وتىرىپ, ارينە, مەن اقتوبە وبلىسىمەن تىعىز بايلانىستامىن. وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ارقاشان ءبىزدىڭ نازارىمىزدا. بارشاڭىزعا بەلگىلى, ءبىزدىڭ نەگىزگى قىزمەتىمىز زاڭ شىعارۋشىلىق بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزگە قاجەتتى زاڭ جوبالارىن قاراستىرا وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزدى ەنگىزۋگە تىرىسىپ كەلەمىز. جىلىنا ءتورت رەت سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ وي-پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىمىزدە قولدانۋدامىز.
اقتوبە وبلىسىنىڭ يندۋستريالىق جەتىستىكتەرىنە كەلسەك, ولار مىناداي. تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە مۇناي-گاز سالاسىندا «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق-تىڭ جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 51,0 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن ءۇش ءىرى نىسان ىسكە قوسىلدى, مىس-مىرىش كەنىن قايتا وڭدەيتىن №2 بايىتۋ فابريكاسى («اقتوبە مىس كومپانياسى» جشس) كەن بايىتۋ ۇدەرىسى وزىق تەحنولوگيالار نەگىزىندە قۇرىلدى. ءونىمدى وتكىزۋ قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىنا, رەسەي, قىتاي جانە باسقا ەلدەردىڭ نارىقتارىنا باعدارلانعان. مىس كونتسەنتراتىن ءوندىرۋ ءجۇرگىزىلەدى, مىس قۇرامى 20%, مىرىش كونتسەنتراتى 50% بولماق. سونداي-اق, «ۆوسحود» كەنىشىندەگى جەراستى رۋدنيك-شاحتاسىندا («ۆوسحود وريەل» جشس) الەمدىك فيرمالاردىڭ زاماناۋي جابدىقتارىن قولدانۋ ارقىلى تاۋ-كەن ۇڭعىمالارىن جاساۋدىڭ جاڭا ادىستەرى پايدالانىلۋدا. ءونىمدەردى وتكىزۋ شەتەلدىك نارىققا باعدارلانعان, 40% حروم كونتسەنتراتى رەسەي فەدەراتسياسى, ۇلىبريتانيا نارىقتارىنا تۇسەتىن بولادى, ال قالعان بولىگى قىتايعا ەكسپورتتالادى. بۇل الەمدىك حروم نارىعىنداعى قازاقستاننىڭ بەدەلىن نىعايتاتىن بولادى. سونداي-اق, حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتەدى, حرومتاۋ اۋدانىنىڭ ءبىرقاتار الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشەدى. گازدى پايداعا اسىرۋ كەشەنى جۇمىس ىستەۋدە, ونىڭ قۋاتى جىلىنا 420,0 ملن. تەكشە مەتر گاز, قۇنى 42,0 ملرد. تەڭگە («كازاحويل اقتوبە» جشس). سونىمەن قاتار, كەندى قايتا وڭدەۋ جانە كاتودتى مىس كەنىن ءوندىرۋ كەشەنى بار, ونىڭ قۋاتى جىلىنا 7 000 توننا كاتودتىق مىس, قۇنى 5,0 ملرد. تەڭگەدەن استام («كازكۋپپەر» جشس). وندىرىستە سۇيىقتىق ەكستراكتسيا جانە ەلەكتروليز تەحنولوگيالارى قولدانىلادى, ولار جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىسكە جاتادى ءارى قازاقستان اۋماعىنداعى ونەركاسىپتىك اۋقىمدا تەڭدەسى جوق. شىعارىلاتىن ونىمدەرى – كاتودتىق مىس, سىم, شينا, كاتانكالار, پروفيلدەر جانە باسقا كوپتەگەن بۇيىمدار.
قۇرىلىس يندۋسترياسىندا – ۆيبروپرەستەلگەن جانە قىش بۇيىمداردى شىعارۋ زاۋىتتارى («سپەتسترانسستروي كومپاني» جشس, «سيتال-2» جشس, «اقتوبەقۇرىلىسمونتاج» جشس), جەرگىلىكتى شيكىزاتتان قيىرشىق تاس شىعاراتىن ءۇش زاۋىت («مۇعالجارمۇنايقۇرىلىس» جشس, «تەمىرجول قۇرىلىس اتىراۋ» جشس, «كومپانيا تەكشە تاس» جشس), مەتالل قۇرىلعىلارىن شىعاراتىن زاۋىتتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. پوليەتيلەن قۇبىرلار («اقتوبەقۇرىلىسحيممونتاج» جشس), پوليۋرەتاندى كومپوزيتسياداعى («پوليمەرمۇنايگاز» جشس), بەلسەندىرىلگەن جانە بەلسەندىرىلمەگەن مينەرالدى ۇنتاق («باتىس دامۋ جول» جشس), ءدانەكەرلەۋ ەلەكترودتارى («ەلەكترود جانە ك-اقتوبە» جشس) شىعاراتىن زاۋىتتار قارقىندى جۇمىس ءىستەۋدە. ال حيميا سالاسىندا باتىس قازاقستانداعى جارىلعىش زاتتاردى شىعاراتىن بىرەگەي زاۋىتتى («كازتسكۋب نيتروحيم» جشس) اتاپ وتكەن ءجون. سونداي-اق, ءشيلىساي كەنىشى بازاسىنداعى فوسفوريتتى ۇن ءوندىرىسى («تەمىر سەرۆيس» جشس) بار. اتالمىش جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كۇردەلى مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردى شىعارۋدا اۋقىمى ءىرى حالىقارالىق ىقپالداسقان جوبانى جاساۋدىڭ ءبىرىنشى ساتىسى بولىپ تابىلادى, مۇنداعى ينۆەستيتسيا كولەمى 45,0 ملرد. تەڭگەدەن اسادى. «سكرپ-امانات» جشس-ءى جىلىنا 7,5 مىڭ توننا حيميالىق رەاگەنتتەر شىعارىپ, ءونىمدى جىلىنا 25% ۇلعايتاتىن بولادى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلعان جوبالاردىڭ ءبىرى باتىس ايماقتاعى بىرەگەي كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتىڭ جوباسى بولىپ تابىلادى. ول جالپى اۋدانى 13 مىڭ شارشى كم. 3 تەرمينالدى قامتيدى. كەلىپ تۇسەتىن جۇكتەردى وڭدەۋ زاماناۋي جابدىقتاردى پايدالانۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. تاۋارلار تۋرالى بارلىق اقپارات ونلاين رەجىمىندە موبيلدى تەرمينالدارعا بەرىلەدى.
كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتىڭ اقتوبە وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدا ستراتەگيالىق ماڭىزى بار. ويتكەنى, اقتوبە تەمىر جولدار, اۋە قاتىناستارى وتەتىن ءىرى كولىك تورابى بولىپ تابىلادى, ال تاياۋ ۋاقىتتا «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق اۆتوماگيسترالى دە ىسكە قوسىلماق.
وبلىستاعى ءسۇت ءوڭدەۋمەن اينالىساتىن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى – «ايس» جشس, ول ءمارتوك اۋدانىندا 1100 باس سيىرعا ارنالعان ءسۇت-تاۋارلى فەرما قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن ءىسكە اسىردى. جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ءسۇت وندىرۋدەگى «Van Der Ploed» گوللانديالىق فيرماسىنىڭ ەڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارى قولدانىلدى. بۇل كاسىپورىنداعى ەڭبەك ءونىمدىلىگىن 3 ەسەدەن اسا ارتتىرۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. ماشينا جاساۋ سالاسىندا اقتوبەدە ەلىمىزدەگى بىرەگەي مەديتسينالىق تەحنيكا جاساۋشى بولىپ سانالاتىن «اكتيۋبرەنتگەن» اق-تا كومپيۋتەرلىك توموگرافتار شىعارۋ جوباسى ءىسكە اسىرىلدى.
اڭگىمەلەسكەن
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
