«مۇنداي ءسۇتتى ەشكىدەن دە الۋعا بولادى عوي»
بەيسەنبى, 7 اقپان 2013 7:34
مال شارۋاشىلىعىن قايتسەك دامىتامىز؟
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى كوپماعامبەت ەلەمەسوۆتىڭ ەسىمى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ اراسىندا دا جاقسى تانىمال. ول رەسەيدىڭ, تاجىكستاننىڭ, موڭعوليانىڭ عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى.
بەيسەنبى, 7 اقپان 2013 7:34
مال شارۋاشىلىعىن قايتسەك دامىتامىز؟
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى كوپماعامبەت ەلەمەسوۆتىڭ ەسىمى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ اراسىندا دا جاقسى تانىمال. ول رەسەيدىڭ, تاجىكستاننىڭ, موڭعوليانىڭ عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى.
كوپاعاڭا تابيعات-انامىز سىمباتتىلىق پەن دەننىڭ ساۋلىعىن قاتار دارىتقانى بىردەن كوزگە ۇرادى. ول بۇگىنگى جەتپىستىڭ بەل ورتاسىنا جەتكەن جاسىنىڭ وزىندە بۇرىنعىسىنشا الەۋەتتى دە كورىكتى كورىنەدى جانە ءالى دە قىزۋ ەڭبەك ۇستىندە. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مال شارۋاشىلىعى جانە ۆەتەريناريا عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى رەتىندە ءبىلىمى مەن عىلىمي جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق تاجىريبەسىن تاراتۋدا.
ءوزىنىڭ جاستىق جىگەرىن ساقتاپ قالۋىمەن قاتار زامانمەن اياعىن قاتار باسقان, شەتەلدىڭ بىرقاتار جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن, ول ءبىلىمىن ەل يگىلىگى جولىندا بەلسەندى پايدالانىپ كەلە جاتقان جانە قاشاندا بولسىن وز ويىن جاسىرماي ايتاتىن اعامەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.
– كوپماعامبەت اعا, ءسىز جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ىسىمەن ۇزدىكسىز شۇعىلدانىپ كەلەسىز. ونىڭ ورلەۋ كەزەڭىن دە, قۇلدىراۋ ساتتەرىن دە باستان كەشىردىڭىز. تالاي جايتتاردىڭ كۋاسى بولدىڭىز. ەندەشە, ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى دامۋ جاعدايىن قالاي باعالاعان بولار ەدىڭىز؟
– بۇل ءوزى جان اۋىرتاتىن وتە ءبىر تولعاقتى اڭگىمە. قۇدايعا شۇكىر دەپ ايتايىق, جالپى, ەلىمىزدىڭ دامۋ بارىسى, بولاشاققا قاراي بەت الىسى جامان ەمەس. تاۋەلسىزدىكتىڭ وسى ءبىر 20 جىلى ىشىندە نەبىر كەرەمەت ساتتەردى باستان كەشىردىك. ءتىپتى, كەيدە وسى ءتۇسىم ەمەس پە ەكەن دەپ ويلاپ قالاتىنداي دا شاقتار بولدى. مىنا كۇننەن-كۇنگە جايناعان استانامىزدىڭ اجارىنا قاراڭىزشى. ءدال وسىنداي كەلەشەك كەسكىن كەلبەتىندەگى ءساندى قالا قاي ەلدە بار؟ مەن ءوزىم الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە, سونىڭ ءىشىندە, قازىرگى وركەنيەتتىڭ بەسىگى سانالىپ وتىرعان باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە بولىپ, سول جاقتا ارنايى كۋرستاردا وقىعان اداممىن. سول ەلدەردىڭ اتاقتى قالالارى مەن استانامىزدى سالىستىراتىن بولساق, ماعان بۇل ەكەۋى ەكى دۇنيەنىڭ بەلگىسىندەي, ەكى زاماننىڭ كورىنىسىندەي اسەر ەتەدى.
مىنە, وسى استانا قالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى القالى باسقوسۋلار ءجيى وتە باستادى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ باسقوسۋى تۇراقتى سيپاتقا اينالدى. ەقىۇ-نىڭ اتاقتى ءسامميتى ءوتتى. ەندى, 2017 جىلى دۇنيەجۇزىلىك كورمە دە وسىندا ۇيىمداستىرىلايىن دەپ وتىر. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن تاۋەلسىزدىك ماسەلەسىنە قاتىستى, قانشاما ءتاتتى قييالعا بەرىلسەك تە ءدال وسىنداي بولادى دەگەن ءوڭىمىز تۇرماق تۇسىمىزگە دە كىرمەس ەدى.
دەمەك, ەلىمىزدە ورلەۋ-وركەندەۋ جاعى مىقتى بولىپ تۇر. مۇنى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ال ءسىز مەنەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى جايىن قالاي باعالايسىز دەپ سۇراپ وتىرسىز. شىنىن ايتايىن, ەگەر مەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى جاعدايىن جاقسى باعالايمىن دەسەم, سەنى بىلاي قويىپ, قۇدايدىڭ الدىندا وتىرىكشى بولار ەدىم. وعان مەنىڭ ارىم جىبەرمەيدى. ويتكەنى, كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا, بۇل سالانىڭ ابدەن دامىعاندىعىن كوزىمىز كوردى. سول تۇستا قوي سانىن 50 ميلليونعا جەتكىزەمىز دەپ دابىلداتتىق. جايلاۋدىڭ بارلىعى مالعا تولى بولاتىن. قازاقستان مال شارۋاشىلىعىنىڭ اۋقىمى جونىنەن الەمدەگى الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن ەنشىلەيتىن. ەلىمىزدە ءىرى-ءىرى ەت كومبيناتتارى, ءسۇت ونىمدەرى زاۋىتتارى, ءجۇندى باستاپقى ءوڭدەۋ فابريكالارى جۇمىس ىستەيتىن. جىلىنا جۇزدەگەن مىڭ توننا ەت پەن ءسۇت ەكسپورتتالاتىن. بىلايشا ايتقاندا, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن 350 ميلليون حالقى بار وداقتى اسىراۋعا قوسقان ۇلەسىمىز مول بولدى.
قازىر ەندى وسىلار بار ما؟ ارينە, جوق. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدە مۇناي مەن گاز, ساۋدا, بانك, قۇرىلىس, كاسىپكەرلىك, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالالارى بويىنشا پروگرەسس بار ەكەنىن كورسەتسە, مال شارۋاشىلىعى جونىنەن رەگرەسكە تۇسكەندىگىمىزدى انىق بايقاتادى.
– قاتتى كەتتىڭىز عوي, ءتىپتى. قازىر مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا كوپتەگەن ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوق پا؟ ءتورت-بەس جىلدىڭ ىشىندە شەتەلدەردەن 70 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى سيىر ساتىپ اكەلىپ, ەت ەكسپورتىن جولعا قويماقپىز. مۇنى پروگرەسس دەپ ايتۋعا بولماي ما؟
– ارينە, 1997-2000 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭمەن سالىستىرساق, مۇنىڭ پروگرەسس ەكەندىگى انىق. بىراق, بىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر كەزدەگى جەتىستىكتەرىمەن سالىستىرعاندا, ءبىز ءالى دە قۇلدىراۋدان تولىق ايىعىپ وتىرعان جوقپىز. قازىرگى جاعدايلاردىڭ بارىسىمەن العاندا, مەن ءتىپتى, ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ باستى بايلىعىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ءجۇزدەگەن ميلليون گەكتار جەرىمىز يگەرىلمەي بوس جاتىر. مال شارۋاشىلىعىنا ەشكىمنىڭ بارعىسى كەلمەيدى. ەگەر جاعداي وسىلاي بولا بەرسە, ءبىز ەرتەڭگى كۇنى مال باعاتىن ادام تابا المايتىن بولامىز. قازىر دۇنيە جۇزىندە جەر بەتىنە ادام سىيماي بارادى. مىنە, وسىنداي شاقتا قازاقستاننىڭ كوپ جەرىنىڭ بوس جاتۋىنىڭ ءوزى, شىنىن ايتايىن, كوڭىلگە الاڭ تۋعىزباي قويمايدى.
اللا تاعالا بىزگە بۇل جەردى مال ءوسىرۋ ءۇشىن بەرگەن. قازاق جەرىندە قانداي اۋىر جۇت بولسا دا, ارتىنشا سايىن دالامىز قايتادان مالعا تولىپ وتىرعان. نەگە دەسەڭىز, كوپ جەرى شولەيت, قۇمدى كەلەتىن دالامىز مال وسىرۋگە, قۇنارلى ەت وڭدەۋگە وتە قولايلى. بۇل جەردە, قازىرگى كۇنى ادامزات قاۋىمى ءزارۋ بولىپ وتىرعان ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن قوسپاسىز ساپالى ەت پەن ءسۇت وندىرۋگە بولادى. اللانىڭ بەرگەن وسى ارتىقشىلىعىن پايدالانا الماي وتىرعاندىعىمىز وزەكتى ورتەيتىن جايت.
قازىر وسى استانانىڭ ءىرى-ءىرى ساۋدا دۇكەندەرىنە بارىپ باس سۇعىپ كورىڭىزشى, دۇكەن سورەلەرىنىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا, دايىن تاعام تۇرلەرىنە تولىپ تۇرعاندىعىن كورىپ, كوڭىلىڭ قۋانىپ قالادى. ال ەندى سول تاۋارلاردى الىپ قاراي باستاساڭىز, بارلىعى دەمەيىك, كوپشىلىگى شەتەلدەن كەلگەن ءونىمدەر. وسىنى كورگەندە, جاڭاعى قۋانعان كوڭىلىڭ سۋ سەپكەندەي باسىلادى. ويتكەنى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەگەن بار. الەم حالىقتارى ءۇشىن بۇل قاۋىپسىزدىك ءتۇرىنىڭ ماڭىزى وتە زور. ويتكەنى, قازىرگى كۇنى جەر بەتىندەگى ادامزات سانى جەتى ميللياردقا جۋىقتاپ كەلە جاتسا, سونىڭ ەكى ميللياردقا جۋىعى ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن اشىعا باستاعان. دەمەك, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەگەنىمىز, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستى بارومەترلەرىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان, كەز كەلگەن ەل, ەڭ الدىمەن, وزدەرىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن جەتكىلىكتى تۇردە قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلادى. ال دۇكەن سورەلەرىن جاۋلاپ العان شەت ەلدىك ونىمدەر بىزدە وسى ماسەلەنىڭ ءالى دە بولسا دۇرىس شەشىلمەگەندىگىن, ءتىپتى كەدەن وداعىنىڭ اياسىندا ءبىرىگۋىمىزدىڭ استارىندا ءدال قازىرگى كەزەڭدە بۇل ءىستىڭ ودان ءارى ۋشىعا ءتۇسكەندىگىن كورسەتەتىندەي. جالپى, كەدەن وداعى قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن دۇرىس دۇنيە. ءبىز شەتەلدەرگە كوپتەپ مۇناي, مەتالل, استىق ساۋدالايمىز. ەۋروپاعا جاقىن ورنالاسقان رەسەي مەن بەلارۋستىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى جاعدايدا پايدالانامىز. ىرگەدە تۇرعان 170 ميلليون ادامدىق رىنوك بىزگە قولجەتىمدى بولا تۇسەدى. كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلعاندىعى بىزگە وسى جاعىنان, ياعني جالپى, ستراتەگيالىق جاعىنان دۇرىس. بىراق ءبىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى مەن ونىڭ اينالاسىنداعى بيزنەس كورشى ەلدىڭ كاسىپكەرلەرىمەن باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماي وتىر. كىنا, مال شارۋاشىلىعىنىڭ وزىندە تۇر. مىنە, ماسەلە قايدا؟!
ال نەگىزىندە بۇلاي بولۋعا ءتيىس ەمەس ەدى. سەبەبى, بىزدە مال وسىرۋگە لايىقتى كەڭ دالا بار. ودان الەمدەگى ەڭ ارزان ءارى ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا ەت پەن ءسۇت وندىرۋگە بولادى. مال شارۋاشىلىعىنىڭ ماسەلەسىن دۇرىس شەشۋگە قارجىلاي قۋاتتى مەملەكەت بار. جەرىمىزدە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن وسىرۋگە بولادى. مال شارۋاشىلىعىنىڭ اۋقىمى جونىنەن كەزىندە الەمدە الدىڭعى قاتاردىڭ ءبىرىن ەنشىلەگەنىمىز تاعى بار. ونىڭ ۇستىنە مال شارۋاشىلىعى – قازاقتىڭ اتا كاسىبى دەپ, ياعني مال ءوسىرۋ جايىن ەشكىمنەن كەم ءبىلمەيمىز دەپ تاعى ماقتانامىز. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ادام دەنساۋلىعىنا زياندى قوسپالارى مول كوپتەگەن ونىمدەردى شەتەلدەردەن ساتىپ جەي باستادىق. بۇلاي بولا بەرسە, مال ونىمدەرىن شەتكە ءىرى كولەمدە ەكسپورتتاۋشى ەلدەن ەندى بىرتە-بىرتە يمپورتتاۋشى ەلگە اينالىپ شىعا كەلۋىمىز دە عاجاپ ەمەس.
– ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بۇل ءجونىندە نە دەيدى ەكەن؟
– شىنىن ايتسام, مەن ءوزىم قازىرگى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعى جونىندەگى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە كوپ سەنە بەرمەيمىن. ءبىر اكىم جاڭادان كەلسە, ول بۇرىنعى اكىمنەن اسىپ تۇسۋگە تىرىسادى. سودان مال سانى مەن ونىمدەرىن قوسىپ جازۋ ءۇردىسى ەتەك الدى. ماسەلەن, 2011 جىلى ەلىمىزدە 6 ميلليون ءىرى قارا بار دەپ ەسەپتەلسە, 2012 جىلدىڭ باسىندا ودان 5 ميلليون 700 مىڭ باس قانا قالعان. سوندا 300 مىڭ باس ءىرى قارا مالى قايدا كەتتى؟ مۇنشا مالدى ءبىز ەكسپورتقا شىعارعان جوقپىز. ءىرى قارا سانى, اسىرەسە, قوستاناي وبلىسىندا كوپ ءتۇسىپ كەتكەن. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى قوسىپ جازۋدىڭ كەسىرى.
– شىنىن ايتقاندا, مەملەكەتىمىز مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا نازار اۋدارماي وتىرعان جوق. قاجەتتى قارجىنى ءبولىپ وتىر. سوندا نەگە بۇل سالا دامىمايدى؟ وسى تۋرالى ءوزىڭىز نە ويلايسىز؟
– بۇل ماسەلە تۋرالى اركىم ءارتۇرلى پىكىر ايتىپ ءجۇر. بىرەۋلەر بۇل سالانىڭ شىعىنى كوپ, سوندىقتان دامىمايدى دەيدى. ەكىنشى بىرەۋلەر مال شارۋاشىلىعى سالاسى تىم ۇساقتانىپ كەتكەن, كوپ مال ءۇي شارۋاشىلىعىمەن عانا شۇعىلدانىپ وتىرعان جەكە مەنشىكتىڭ قولىندا, سوندىقتان دۇرىس جولمەن داميتىنداي جاعدايى مۇلدەم جوق دەيدى. سەبەبى, بىزدە قازىر جالپى مال باسىنىڭ 80 پايىزى ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ قولىندا قالىپ وتىر. ال شورە-شورە بولعان ءۇي شارۋاشىلىعىمەن الىسقا بارا المايسىڭ. ەندى بىرەۋلەر جالپى مال شارۋاشىلىعىنىڭ كونسەرۆاتيۆتى سالا ەكەندىگىن, مۇنداعى وزگەرىستەر باياۋ ءجۇرەتىندىگىن ايتادى. وسىلاردىڭ بارلىعىمەن كەلىسۋگە بولادى. الايدا, بۇل دا ءجون ەكەن دەپ قازىرگى ءجۇرىپ جاتقان شارالارعا قاناعاتتانىپ, وتىرا بەرەيىن دەسەڭ, باسقا ەلدەردىڭ دامۋ بارىسىنا قاراپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل جونىندە قاتىپ جاتقان سەڭ كوبەسى ءالى سوگىلمەگەندىگىن بايقايسىڭ. ماسەلەن, مەن ءوزىم قازىر ءسۇت باعىتىنداعى سيىرلاردى ءوسىرۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلدانىپ وتىرعاندىقتان, كورشىمىز رەسەيدەگى وسى جونىندەگى دەرەكتەرگە توقتالا كەتەيىن. بۇل ەلدە ءار سيىردان ساۋىلاتىن ءسۇت كولەمى 2009 جىلدىڭ وزىندە 4422 ليتردەن اينالدى. ال لەنينگراد جانە مۋرمانسك سەكىلدى مال شارۋاشىلىعى دامىعان وڭىرلەردە بۇل كورسەتكىش 6 مىڭ ليترلىك بەلەستەن اسىپ ءتۇستى. ال ءبىز بولساق, ءالى سول 2-2,2 مىڭ ءليتردى قاناعات تۇتىپ ءجۇرمىز. وسىدان 3-4 جىل بۇرىن قوسشى اۋىلىنداعى «اسىل ت ۇلىك» مال اسىلداندىرۋ ورتالىعىنا كەلگەن كەزدە, ەلباسىمىز وسى جايدى ەستىپ, «مۇنداي ءسۇتتى ەشكىدەن دە الۋعا بولادى عوي» دەگەنى بار. وتە ءدال ايتىلعان تەڭەۋ.
– رەسەيدە نەلىكتەن ءسۇت ءوندىرۋ كورسەتكىشى بىزدەن ەسەلەپ جوعارى بولىپ وتىر؟
– مەنىڭ ويىمشا, مۇنىڭ كوپتەگەن سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن, رەسەيدىڭ جەرىنىڭ قۇنارلىعى مەن تابيعي جاعدايى بىزدەن جاقسىراق. ەكىنشىدەن, بۇل ەلدە بىزدەگىدەي, شارۋاشىلىقتار تىم ۇساقتالىپ كەتپەگەن. مۇندا جالپى ءوندىرىلگەن ءسۇتتىڭ 55 پايىزى شارۋا شارۋاشىلىقتارى مەن ءۇي شارۋاشىلىقتارىنان الىنسا, 45 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىندا وندىرىلەدى. بۇل ەلدە الداعى ۋاقىتتا ءىرى ءوندىرىستى ودان ءارى دامىتۋ ساياساتى ۇستالىپ وتىر.
مەنىڭ ويىمشا, بىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامىمايتىن باستى سەبەبى – ونىڭ تارتىمسىزدىعى. مال شارۋاشىلىعىنا جاستار بارعىسى كەلمەيدى. ياعني, ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعى تۇبەگەيلى تۇردە ءالى شەشىلمەي وتىر.
– ال ەندى, وسى سالا نەگە تارتىمسىز؟ الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە تارتىمدى بولعاندا بىزدە نەگە تارتىمسىز؟ كەزىندەگى كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا, وداق حالقىنىڭ جارىم-جارتىسىن اسىراپ تۇرعان سالا ەدى عوي. قازىر نەگە مۇنداي كۇيگە تۇستىك؟ نەگە تاماقتىڭ ءبارىن دەرلىك سىرتتان الىپ جەيتىن بولدىق؟ الدە «مال وسىرسەڭ قوي ءوسىر, تابىسى ونىڭ كول كوسىر» دەگەن ادەتىمىزدەن جاڭىلدىق پا؟
– بۇل سۇراققا دا ءار ءتۇرلى جاۋاپ بەرۋگە بولادى. ال مەنىڭ ويىمشا, بىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ تارتىمسىز بولۋىنا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە يە بولعاننان كەيىن ەكونوميكامىزدىڭ ۇلكەن قۇرىلىمدىق وزگەرىسكە ءتۇسۋى سەبەپ بولدى. مۇناي مەن گاز, قارجى, ساۋدا, ساقتاندىرۋ, قىزمەت كورسەتۋ, ويىن-ساۋىق سەكىلدى وتە تارتىمدى بيزنەستىك سالالار پايدا بولدى. ءبىر ەسەپتەن العاندا, بۇل جاقسى, ارينە. بىراق, وسىلاردىڭ استارىندا بايىرعى سالامىز مال شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايى ابدەن قۇلدىراپ كەتتى. ول قوعامدا ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعى, وتكەن كۇننىڭ بەلگىسى سەكىلدى كورىنىس بەرە باستادى.
ەگەر ءبىز مال شارۋاشىلىعىن دۇرىس دامىتامىز دەسەك, بيزنەستىڭ ەرەكشە تارتىمدى سالالارىنا كەتىپ وتىرعان وسى سالانىڭ ەسەسىن الىپ بەرۋىمىز كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ءىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن, ۇلتتىق قوردىڭ قاسىنان مال شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورىن نەمەسە جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورىن قۇرعان ءجون بولاتىن سەكىلدى. سوندا مۇناي مەن گازدان ءتۇسىپ جاتقان قارجىدا مال شارۋاشىلىعىنىڭ تىكەلەي ۇلەسى بولادى. ال مال شارۋاشىلىعى دەگەنىمىز, وتە ۇلكەن ماسەلە. ءتىپتى, ساياسي ماسەلە. ويتكەنى, ءبىز قازىرگى كۇنى بوس جاتقان جۇزدەگەن ميلليون گەكتار جەردى تەك وسى مال شارۋاشىلىعى ارقىلى عانا يگەرەتىن بولامىز. باسقاداي جولدى مەن كورىپ تە تۇرعامىن جوق. ادامزات قاۋىمى جەرگە سىيماي وتىرعان قازىرگى شاقتا سايىن دالامىزدىڭ بوس جاتۋىنىڭ ءوزى قاتەرلى كورىنىس.
– جايلاۋدىڭ بارلىعىن مالعا تولتىرىپ, مال سانىن كوبەيتتىك دەيىك. بىراق, نارىقتىڭ ءوز زاڭى بار ەمەس پە؟ ەرتەڭ ول ونىمدەردى ءبىز كىمگە ساتاتىن بولامىز؟
– ول ءونىم باسقاعا ساتقاندى قويىپ, ءبىزدىڭ وزىمىزگە جەتپەي وتىرعان جوق پا؟! بۇل جەردە بارلىق كىلتيپان باعا ماسەلەسىندە تۇر. ەگەر ءبىز ءونىم باعاسىن ارزانداتا الساق, ونى كەز كەلگەن ەلگە وتكىزۋگە بولادى. ال مال ونىمدەرىن ارزانداتۋدىڭ ءبىر جولى – مال سانىن ارتتىرۋ. بۇعان بىزدە تولىق مۇمكىندىك بار. سەبەبى, بىزدە جۇزدەگەن ميلليون گەكتاردى قۇرايتىن جازعى جايىلىمدىقتار بار. جازعى جانە كۇزگى جايىلىمدىقتا باعىلعان مالداردىڭ ەتى مەن ءسۇتى وتە ارزان بولادى. بۇعان دالەل جەتەرلىك. ءماسەلەن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە وسى جايىلىمدىقتاردىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا وندىرىلەتىن 1 كيلو ەتتىڭ وزىندىك قۇنى رەسەيدەگىدەن 25-30 پايىزداي, ال بەلورۋسسياداعىدان ەكى ەسەدەي ارزان بولاتىن. ال ەندى, وسى جازعى جايىلىمدىقتاردى ءبىز قازىر پايدالانباي وتىرعاندىقتان كەرىسىنشە جاعداي ورناپ, رەسەي مەن بەلارۋستەگى مال ەتى بىزدەن ارزان بولىپ شىعا كەلدى. رەسەي مەن بەلارۋس ءبىزدىڭ رىنوگىمىزدى ونىمدەرىنىڭ باعاسى ارزان بولعان سوڭ جانە ءونىمدى وڭدەۋ ماسەلەسى جاقسى جولعا قويىلعاندىقتان جاۋلاپ بارادى. راس, ولاردا اۋىل شارۋاشىلىعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە-اق بىزدەن جاقسى دامىعان بولاتىن. ولار سول جەتىستىكتەرىن ساقتاپ قالا الدى جانە ونى ەندى جاڭا زامانعا ساي جاڭعىرتۋ ۇستىندە. ءبىز بولساق كوپ جىلداردى جوعالتىپ الدىق. بىزگە وسىنىڭ ەسەسىن ەندى تولتىرۋ كەرەك. مال شارۋاشىلىعىنا قارجىنى اياماي توگۋ كەرەك. بۇل سالادا رەتتەلمەگەن ماسەلەلەر كوپ. ماسەلەن, مال يەسى بار. مال يەسىنىڭ كىرىسى مالدى ساتقان كەزدە تۇسەتىن پايداعا بايلانىستى شەشىلەدى. سول سەكىلدى مال يەسىنە جالدانىپ, ونىڭ مالىن باعۋشىلار دا بار. ال ولار قانداي جالاقى الىپ وتىر؟ ونى ەشكىم ءبىلمەيدى. قىسقاسىن ايتقاندا, تىكەلەي مال باعاتىن ادامنىڭ ماسەلەسى بىزدە شەشىلمەگەن. ناق وسى ماسەلە شەشىلمەي, مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى بىزدە دۇرىس جولعا تۇسەدى دەپ ايتا المايمىن.
ماسەلەن, قازىر اۋىل جاستارىن قالاعا قۇرىلىس جۇمىسىنا شاقىرساڭ قۋانا-قۋانا بارۋى مۇمكىن. ال مال باعۋعا شاقىرساڭ ەشكىم بارا قويماس. مال شارۋاشىلىعى بولاشاعىنىڭ ب ۇلىڭعىر تارتۋىنىڭ ءبىر كىلتيپانى وسى جەردە تۇر.
– سونىمەن, بىزدە قازىر ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىندا ءجۇرىپ جاتقان جۇمىس جوقتىڭ قاسى دەيمىز بە؟
– جوق, ولاي دەپ تاعى ايتا المايمىن. ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءجۇرىپ جاتقان جۇمىس از ەمەس. ماسەلەن, قازىر ەلىمىزدە ەت باعىتىنداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا ۇلكەن جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. ءىرى-ءىرى بورداقىلاۋ الاڭدارى سالىنىپ, ولاردىڭ اينالاسىندا فەرمەر شارۋاشىلىقتارى جەدەلدەتىپ قۇرىلۋدا. شەتەلدەردەن ونىمدىلىك كورسەتكىشى جوعارى ءىرى قارا مالدارى ساتىپ اكەلىنۋدە. بۇل دۇرىس شارالار. ويتكەنى, ءبىز ساپالى مالدى ءوزىمىزدىڭ وتاندىق تۇقىمنان وسىرەمىز دەپ الەككە تۇسەتىن بولساق, ونى جۇزەگە اسىرۋعا بىرنەشە ونداعان جىلدار قاجەت بولار ەدى. ونى كۇتىپ وتىرۋعا مىنا جەدەل دامىعان زاماندا ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىز جوق. تەك ويلاناتىن ءبىر ماسەلە, سول اكەلىنگەن مالداردىڭ ازىق-ت ۇلىك بازاسىن قالىپتاستىرۋدى الدىن-الا شەشىپ الۋىمىز كەرەك ەدى. ەندى, بۇل جۇمىسپەن ءىس بارىسىندا شۇعىلدانىپ كەلەمىز. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مالدىڭ جازعى جايىلىمدىقتارىنان 4 مىڭ قۇدىق قازىپ, 8 ميلليون گەكتار جايىلىمدىقتى ىسكە قوسۋمەن شۇعىلدانا باستادى. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەي, بۇل دا جامان ەمەس. ەندى, وسى جازعى جايىلىمدىققا شىعاتىن مالشىلار تۇرمىسىنا قاجەتتى ماسەلەلەردى شەشۋ كەرەك. ايتپەسە, بۇل ءىس تاعى دا جارتىكەش شارا رەتىندە قالىپ كەتەدى.
ءىستى ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا تاعى ءبىر اتاپ كورسەتە كەتەتىن شارۋا ەلباسىنىڭ شەشىمىمەن رەسپۋبليكاداعى ءىرى قارا مالدىڭ ءار تۇقىمىنا ارنالعان پالاتالاردىڭ قۇرىلۋى. قازىردىڭ وزىندە 8 پالاتا قۇرىلدى. قازاقتىڭ اقباس سيىرى, گەرەفورد, انگۋس, اۋليەكول سەكىلدى ەت باعىتىنداعى سيىرلارعا ارنالىپ پالاتالار قۇرىلسا, قارالا, گولشتين, سيممەنتال, الاتاۋ, اۋليەاتا, قىردىڭ قىزىل سيىرى سەكىلدى ءسۇت باعىتىنداعى ءىرى قاراعا ارنالىپ ءبىر پالاتا قۇرىلدى. مەن وسى سوڭعى پالاتانى قۇرىپ, دامىتۋ جۇمىسىنا قاتىسۋ ءۇستىندەمىن.
جالپى, پالاتالاردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن كوممەرتسيالىق ۇيىم ەمەس. ولاردى ءىرى شارۋاشىلىقتار مەن فەرمەرلەردىڭ ءوزى قۇرىپ وتىر. ءبىزدىڭ ءمىندەتىمىز, ءسۇتتى ءىرى قارانىڭ جوعارى تەكتى انالىق مال باسىن ساقتاۋ جانە ولاردىڭ ءوسىپ-ءونۋىن كەڭەيتۋ, مەملەكەتتىك جانە باسقا دا ۇيىمداردا جانە حالىقارالىق ۇيىمداردا پالاتا مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى.
پالاتانىڭ قۇرىلۋى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ەسەبىن دۇرىس قالىپتاستىرىپ, جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, تابىندارداعى سەلەكتسيالىق جانە اسىل تۇقىمدىق جۇمىستاردىڭ دۇرىس جۇرگىزىلۋىن جولعا قويادى, اسىل تۇقىمدى مالداردى ايقىنداپ, ولارعا مارتەبە بەرۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرادى. قىسقاسىن ايتقاندا, اسىل تۇقىمدى ساپالى مال وسىرۋشىلەرگە ۇلكەن كومەگى بار.
پالاتانىڭ باسشىلىق ورگانى – ديرەكتورلار كەڭەسى. ديرەكتورلار كەڭەسىن باس ديرەكتور باسقارادى. قىزىلوردا وبلىسىنداعى «رزا» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى سامۇرات يماندوسوۆ وسى باس ديرەكتور قىزمەتىنە سايلاندى. بىلايشا ايتقاندا, پالاتانىڭ بارلىق جۇمىسىن مال وسىرۋشىلەردىڭ وزدەرى باسقارادى. ال ءبىز, عالىمدار, سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋدە ولارعا كومەككە كەلەمىز. ياعني جان-جاقتان كۇش بىرىكتىرۋ ناتيجەسىندە پايدا بولىپ وتىرعان پايدالى ۇيىم دەپ ايتۋعا بولادى.
جالپى, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا, سونىڭ ىشىندە, مال شارۋاشىلىعىندا كوپتەگەن جۇمىستاردىڭ ءجۇزەگە اسىپ جاتقاندىعىن مەن كورىپ وتىرمىن. عالىم رەتىندە بۇل اتقارىلىپ جاتقان ىستەردى قولداپ, ماقۇلدايمىن. اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعىنا دەگەن مەملەكەتتىڭ كوزقاراسىنىڭ تۇزەلىپ, وعان دەگەن قولداۋدى جىلدان-جىلعا ارتتىرىپ كەلە جاتقاندىعىنا قۋانىشىمدى بىلدىرەمىن.
بىراق, وسىلاي دەي وتىرىپ, بۇل سالانىڭ دامۋى قاناعاتتانارلىقتاي جولعا ءتۇستى دەپ تاعى ايتا المايمىن. ۇزاق جىلدار بويى مال شارۋاشىلىعى ءوز بەتىمەن جەكە ءومىر ءسۇرىپ, نازاردان تىس قالدى. وسى تۇستا ول ابدەن قوجىرادى. ءوزىنىڭ تارتىمدىلىعىنان ايىرىلدى. ەندى وسى كەتكەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ۇلكەن جۇمىستار قاجەت. قازىرگى ءجۇرىپ جاتقان جۇمىستار بۇل ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولىق تولتىرادى دەپ ايتا المايمىن. سوندىقتان, مەنىڭ ويىمشا, بۇل سالانىڭ دامۋ بولاشاعىن تولىق ايقىندايتىنداي كەلەلى كەڭەس قۇرىپ, كوپ اقىلداسۋىمىز كەرەك. قازاقستانداعى ەكونوميكالىق سالالاردىڭ اراسىنان ونىڭ ورنىن بەلگىلەۋىمىز كەرەك. مال شارۋاشىلىعىنا بارامىن دەگەن جاستارعا ۇلكەن قولداۋ ءبىلدىرۋ قاجەت. مىنە, وسىنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىڭ ۇلكەن قولداۋى مەن قوماقتى قارجىسى قاجەت. بۇل قوماقتى قارجىنى قايدان الامىز, قاي باعىتقا جۇمسايمىز؟ مۇددەلى جاقتاردىڭ ءبارىنىڭ باسىن قوسىپ, وسى ءىستى جەدەلدەتىپ شەشۋ قاجەت. ۇكىمەت وسى ىسكە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ قانا قويماي, ەلىمىزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا بولعان تىڭ كوتەرۋ كەزىندەگىدەي قازىرگى قالعىعان تىرشىلىكتى ەرەكشە ەكپىنمەن بۇزا-جارا كىرىسۋى كەرەك. قارجىلاي قولداۋ كورسەتە وتىرىپ, قازىرگى بازار ساعالاپ جۇرگەن جاستارىمىزدىڭ ءبىر بولىگىن وسى ءبىر ەكىنشى تىڭدى يگەرۋ ىسىنە ءوز ەرىكتەرىمەن اتتاندىرۋدىڭ جولدارىن تابۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, مال ازىعىن دايىنداۋ ءوندىرىسىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ونى دۇرىس جولعا سالۋ قاجەت. سولاي ەتكەندە عانا مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنان ءبىز ناقتى سەرپىلىستى بايقايتىن بولامىز.
– سوندا ءبىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىمىز كەزىندەگى كەڭەس وكىمەتىندەگىدەي تەك دوتاتسيامەن عانا جۇمىس ىستەيتىن شىعىندى سالا بولىپ شىعا كەلمەي مە؟ ول ەلىمىزگە نارىق كەلگەن كەزدە وسى شىعىندىلىعىنان قۇرىپ كەتىپ ەدى عوي.
– مال شارۋاشىلىعى مەملەكەت ءۇشىن قاشان بولسىن شىعىندى, ال بيزنەس ءۇشىن ءتيىمدى سالا بولۋى كەرەك. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل مال شارۋاشىلىعىنداعى بيزنەس ءوز تۇرعان بەتىندە وتە ءالسىز, ول تەك مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن عانا پايدالى بولا الادى دەگەن ءسوز. بۇكىل وركەنيەتتى الەم وسىنداي جولمەن دامي الادى. ءماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى سانالاتىن امەريكانىڭ وزىندە فەرمەرگە دەگەن قولداۋ وتە كۇشتى. ول قولداۋ فەرمەرگە تىكەلەي ەمەس, اسسوتسياتسيالار ارقىلى كورسەتىلەدى. فەرمەردىڭ وندىرگەن ونىمدەرىن وتكىزۋ ماسەلەسىمەن دە وسىنداي ۇيىمدار شۇعىلدانادى.
ءسويتىپ, فەرمەرگە دەگەن كومەكتى ءبىر ساتكە دە بوساڭسىتۋعا بولمايتىندىعىن دامىعان ەلدەر جاقسى تۇسىنەدى. سەبەبى, مال شارۋاشىلىعى ءبىر قوجىراسا, ونى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ وتە قيىن. ءبىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىمىزداعى قازىرگى جاعداي, بۇل سالادا ابدەن باس قاتىراتىن شەشىمى تىم كۇردەلى ءماسەلەلەردىڭ تىم قوردالانىپ قالۋى, قازىر ەندى بۇل سالانى قالاي دامىتامىز دەپ ارپالىسقا ءتۇسىپ وتىرعاندىعىمىز – وسىنىڭ ەڭ ۇلكەن مىسالى. ياعني, تاريحتىڭ اششى ساباعى ءبىزدىڭ ءوز باسىمىزدا-اق جەتىپ ارتىلادى. وسىنى ەستە ۇستايىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
