قازاقى قالىپ پەن قازىرگى زامان ۇيلەسە مە؟
سارسەنبى, 20 اقپان 2013 7:09
بىردە باستىعىم: «كەشە سەنى كەلىپ جاماندادى. ساق بول. ءوزى اركىمنىڭ ۇستىنەن وسەك تەرىپ جۇرەتىن ناشار ادام ەكەن. جۇمىستان شىعارىپ-اق جىبەرەر ەدىم, ءوزىنىڭ بىزگە جاقىندىعى دا بار. بۇرىندارى ءبىز دە ناشار تۇرعانبىز. سوندا وتباسىمىزعا ءبىر اعاسىنىڭ كوپ شاراپاتى تيگەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە, «قارعا تامىرلى قازاقپىز». توي, ءولىم-ءجىتىم بار دەگەندەي. كەيىن دە تالاي رەت باس قوسامىز عوي. ماعان دەيىن دە وسىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى…», دەپ كۇمىلجىدى.
ايتىپ وتىرعانى ەكىنشى قاباتتا وتىراتىن جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ونى كوپ ادامدار جاقتىرمايدى. العاش, قىزمەتكە كىرگەندە, كوڭىلى جاقىن ادامدار سودان ساق بول دەپ وزىمە دە ەسكەرتكەن.
سارسەنبى, 20 اقپان 2013 7:09
بىردە باستىعىم: «كەشە سەنى كەلىپ جاماندادى. ساق بول. ءوزى اركىمنىڭ ۇستىنەن وسەك تەرىپ جۇرەتىن ناشار ادام ەكەن. جۇمىستان شىعارىپ-اق جىبەرەر ەدىم, ءوزىنىڭ بىزگە جاقىندىعى دا بار. بۇرىندارى ءبىز دە ناشار تۇرعانبىز. سوندا وتباسىمىزعا ءبىر اعاسىنىڭ كوپ شاراپاتى تيگەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە, «قارعا تامىرلى قازاقپىز». توي, ءولىم-ءجىتىم بار دەگەندەي. كەيىن دە تالاي رەت باس قوسامىز عوي. ماعان دەيىن دە وسىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى…», دەپ كۇمىلجىدى.
ايتىپ وتىرعانى ەكىنشى قاباتتا وتىراتىن جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ونى كوپ ادامدار جاقتىرمايدى. العاش, قىزمەتكە كىرگەندە, كوڭىلى جاقىن ادامدار سودان ساق بول دەپ وزىمە دە ەسكەرتكەن.
«ەنشىمىز بولىنبەگەن» دەپ جاتامىز. قوناقجايلىعىمىزعا ماقتانامىز. اۋىزبىرلىگىمىزدىڭ ساقتالىپ, ىنتىماعىمىزدىڭ جاراسىپ وتىرعانىنا دا وسىنداي بولىنبەگەن داستارقانىمىزدىڭ از دا بولسا سەپتىگى تيۋدە. ۇلى دالامىزبەن بىتە قايناسىپ كەتكەن ۇلتتىق بولمىسىمىز ءبىزدى باسقا حالىقتاردان دارالاپ تۇرادى. جەتى اتامىزدى ۇمىتپاي, «جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەيتىنىمىزدى» نەسىنە جاسىرامىز. ءارى-بەرىدەن كەيىن بويىمىزعا قانىمىزبەن سىڭگەن ول قاسيەتىمىز بابالار سالىپ كەتكەن سارا جولدان اينىماۋ دەسەك تە بولادى. قازاقى تاربيە العان ءار ادامدا «قارىس-قارىس, سۇيەم-سۇيەم» دەگەن بولادى. بۇل – كىسىلىك كەلبەتىمىزدى تولىقتىرىپ تۇراتىن, بابالاردان قالعان ونەگەنىڭ ءبىرى. جاراتىلىسىمىزدان بويىمىزعا انا سۇتىمەن بىرگە سىڭىرىلگەن پاراسات بيىگى مەن اقىل-وي كەمەلدىلىگىن, باۋىرمالدىعىمىزدى پاش ەتەتىن, ۇلتتىق تابيعاتىمىزعا جان بەرىپ, ارلەندىرىپ, جۇرەگىمىزگە مەيىرىمدىلىك شۋاعىن قۇياتىن, جاقىندارىمىزدى قاشان دا باۋىرىمىزعا تارتىپ تۇراتىن قاسيەتىمىز ءۇشىن ماقتانساق تا بولار ەدى. بىراق…
انا جىلدارى اۋداندىق قارجى ءبولىمىن جاقىن اعامىز باسقاردى. اۋزى دۋالى, ايتقانى بولىپ تۇرعان بەدەلدى كىسى ەدى. ءبولىم اۋدان ورتالىعى باقاناس اۋىلىندا ورنالاسقان. ءوز اۋىلى اۋدان ورتالىعىنان 200 شاقىرىمداي جەردە ەدى. ورىنباسارىنان باستاپ, بولىمدەگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بارلىعى, جۇرگىزۋشىسى, ەدەن جۋاتىن جۇمىسشىسىنا دەيىن تەك ءوز اۋىلىنان بولدى. باسقا اۋىلدىڭ ادامدارىن بولىمىنە جۇمىسقا قابىلدامايتىن.
جەرلەستىك تۋرالى ول كەزدەرى ەشقانداي ءسوز بولمايتىن-دى. سىبايلاستىق, جەمقورلىق تۋرالى زاڭ دا جوق ەدى. ايتەۋىر, ارتىنان ەشقانداي جامان ءسوز ەرگەن جوق. ول كىسىنى بىلەتىندەر ءالى كۇنگە دەيىن ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ وتىرادى.
بارلىعى قازاقى تاربيە دەگەننەن شىعادى. مەملەكەت, قوعام الدىندا جاۋاپكەرشىلىك بار دا, تۋعان-تۋىس, قۇدا-جەگجات اراسىندا سىيلاسىمدىلىق بار. ۇزاق جىل ءبىر لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان ادام كەمەل اقىل, تەرەڭ ءبىلىم يەسى بولماسا «قارىس-قارىس, سۇيەم-سۇيەم» دەپ ءجۇرىپ, اينالاسىنا ءوز ادامدارىن توپتاستىرىپ العانىن بايقاماي دا قالۋى مۇمكىن. قارعا تامىرلىعىمىزدىڭ وسىنداي كەم تۇستارى دا بار. وسى جاعىن ويلاعاندا تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كادر ساياساتى جونىندە جۇرگىزىپ وتىرعان كەمەل ساياساتىنا ءدان ريزا بولاسىڭ.
مەملەكەتتىك قۇرىلىم دا ءبىر تۇستاس جۇيە. وندا الىپ تاستايتىن, نەمەسە قاجەتى جوق بۋىن بولمايدى. بۇكىل قوعامدى ىلگەرى جىلجىتاتىن ءبىرتۇتاس قوزعالتقىش دەسەك تە بولادى. اۆتوماشينانىڭ قوزعالتقىشىنىڭ ءبىر تەتىگى ىستەن شىقسا ىسكە قوسىلمايدى ەمەس پە؟ قۇددى سول ىسپەتتەس.
ەلىمىز پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن تاڭداعاندىقتان, جەرگىلىكتى جەرلەردە قانداي سالا بولسا دا كادر ماسەلەسى اكىمدىكتىڭ قاتىناسىنسىز شەشىلمەيدى. مەيلى ول اۋدان پروكۋرورى, نەمەسە سوتى, ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ, سالىق باسقارماسىنىڭ باستىعى بولسىن قىزمەتكە تاعايىندالۋ ءۇشىن الدىمەن اكىمنىڭ اق باتاسىن الۋى كەرەك. ءبىر جاعىنان ول ءجون دە. ويتكەنى, اۋدان اكىمى جەرگىلىكتى جەردەگى ەلباسىنىڭ سەنىمدى وكىلى. ءوزى بولماسا دا كوزى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جاعدايىن ودان ارتىق ەشكىم ويلامايدى. بۇل – ونىڭ ءتول مىندەتى. ونىڭ ۇستىنە, اتقارۋ بيلىگىنىڭ كۇشتى بولعانى ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋگە دە ىڭعايلى. بىراق مۇنىڭ كەمشىن تۇستارى دا بار. ۇزاق ءبىر ورىندا وتىرىپ قالسا, جوعارىدا ايتقانداي, «قارىس-قارىس, سۇيەم-سۇيەم» دەپ ءجۇرىپ, اينالاسىنا ءوز جاقىندارىن توپتاستىرىپ العانىن دا بايقاماي قالادى. بيىك مانساپ پەن اسقان بايلىقتى ەكىنىڭ ءبىرى كوتەرە المايدى.
ءبىر اعامىز وبلىستى باسقارعاندا دەپارتامەنت باستىقتارىنىڭ 70 پايىزى ءوز اۋىلىمىزدان بولىپ كەتكەن ەدى. ءتىپتى قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ باسشىلارى قۇدا-جەگجاتتار بولاتىن. ورتا مەكتەپتى ازەر بىتىرگەندەر ءجۇرىپ-ءجۇرىپ كەلىپ, سىرتتاي ءبىر وقۋدى ءبىتىرىپ العان سوڭ بەلدى ءبىر قىزمەتتەردىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ جاتتى. ول كەزدە ەلدىڭ تۇسىنىگى دە, كوزقاراسى دا مۇلدە باسقاشا بولاتىن. قازىرگى جاعدايدا ونداي ارەكەتتى سىبايلاستىق تۋعىزاتىن جانىپ تۇرعان وشاق دەسە دە بولادى. ابايلاماساق قازىر دە كادر ىرىكتەۋدە سونداي جاعدايلار قالىپتاسۋى مۇمكىن. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. بىراق اعامىزدىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسىندا ول تۋرالى كەزىندە ەشقانداي ءسوز قوزعالعان جوق. كورەگەن كوشباسشىمىزدىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقان كادر جونىندەگى رەفورماسى وسىنداي كەمشىلىكتەرگە جول بەرمەيدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, قازىر كەز كەلگەن مەملەكەت ينتەگراتسياسىز, جەكە-دارا وركەندەي المايدى. ءومىر كوشى ۇنەمى ىلگەرى جىلجىپ وتىرادى. كەشە عانا وزىمىزبەن قاتار تاۋەلسىزدىك العان, ەكونوميكاسى تۇرالاپ قالعان ءبازبىر رەسپۋبليكالار دا ىرگەلەرىن بەكىتىپ, دامۋ جولىنا ءتۇستى. كەيبىر شەت مەملەكەتتەر, ماتەماتيكا تىلىمەن ايتقاندا, اريفمەتيكالىق ولشەممەن ەمەس, گەومەتريالىق, ءتىپتى, تريگونومەتريالىق ولشەممەن دامۋدا.
اينالامىزدا بولىپ جاتقان وسىنداي وقيعالاردى تالداي وتىرىپ, تاۋەلسىزدىك العان 21 جىلدا قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزعا توقمەيىلسۋىمىزگە استە بولمايدى. كۇنى-ءتۇنى تىنباي ىزدەنىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ كوركەيۋى ءۇشىن بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ەڭ ءبىرىنشى, بارىنشا بىلىكتى كادرلاردى ىرىكتەۋگە باسا كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت. كادرلاردىڭ «ا» توبىن قالىپتاستىرعاندا ولاردىڭ ىسكەرلىكتەرىمەن قاتار, بىلىمدەرى باستى نەگىز بولۋى ءتيىس. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا الىس شەت مەملەكەتتەردە وقىپ, تاجىريبە جيناقتاعان كادرلاردى ەندى حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىنا پايدالانىپ, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن بارىنشا دامىتۋعا قولايلى احۋال قالىپتاستىراتىن ۋاقىت جەتتى. ويتكەنى, ءبىلىمدى ادامنىڭ ويلاۋ قابىلەتى اناعۇرلىم جوعارى, كورەتىن كوكجيەگى دە كەڭىرەك بولادى. ءبىلىمدى ادام جاڭاشا, مۇلدە باسقاشا ويلايدى.
ماسەلەن, مارقۇم نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ اتامىز كەزىندە ارتتا قالعان كولحوزدى باسقارىپ, ىسكەرلىگىمەن تانىلدى. ەكى مارتە ەڭبەك ەرى اتاندى. ول كىسى وسىنداي قابىلەتىمەن اۋداندى نەمەسە وبلىستى باسقارسا, بالكىم, اسا ىسكەر بولىپ كورىنە الماس پا ەدى؟! ويتكەنى, اتامىزدى تابيعات قانشا اقىلدى, ىسكەر ەتىپ جاراتقانىمەن, ول كىسىدە اۋدان, وبلىستى جاقسى باسقاراتىنداي ءبىلىم بولعان جوق.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە وندىرىستە جۇمىس ىستەسە بولدى «ىسىلدى» دەپ كەز كەلگەن قىزمەتكە قويا سالاتىن. «ستول ىستەتكىزەدى», دەپ ايتاتىن-دى. كوپتەگەن ادامدار سەگىز-ون سىنىپتى بىتىرگەننەن كەيىن, جوعارى وقۋ ورنىن سىرتتاي ءبىتىرىپ, پارتيانىڭ اق باتاسىمەن بىلدەي ءبىر مەكەمەنى باسقارىپ جۇرە بەرەتىن. قازىر دە سولاي ەتە بەرۋگە بولادى. بىراق, جوعارىدا ايتقانداي, ينتەگراتسياسىز, وگىز اياڭىمىزعا قاناعاتتانىپ, ءوز بۋىمىزعا ءوزىمىز ماستانىپ ءجۇرىپ, كورشى مەملەكەتتەر دامۋىنان, وركەنيەت كوشىنەن قالىپ قويۋىمىز مۇمكىن. تابيعات قانشاما اقىلدى ەتىپ جاراتسا دا, باسقارىپ وتىرعان سالاسىنا وراي تەرەڭ ءبىلىمى جوق ادام سالانى وركەندەتەدى دەۋ, ءاسىرەسە, قازىرگى كەزدە قيسىنعا كەلمەيدى.
كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقستاندا ءبىرىنشى حاتشىلاردىڭ 72 پايىزى زووتەحنيكالىق ءبىلىمى بار ادامدار بولعانى بەلگىلى. كومپارتيانى ول كەزدە قازاقستان حالقىنىڭ جاعدايىنان گورى ەت ماسەلەسى قاتتى الاڭداتاتىن. قازىر جاعداي باسقاشا. مال دا, ەت تە كەرەك شىعار, بىراق تەك ءتورت ت ۇلىكتى ءوسىرىپ قانا مۇراتىمىزعا جەتە الماسىمىز انىق.
وركەنيەت قاناتىن كەڭگە جايعان ۋاقىتتا «ءبىر قويىم ەكەۋ بولسا ەكەن» دەپ, ەڭبەك ەتۋگە بولمايدى. ول – وگىز اياڭ. قازىرگى زامان زىمىران ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. اقىن قاسىم امانجولوۆ جازعانىنداي, بالالارىمىز بۇگىندە ونەر, عىلىم, بىلىمگە ۇمتىلىپ, «اسپاننان جۇلدىز» قاعۋى كەرەك. كادرلاردى ەلگەزەكتىگىنە, كىشىپەيىلدىگىمەن كوڭىلىڭنەن شىعا بىلەتىندىگىنە, داستارقان جايىپ, قوناقتى جاقسى كۇتە الاتىندىعىنا قاراپ ىرىكتەيتىن زامان الدەقاشان وتكەن.
باۋىرمالدىق پەن تۋىستىق, سىيلاستىق, قايىرىمدىلىق بولمىس-بىتىمىمىزبەن بىتە قايناسقان. ونسىز ۇلت رەتىندەگى قالىپتاسقان بەينەمىزدەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. سىبايلاستىققا جول اشادى دەپ قازاقى قالپىمىزدى بويىمىزدا مۇلدەم سىلىپ تاستاۋعا دا بولمايتىنى اقيقات. بىراق سىيلاستىق, قامقورلىق ءبىر بولەك تە, سىبايلاستىق, جەمقورلىق مۇلدە باسقا دۇنيە. الدىڭعىسى تازا كوڭىلدەن, ىزگى نيەتتەن جاسالادى. ونداي جانداردىڭ جۇرەگىندە مەيىرىمدىلىك تۇنىپ تۇرادى. باسقالاردان دارالاندىرىپ, اجارلاندىرىپ تۇراتىن دا وسىنداي ادامي, ىزگى قاسيەتتەر. ال سوڭعىسى پايداكۇنەمدىكتەن, قارا نيەتتەن باستاۋ الادى. وقىعان, ءبىلىمدى, پاراساتتى جاندار ولاردىڭ اراجىگىن وڭاي-اق اجىراتا الادى.
تالاي اقىلدى جاندارمەن كەزدەسىپ, ارالاسىپ ءجۇرمىن. كەيبىرى ۇلكەن قىزمەتتە, سەنىمگە يە بولىپ جۇرگەن جاندار. ولارمەن جولىققان سايىن ەلىمىزدە سونداي اقىلدى ادامداردىڭ بار بولعانىنا, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا بەرىك نەگىز قالاپ جاتقانىنا ىشتەي قۋانىپ قايتامىن. ال كەرەمەت باي ادامدارمەن كەزدەسكەندە ىشتەي ءوزىمدى بەيشارا سەزىنىپ, قاستارىنان تەزىرەك كەتىپ قالعىم كەلەتىنى دە راس. «ياپىرما-اۋ, جاراتقان ماعان وسىلارعا بەرگەندەي بايلىق بەرسە, مەنى جەر كوتەرە الماي قالاتىن شىعار», دەپ ويلايتىنىم دا بار. ارينە, وندايدى قازاق ءبىر سوزبەن «پەندەشىلىك» دەپ اتايدى.
ۇلى اباي قۇنانباەۆ اتامىز: «ءوزى ءۇشىن ءومىر سۇرگەن ادام, وتتاعان حايۋانمەن تەڭ», دەپ قالاي ءدال تاۋىپ ايتقان. ءوزىنىڭ قارا باسىنىڭ قامىن ويلاۋ بار دا, بۇكىل ۇلتتىڭ, قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ قامىن ويلاۋ بار. كەز كەلگەن ادام كوشباسشى بولا المايدى. بىراق ۇلتقا, حالىققا قىزمەت ەتۋ ءاربىر سانالى قازاقستان ازاماتى ءۇشىن ۇلى مۇرات بولۋى شارت. وسىنداي ماقساتپەن ەڭبەك ەتىپ, ءومىر سۇرگەندە عانا تاۋەلسىز ەلىمىزدى وركەندەتە الامىز.
مارات قاشقىنباەۆ.
الماتى وبلىسى,
بالقاش اۋدانى.
