سۋ
سەيسەنبى, 5 اقپان 2013 7:36
1. تۇششى سۋدىڭ تاۋقىمەتى
سۋ!.. قوس ارىپتەن قۇرالعان وسى ءبىر سوزدە قانشا قۇدىرەت بار دەسەڭىزشى! «سۋ – ءومىر ءنارى», «سۋ – باعا جەتپەس بايلىق» دەگەن سياقتى ساناعا ءسىڭىستى ۇعىمداردى بىلاي قويعاندا, تىرشىلىكتىڭ ءوزى سۋدا پايدا بولعاندىعىن, سۋسىز تىرشىلىك تۇل ەكەندىگىن دە ادامزات ەجەلدەن-اق تۇيسىگىنە ءتۇيىپ قالعان. سوندىقتان دا, العاش ادامزات جارالعان سوناۋ ىقىلىم زاماننان بەرى ءومىر وزەگى سانالاتىن سۋدىڭ بالاماسىز قاسيەتىن باعالاپ, «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەن قاعيدا شەڭبەرىندە قاستەرلەپ كەلەدى.
سەيسەنبى, 5 اقپان 2013 7:36
1. تۇششى سۋدىڭ تاۋقىمەتى
سۋ!.. قوس ارىپتەن قۇرالعان وسى ءبىر سوزدە قانشا قۇدىرەت بار دەسەڭىزشى! «سۋ – ءومىر ءنارى», «سۋ – باعا جەتپەس بايلىق» دەگەن سياقتى ساناعا ءسىڭىستى ۇعىمداردى بىلاي قويعاندا, تىرشىلىكتىڭ ءوزى سۋدا پايدا بولعاندىعىن, سۋسىز تىرشىلىك تۇل ەكەندىگىن دە ادامزات ەجەلدەن-اق تۇيسىگىنە ءتۇيىپ قالعان. سوندىقتان دا, العاش ادامزات جارالعان سوناۋ ىقىلىم زاماننان بەرى ءومىر وزەگى سانالاتىن سۋدىڭ بالاماسىز قاسيەتىن باعالاپ, «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەن قاعيدا شەڭبەرىندە قاستەرلەپ كەلەدى.
«سۋعا دا سۇراۋ سالىپ, قۇندايتىنداي نە كورىنىپتى؟ جۇمىر جەردىڭ ¾ بولىگىن سۋ الىپ جاتىر. قالاي پايدالانامىن دەسەڭ دە كەڭىردەگىڭنەن كەلەدى», دەپ كەكىرىك اتاتىنداردىڭ كەسىرىنەن تاياۋ بولاشاقتا ادامزات سۋ تاپشىلىعى تاۋقىمەتىن مولىنان تارتاتىن ءتۇرى بار. ارينە, جەر بەتىندە سۋدىڭ مول ەكەندىگى دە تالاسسىز. بىراق سۋدىڭ دا سۋى بار. بۇل جەردە ماسەلە تۇششى سۋ, ياعني تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ ءنارى – اۋىز سۋ ءتوڭىرەگىندە بولىپ وتىر. ماسەلەن, پلانەتامىزدا شامامەن 1,4 ملرد. تەكشە شاقىرىم سۋ بولسا, ونىڭ 2,5 پايىزى نەمەسە 35 ملن. تەكشە شاقىرىمى عانا تۇششى سۋدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. وسى تۇششى سۋدىڭ باسىم بولىگى انتاركتيدا جانە گرەنلانديانىڭ قارلارى مەن ماڭگى مۇز قاباتتارىندا, سونداي-اق جەر قىرتىسىنىڭ تەرەڭ قويناۋىنداعى جىلعالاردا شوعىرلانعان. ال ادامزات تۇتىناتىن بۇگىنگى تۇششى سۋدىڭ باستى كوزى – نەگىزىنەن كولدەر مەن وزەندەر جانە جەردىڭ ۇستىڭگى قاباتىنا جاقىن ورنالاسقان جەر استى سۋ قورلارى بولىپ تابىلادى. ەندەشە, ادامزات پايدالاناتىن اۋىز سۋ قورى بار بولعانى 200 مىڭ شارشى شاقىرىمدى نەمەسە بارلىق تۇششى سۋ قورىنىڭ 1 پايىزدان دا از مولشەرىن نەمەسە جەر شارىنداعى بارلىق سۋدىڭ 0,01 پايىزىن عانا قۇرايدى.
قۇدىرەتتى تابيعاتتىڭ ءوزى ادامزاتتىڭ سورىنا شومىشتەن قىسىپ بەرگەن وسى تۇششى سۋ قورىنا تەحنوگەندىك عاسىر پەرزەنتتەرى ساناسىز ز ۇلىمدىقپەن وڭالماس قاستاندىق جاسادى. «اساۋ تابيعاتتى اۋىزدىقتايمىز!» اتتى ۇردا جىق ۇراننىڭ جەلەۋىنە جەلىككەن ادامزاتتىڭ كەسىرىنەن تابيعات تەپە-تەڭدىگى بۇزىلدى, اساۋ وزەن ارنالارىن بۇرۋ نەمەسە قولدان بوگەۋ سياقتى قورشاعان ورتاعا جاسالعان قياناتتىڭ سالدارىنان 1900 جىلدان بەرى ادام تۇتىناتىن اۋىز سۋدىڭ نەگىزگى قورى بولىپ سانالاتىن الەمدەگى وزەن-كول باسسەيندەرىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى جوعالىپ كەتتى. مىنە, كەرەمەت! جەر شارىنداعى تۇششى سۋ قورىنىڭ جارتىسىن قۇرتقان سول ءبىر عاسىردا, ياعني حح عاسىردا پلانەتامىزداعى ادامزات سانى بىرنەشە ەسە ءوسىپ شىعا كەلىپتى. ماسەلەن, 1804 جىلى جەر بەتىندە 1 ميلليارد ادام بولاتىن بولسا, 1927 جىلى 2 ميلليارد ادام, 1960 جىلى ولاردىڭ سانى 3 ميللياردتان اسسا, 1999 جىلى 6 ميللياردقا جەتكەن. ءدال قازىر جۇمىر جەردە جەتى ميلليارد حالىق تۇرىپ جاتىر.
بۇۇ-نىڭ دامۋ جانە قورشاعان ورتا جونىندەگى كونفەرەنتسياسىنىڭ دەرەگى بويىنشا, بۇگىندە جەر بەتىندەگى 263 ترانسشەكارالىق وزەن-كول باسسەيندەرى الەمنىڭ 145 مەملەكەتىنىڭ اۋماعىن عانا باسىپ ءوتىپ, پلانەتامىزدىڭ جارتى بولىگىن عانا قامتيدى. وسىعان بايلانىستى قازىر ءاربىر مەملەكەت ونسىز دا تاپشى تۇششى سۋعا دەگەن ءوز سۇرانىسىن بارىنشا مولىنان قامتىپ قالۋعا تىرىسادى. سونىڭ كەسىرىنەن ترانسشەكارالىق سۋ كوزدەرىن پايدالانۋدا ەكىنشى ءبىر ەلدىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلىپ, حالىقارالىق قاتىناس بارىسىندا كيكىلجىڭ تۋىنداپ, بارا-بارا مەملەكەتارالىق قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ءوزى ءبىر سوزىندە «الەم تۇششى سۋ ءۇشىن سوعىس جاعدايىنا جاقىندادى» دەپ اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن, كولۋمبيا وزەنىنىڭ سۋى ءۇشىن اقش پەن كانادا اراسىندا, دۋناي وزەنى ءۇشىن بالقان مەملەكەتتەرى اراسىندا قازىردىڭ وزىندە قىرعيقاباق كەلىسپەۋشىلىك ورىن الۋدا.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقتان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى بيىلعى جولداۋىندا «سۋ – بارىنشا شەكتەۋلى رەسۋرس جانە ونىڭ كوزدەرىن يەلەنۋ ءۇشىن كۇرەس جەر بەتىندەگى شيەلەنىس پەن جانجالدار سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازىردىڭ وزىندە گەوساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىر», دەپ اتاپ كورسەتتى. قازىرگى تاڭدا سۋ قورىنىڭ پروبلەماسى ەڭ وتكىر بولىپ وتىرعان ايماق – ورتالىق ازيا ءوڭىرى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ نەگىزگى سۋ قورىن قۇرايتىن ترانسشەكارالىق وزەندەر تاجىكستان مەن قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنىڭ اۋماعىنان باستاۋ الادى. سوڭعى جىلدارى وسى مەملەكەتتەردىڭ ترانسشەكارالىق سۋ قورلارىن پايدالانۋداعى استامشىلىق ساياساتىنىڭ سالدارىنان وزبەكستان مەن قازاقستان سۋ تاپشىلىعىنا ۇشىراپ, ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ تومەنگى ساعاسىندا قونىستانعان ميلليونداعان حالىقتىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرىلۋدە.
ورتالىق ازيادا سۋ پروبلەماسىنىڭ قانشالىقتى ۋشىعىپ تۇرعاندىعىن وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆتىڭ قازاقستانعا كەلگەن رەسمي ساپارى كەزىندە سويلەگەن ءسوزىندە ايتقان پىكىرلەرىنەن انىق اڭعارۋعا بولادى.
وزبەكستان باسشىسىنىڭ اشىنا ايتقان تاعى ءبىر ماسەلەسى, «قامباراتا-1» ءۇشىن بيىكتىگى 275 مەتر بوگەت, روگۋن گەس-ءى ءۇشىن بيىكتىگى 350 مەتر بولاتىن بوگەت قۇرىلىسىن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپتى. جەر سىلكىنىسىنىڭ قاۋپى ۋشىعىپ تۇرعان وڭىرلەردە مۇنداي بيىكتىكتە بوگەتتەر تۇرعىزۋ, جازىقتا ورنالاسقان حالىقتى اپاتقا ايداۋمەن بىردەي. ەكونوميكالارى تىعىرىققا ءتىرەلگەن دۋشانبە مەن بىشكەك ءۇشىن روگۋن جانە قامباراتا سۋ ەلەكتر ستانسالارى ارزان ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرىپ, تابىس تابۋدىڭ بىردەن-ءبىر كوزى ەكەندىگى دە جاسىرىن ەمەس. الايدا, تاجىك جانە قىرعىز باۋىرلاردىڭ امۋداريا مەن سىرداريانىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەر بولىپ تابىلاتىندىعىن, وسىعان بايلانىستى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋدىڭ حالىقارالىق نورمالارىنا سايكەس بۇۇ-نىڭ ارنايى قابىلداعان 4 كونۆەنتسياسى بار ەكەندىگىن دە ەستەن شىعارماعاندارى دۇرىس. قالىپتاسقان وسى حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس ترانسشەكارالىق وزەندەر بويىندا وتىرعان ءتورت باۋىرلاس مەملەكەت شۇعىل ءتۇردە تۋىسقاندىق ادىلەتتىلىكپەن ورتاق ءمامىلەگە كەلۋى كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا, سۋ پروبلەماسىنىڭ ورتالىق ازيادا بارعان سايىن شيەلەنىسە بەرەتىندىگى انىق.
تۇششى سۋ پروبلەماسىمەن تۇراقتى ءتۇردە اينالىسىپ كەلە جاتقان بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, ءححى عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان تۇششى سۋ تاپشىلىعى پلانەتامىزداعى ەڭ وتكىر پروبلەماعا اينالادى. بۇۇ-نىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازىردىڭ وزىندە تۇششى سۋدىڭ تاپشىلىعى جىلىنا 230 ملرد. تەكشە مەترگە جەتكەن. بۇگىندە جەر شارىنىڭ 2,5 ملرد. حالقى ساپالى اۋىز سۋعا قول جەتكىزە الماي وتىر. الدىن الا جاسالعان بولجامدارعا سايكەس, 2025 جىلى تۇششى سۋ تاپشىلىعى 1,3-2,0 تريلليون تەكشە مەترگە جەتپەك. بۇكىلالەمدىك سۋ فورۋمىندا جاساعان بايانداماسىندا يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورى كويتيرو ماتسۋرو «2030 جىلدارى پلانەتامىز تۇرعىندارىنىڭ 47 پايىزى تۇششى سۋ جەتىمسىزدىگىنەن زارداپ شەگەتىن بولادى», دەپ اتاپ كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى ول ۇندەۋلەر مەن دەكلاراتسيالار قابىلداۋدىڭ ۋاقىتى ءوتىپ كەتكەندىگىن ەسكەرتىپ, ناقتى ساياسي شەشىمدەر مەن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
بۇۇ ماماندارى مەن ساراپشىلارى پىكىرىنشە, الداعى ۋاقىتتا الەمدىك ساحنادا تۇششى سۋعا قاتىستى ءۇش وتە كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلە تۋىندايدى. ءبىرىنشىدەن, 2020 جىلدان كەيىن الەمنىڭ 22 ءىرى مەگاپوليسى قۇبىرلار ارقىلى كەلەتىن تازارتىلعان سۋدىڭ جەتىمسىزدىگىنە تاپ بولادى. اسىرەسە, بۇل جاعداي قىتايدا شيەلەنىسكەن سيپات الماق. افريكاداعى قۇرعاقشىلىقتاردىڭ سالدارىنان ميلليونداعان حالىق ەۋروپاعا قاراي اۋادى. قىتايدا دا ۇلى كوشى-قون ءۇردىسى باستالادى. ەكىنشىدەن, 2025 جىلعا تامان ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار دامۋشى ەلدەردەن وراسان زور كولەمدە تۇششى سۋ كوزدەرىن ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرادى. الەمدىك رىنوكتا سۋ ەكسپورتى حالىقارالىق ۇلكەن بيزنەسكە جول اشادى. بىرقاتار ەلدەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارى سۋ رەسۋرسىن ساياسات ساۋداسىنا سالىپ, تۇششى سۋ الەمدىك الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ولشەم مارتەبەسىنە يە بولادى. ۇشىنشىدەن, سۋدى قايتالاپ پايدالانۋدىڭ تەحنولوگياسى جاسالادى. سۋ ۇنەمدەۋدىڭ ەرەكشە ءتارتىبى ەنگىزىلەدى.
تابيعات قۇدىرەتىنە شەك بار ما؟! ءبىرقاتار قۇرلىقتاردى توپان سۋ باسىپ, تىرشىلىك اتاۋلى قاتتى زارداپ شەگىپ جاتسا, جەرىنىڭ اۋماعىنان ءبىر ۇرتتام تۇششى سۋ تابا الماي, اۋىز سۋدى سىرتتان ساتىپ الىپ جاتقان مەملەكەتتەر دە بار. قارا قۇرلىقتىڭ جارتى ميللياردتان استام حالقى تابيعي تازا سۋ ىشە المايدى. ولار قازىردىڭ وزىندە تاسىمال جانە جاڭبىر سۋلارىن تالشىق ەتىپ وتىر. تابيعي تازا سۋدىڭ مۇنايدان دا قىمبات ۇلتتىق بايلىق كوزىنە باعالاناتىنى ءححى عاسىردا اڭىزدان اقيقاتقا اينالاتىن ءتۇرى بار. تەك سوڭعى 50 جىلدىڭ كولەمىندە الەمدەگى مۇناي باعاسى 10 ەسە ارتسا, اۋىز سۋدىڭ باعاسى 1000 ەسە ارتقان. الداعى ۋاقىتتا تازا اۋىز سۋ باعاسى تاعى دا جۇزدەگەن ەسە كوتەرىلمەك. كەيبىر عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ەندى ءبىرنەشە ونداعان جىلداردان كەيىن سۋ الەمدىك ساياساتتىڭ باستى قۇرالىنا اينالادى. تەك تابيعي تۇششى سۋدى ساتۋ ارقىلى بيۋدجەتتەرىن قامپيتىپ, تابىسقا كەنەلەتىن ەلدەر قاتارى دا قارا كورسەتەتىن بولادى.
ۇلان-عايىر ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ەركىن كوسىلگەن قازاقستان تمد مەملەكەتتەرى ىشىندە سۋ ۇلەسى تۇرعىسىنان ەڭ سوڭعى ورىندى يەلەنەدى. جەتى قات قىرتىسىنا دەيىن قۇت دارىتىپ, قويناۋىن قازبا بايلىعىنا تولتىرعان كيەلى قازاق دالاسىن كەرەمەتى كۇشتى قۇدىرەت تابيعي سۋ كوزدەرىنە تاپشى قىلىپ قويىپتى. ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالار ماڭ دالاداعى تازا سۋ قورى قازىردىڭ وزىندە 3 پايىزدى قۇرايدى. 1950 جىلدارى قازاقستاندا 120 ملرد. تەكشە مەتر شاماسىندا سۋ قورى بولسا, قازىر ونىڭ كولەمى 100 ملرد. تەكشە مەترگە دەيىن كەمىگەن. ەلىمىزدەگى 100 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايتىن جەر ءۇستى سۋ قورىنىڭ 58 پايىزى عانا رەسپۋبليكا اۋماعىندا جيناقتالادى, قالعان سۋ قورى شەكارالاس ورنالاسقان كورشى ەلدەردىڭ اۋماعىنان كەلەتىن ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋىمەن تولىعادى. اقيقاتىندا ۇلى دالانى سۋدان تارىلتىپ وتىرعان جومارت تابيعات ەمەس, ادام قولىمەن جاسالعان قيانات. قازاقستانعا سۋ رەسەي مەن قىتايدان, سونداي-اق قىرعىزستان مەن وزبەكستاننان باستاۋ الاتىن وزەندەردەن كەلەدى.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, پلانەتامىزدا 35 مىڭ تەكشە شاقىرىم تۇششى سۋ قورى بولاتىن بولسا, ول قازىرگى جۇمىر جەردى مەكەندەپ وتىرعان ادامزاتتىڭ جان باسىنا شاققاندا 5418,3 تەكشە مەتردەن كەلەدى. الەمدەگى مەملەكەتتەر تۇرعىسىنان العاندا تۇششى سۋدىڭ جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى بىردەي ەمەس. ماسەلەن, كانادادا ءار ادامعا 84495 تەكشە مەتر تۇششى سۋ كەتەتىن بولسا, جاڭا زەلانديادا بۇل كورسەتكىش 75768, نورۆەگيادا 79110 تەكشە مەتردى قۇراسا, تۇركيادا ءار ادامعا شاققاندا – 3160, ازەربايجاندا – 907, پاكىستاندا – 323, يزرايلدە 100 تەكشە مەتردەن عانا اينالادى ەكەن. قازاقستاننىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا شاققاندا قازىرگى ەلىمىزدەگى تۇششى سۋ قورى 4686 تەكشە مەتردەن اينالادى. ال رەسەيدە جان باسىنا شاققاندا 30 393 تەكشە مەتر تۇششى سۋ قورى بار.
قازاقستان ەكونوميكالىق جاعىنان ەشكىمگە تاۋەلدى ەمەس. جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قاجەتتى مەندەلەەۆ كەستەسىنە كىرەتىن قازبا بايلىعىنىڭ بارلىعى دا بار. وكىنىشكە وراي, ستراتەگيالىق سۋ كوزدەرىنە كەلگەندە, كورشىلەردىڭ بارىنە كوز سۇزەمىز. الايدا, «توسكەيدە مالى, ءتوسەكتە باسى قوسىلعان» دەپ قىرعىزدارعا قانشا قۇشاعىمىزدى اشساق تا, «وزبەك ءوز اعامىز» دەپ نەشە جەردەن ەمەشەمىز ەزىلسە دە, جەرىمىزدىڭ ۇستىندەگى دە, استىنداعى دا يگىلىكتەرىمىزدى الدارىنا جايىپ سالىپ, « ۇلى كورشىلەرىمىز عوي» دەپ ورىس پەن قىتايعا قانشالىقتى جالپاقشەشەيلىك تانىتساق تا ولاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ «قازاعىم» دەپ باۋىرى ەزىلە قويمايتىندىعىن وسى «شومىشتەن قىسقان» سۋ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىر.
ماقتا القاپتارىن سۋارۋ ءۇشىن كەنەزەسى كەپكەن ءشول دالالارعا ەسەپسىز سۋ ءجىبەرگەن وزبەك اعايىندار سىرداريا مەن ءامۋداريانى ساعاسىنان قىسىپ بوگەپ تاستاسا, ارناسىنان اساتىن اساۋ تالاس پەن تەگەۋرىندى تاۋ وزەندەرىن قىرعىز باۋىرلار قىلعىندىرىپ تاستادى. سۋ تاسقىنى ورىن العان كەزەڭدە دە قىرعىزدار تابيعي اپات سالدارىن ءتيىمدى پايدالانىپ, قازاقستاننان ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتى ارزانعا بەرۋدى تالاپ ەتتى. قازاقتىڭ وزبەك پەن قىرعىزعا قاراستى وڭتۇستىك وڭىرىندەگى سۋ ماسەلەسى بارعان سايىن كۇردەلەنىپ بارادى. كورشى ەكى مەملەكەت سۋارمالى ەگىستىكتەرى مەن ماقتالىقتارىن كەڭەيتكەن سايىن, ءبىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىردەگى سۋارمالى ەگىستىك كولەمى ەكى ەسەگە دەيىن قىسقارىپ كەتتى.
باتىسىمىزداعى سۋ پروبلەماسى دا وڭىپ تۇرعان جوق. ماسەلەن, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى تابيعي سۋ قورىنىڭ 80 پايىزى رەسەيگە تاۋەلدى. سەبەبى, قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى ەڭ ۇلكەن سۋ كوزى – جايىق وزەنى باستاۋىن باشقۇرتستاننان الادى. تاعى دا قوس ۇلكەن وزەن – شاعان مەن دەركولدىڭ باستاۋى ورىنبوردا جاتىر. كەزىندەگى سۋلى دا نۋلى سارىوزەن مەن قاراوزەن ساراتوۆ وبلىسىنان باستاۋ الادى. وداق ىدىراعاننان كەيىن جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ۇلكەن كورشىسىمەن سۋ ماسەلەسىن رەتتەپ الۋ جونىندە العاشقى قادامدارىن جاسادى. 1992 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسىپ پايدالانۋ جانە قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتكەنىندەي, بۇل كەلىسىم كۇنى بۇگىنگە دەيىن رەسەيگە عانا قىزمەت جاساپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ كەلىسىمىنسىز-اق كورشىلەرىمىز ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ بويىندا جاڭا سۋ قويمالارىن سالدى, بۇرىنعى سۋ قويمالارىن كەڭەيتىپ, جوندەۋدەن وتكىزدى.
كوپ رەتتە ءۇمىتىمىزدى ارتاتىن «ۇلكەن» كورشىمىز «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندانىڭ» كەرىن كەلتىرىپ, كەلىسىمگە بىرجاقتى قارادى. سونىڭ سالدارىنان ورال وڭىرىندەگى سۋ كوزدەرى كۇرت كەمي باستادى. قاراوزەننىڭ ساعاسىنداعى قامىستى, سامار كولدەرى تارتىلىپ, سارىوزەننىڭ تومەنگى اعىسىنداعى كولدەر تۇگەلدەي كەۋىپ قالدى. رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وبلىس ارقىلى قازاقستانعا كەلەتىن ەدىل وزەنىنىڭ سۋىن كورشىلەر تاۋارعا اينالدىرىپ الدى. جانىبەك سۋلاندىرۋ جۇيەسىنە قۇيىلاتىن بۇل سۋعا سالىناتىن سالىقتى كورشىلەرىمىز ەسەلەي ارتتىرىپ وتىر.
ال ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى ەڭ ءىرى ەكى وزەن – ەرتىس پەن ىلە باستاۋىن قىتايدان الاتىندىعى بەلگىلى. پلانەتامىزداعى ەڭ ءىرى كول ەكوجۇيەسىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن ىلە-بالقاش باسسەينىنىڭ وتە كۇردەلى احۋالىن بۇرىنىراقتا جازعان «كوكشە تەڭىز كوزدەن بۇلبۇل ۇشا ما؟» اتتى ماقالامىزدا (قاراڭىز, «ەگەمەن قازاقستان», 23 اقپان, 2011 جىل.) جان-جاقتى تولعاعان بولاتىنبىز. ىلە وزەنىنىڭ سۋىنا سۋساعان بالقاشتىڭ باسىنان باق تايعانىن اششى دا بولسا اشىنا ايتىپ ەدىك. ەندى, مىنە, ەلىمىزدىڭ بۇكىل شىعىس ءوڭىرى مەن شولىركەگەن سارىارقاعا ءنار بەرىپ تۇرعان ەرتىستىڭ قاسىرەتى ەرىكسىز تولعاندىرىپ وتىر.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
