ماڭىزى زور, ءمانى ەرەكشە قۇجات
سەيسەنبى, 5 اقپان 2013 7:32
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاريحي ءمانى دە, ماڭىزى دا ايرىقشا. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت – ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارى نەگىزگى كورسەتكىشتەرى بويىنشا ورىندالدى. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا ەكونوميكالىق دامۋ باستى باعىت بولعان ەدى. ناقتى مالىمەتكە سۇيەنسەك, 1998 جىلى جان باسىنا شاققاندا ءىجو 1500 دوللار كولەمىندە بولاتىن. ال ول كورسەتكىش 2012 جىلى 12 مىڭ دوللارعا جەتىپ, 7 ەسەدەن استام ءوستى. حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جاقسارعاندىقتان, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ارتتى, بۇگىنگى تاڭدا ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 70 جاستى قۇراپ وتىر.
سەيسەنبى, 5 اقپان 2013 7:32
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاريحي ءمانى دە, ماڭىزى دا ايرىقشا. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت – ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارى نەگىزگى كورسەتكىشتەرى بويىنشا ورىندالدى. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا ەكونوميكالىق دامۋ باستى باعىت بولعان ەدى. ناقتى مالىمەتكە سۇيەنسەك, 1998 جىلى جان باسىنا شاققاندا ءىجو 1500 دوللار كولەمىندە بولاتىن. ال ول كورسەتكىش 2012 جىلى 12 مىڭ دوللارعا جەتىپ, 7 ەسەدەن استام ءوستى. حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جاقسارعاندىقتان, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ارتتى, بۇگىنگى تاڭدا ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 70 جاستى قۇراپ وتىر.
ەلباسى ءوز حالقىن دا, الەم جۇرتشىلىعىن دا جاڭا يدەيالارىمەن تاڭقالدىرۋمەن كەلەدى. تاۋەلسىزدىك العان تۇسىمىزدا ءبىزدىڭ ەل بولىپ قالىپتاساتىنىمىزعا كۇمانمەن قاراعاندار كوپ ەدى. ءتىپتى,كەيبىر ساۋەگەيلەر «قازاقستان ءوز ىشىندە ىرىتكى تۋىپ, قيىن جاعدايدا قالاتىن ەلدىڭ ءبىرى بولادى» دەگەندەي بولجامدار جاساعان-تىن. وعان بىزدە كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى تۇراتىندىعى العا تارتىلدى. الايدا, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ, ەرەكشە قاجىر-قايراتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدى كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى قيىن جاعدايدان الىپ شىقتى. ول جىلداردىڭ تاريحي وقيعالارى زامانداستارىمىزدىڭ ەسىندە.
ودان كەيىن مەملەكەت باسشىسى اسا كورەگەندىكپەن ەل ورتالىعىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ يدەياسىن ۇسىنىپ, بارشا جۇرتشىلىقتى تاعى دا تاڭقالدىردى. ءبىر قاراعاندا, بۇل جۋىق ارادا ىسكە اسپايتىنداي كورىنگەن وتە كۇردەلى باستاما ەدى. بۇل توڭىرەكتە كەلىسەتىن دە, كەلىسپەيتىن دە سان قىرلى سىندار مەن سان قىرلى قىڭىر اڭگىمەلەر ايتىلىپ جاتتى. بىراق العان بەتىنەن قايتپايتىن, ۇلى ماقسات جولىندا وزىنە دە, وزگەلەرگە دە تىنىم بەرمەيتىن جانە اركىمنەن اسقان جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن پرەزيدەنت كەيبىر قاڭقۋ سوزدەرگە قۇلاق اسپاستان, اسا شاپشاڭدىقپەن ءىستى العا جىلجىتىپ, ءححى عاسىردىڭ ەڭ ساۋلەتتى استاناسىن سالۋعا قول جەتكىزدى. استانا قازىر تەك ەل ورتالىعى عانا ەمەس, جاھاندىق ماسەلەلەر بويىنشا الەمدىك پىكىر الماسۋلاردىڭ الاڭىنا اينالدى. دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى زور حالىقارالىق ساميتتەر مەن كەزدەسۋلەر ءبارىمىز ماقتانىشپەن ايتاتىن ءبىزدىڭ استانامىزدا ابىرويمەن ءوتىپ كەلە جاتىر. بۇل ءۇردىس مۇنان بىلاي دا جالعاسىن تابا بەرەدى.
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, مەملەكەتتىڭ دامۋىن ايقىندايتىن جۇزگە جۋىق كريتەري بار. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز الەمنىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى 51 مەملەكەتىنىڭ ىشىندە بولساق, ال كەيبىر كورسەتكىشتەر بويىنشا 15-25-ءشى ورىندا تۇرمىز. سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ ىسىندە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا العا شىقتىق. كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى ۇلكەن سەرپىلىسكە يە. وتاندىق كاسىپكەرلىك جاڭا ەكونوميكالىق باعىتتىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەكەنى انىق. ەلباسى 2030 جىلعا قاراي شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى ەڭ از دەگەندە ەكى ەسە وسۋگە ءتيىس ەكەنىن قاداپ ايتتى. حالىقارالىق تاجىريبەدەگى تالداۋ كورسەتكەندەي, كاسىپكەرلەردىڭ پالاتالارعا توپتاسۋى – ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىگىنىڭ ماڭىزدى فاكتورىنىڭ ءبىرى, وسىلاي ىستەگەن ەلدەردە «مىقتى بيزنەس – مىقتى مەملەكەت» قاعيداسى ءىس جۇزىنە استى.
حالىقارالىق بەدەلىمىزدى ارتتىرعان جانە ءبىر ۇلكەن جەڭىسىمىز – ەكسپو-2017. بۇل مەملەكەت دامۋىنا جانە تانىمال بولۋىنا قۋاتتى سەرپىلىس بەرۋى ءتيىس. 2017 جىلى استانا عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ۇزدىك الەمدىك جەتىستىكتەرىنىڭ ورتالىعىنا اينالادى. ەكسپو كورمەسى بارلىق اسپەكتىلەر جاعىنان ءتيىمدى. 100-دەن استام مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى كورمەگە ءوز ونىمدەرىن اكەلىپ, ميلليونداعان ادام استانانىڭ قادىرلى قوناعى بولادى دەپ كۇتىلۋدە. ەكسپو-2017-ءنى وتكىزۋدىڭ ناتيجەسىندە كوپ ماسەلەلەر شەشىمىن تابادى. الەم جۇرتشىلىعى «جاسىل ەنەرگيانىڭ» جەتىستىكتەرىن استانا ارقىلى كورەدى جانە كورمەنىڭ كەرەمەتتەرىن تاماشالايدى. ەلباسى جاڭا جولداۋىندا بارلىق دامىعان ەلدەر بالامالى جانە «جاسىل ەنەرگەتيكالىق» تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيانى ۇلعايتا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. جاڭا ەنەرگيا كوزىن پايدالانۋ 2050 جىلعا قاراي بارلىق تۇتىنىلاتىن ەنەرگيانىڭ 50 پايىزىن قۇرايتىنىن مالىمدەدى.
بىزدە مۇمكىندىك مول. تابيعي رەسۋرستار جەتكىلىكتى. جەل ەلەكتر ستانسالارىن ورناتۋعا شاماسى جەتەتىن, ۇنەمى جەل سوعىپ تۇراتىن وڭىرلەردەن دە تارشىلىق كورمەيمىز. بولاشاقتا كۇن ەنەرگياسىن الاتىن ستانسالار دا سالىنادى. ەڭ باستىسى, مۇنىڭ ءبارى ەكولوگيالىق تازا ءوندىرىس ورىندارىن كوپتەپ اشۋعا تولىقتاي جاعداي جاسايدى. وسى ورايدا, جۋىردا عانا ەلباسى استانادا «Astana Solar» جشس-ءنىڭ فوتوەلەكترلى مودۋلدەردى وندىرەتىن زاۋىتىندا كۇن باتارەيالارىن شىعاراتىن جەلىنى ىسكە قوستى. بۇل–«قازاتومونەركاسىپ» ۇك» اق-تىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى. اتالعان جاڭا زاۋىتتا 100 پايىز قازاقستاندىق كرەمني نەگىزىندە كۇن باتارەيالارى شىعارىلماق. زاۋىت تەحنيكا قاۋىپسىزدىگى جانە ەكولوگيالىق نورمالاردىڭ ەڭ جوعارى تالاپتارىنا ساي كەلەتىن سوڭعى بۋىنداعى اۆتوماتتاندىرىلعان جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. زاۋىت ونىمدەرى ىشكى جانە سىرتقى نارىققا شىعارىلادى جانە سۇرانىستى قاناعاتتاندىرادى.
جولداۋدا ايتىلعان مىندەتتەرگە ساي, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ ءبىر سالاسى رەتىندە تۇرعىن ءۇي كەشەنىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ەرەكشە ايتار ەدىك. بۇل باعدارلاما ەلوردادان باستاپ, بارلىق وڭىرلەردە قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. ايتالىق, الماتى وبلىسىندا اتالمىش باعدارلاما ءساتتى ىسكە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, تەكەلى قالاسىندا تۇرعىن ءۇي كەشەنىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى اياقتالدى دەۋگە نەگىز بار. قاپشاعاي قالاسىندا دا كوپتەگەن جۇمىستار ءوز جالعاسىن تابۋدا.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قاي سالادا بولسىن ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزۋدا. ناقتىلاپ ايتقاندا, ول حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا, ءوڭىرلەردىڭ دامۋىنا, سونداي-اق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا, ادامي رەسۋرستاردى دامىتۋعا جانە ينستيتۋتتىق بازانى نىعايتۋعا نەگىز جاسادى. قارجى سەكتورىنىڭ دامۋى دا ەلدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى ءۇشىن اتالعان سالانىڭ جان-جاقتى جەتىلۋىنە جاعداي جاساپ وتىر.
مادەني-رۋحاني بايلىعىمىزدان دا تارشىلىق كورمەيمىز. ءتۋريزمدى وركەندەتۋ ارقىلى ەلدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن الەمگە پاش ەتۋگە كەڭ تىنىس اشىلادى. وسى ماقساتتا كوپ جۇمىستار اتقارىلدى, الداعى كەزەڭدە دە جالعاسىن تابا بەرەتىنى انىق. بۇعان, اسىرەسە, ەكسپو-2017 ۇلكەن ءرول اتقارادى.
ەلىمىزگە قاتىستى تىڭ دەرەكتەردى تىلگە تيەك ەتەر بولساق, بريتاندىق باقىلاۋشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, ءححى عاسىرداعى الەمنىڭ 25 ەڭ قارقىندى دامىعان ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى اراسىندا قازاقستان قىتاي مەن كاتاردان كەيىن ءۇشىنشى ورىندى يەلەنىپ وتىر. ساراپشىلار قازاقستان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭارتۋدىڭ ءوز مودەلىن ىسكە اسىرعانىن جانە ول مودەلدە شىعىس پەن باتىستىڭ باسىمدىعى, اۋقىمدى ماكرووڭىرلىك كووپەراتسيا مەن جاھاندىق ىنتىماقتاستىققا تالپىنىستىڭ ۇيلەسىم تاپقاندىعىن ەرەكشە اتاپ وتكەن.
جىل سايىن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جىلدىق ءوسىمى كەمىندە 4-5 پايىزدى قۇراسا, ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ىرگەلەس مەملەكەتتەر – قىتاي, رەسەي, يندونوزيا, ءۇندىستان, لاتىن امەريكاسىنىڭ ەلدەرىنەن, سونىڭ ىشىندە برازيليادان قالىپ قويمايتىنىمىز انىق. جالپى, سوڭعى جىلدارى ەكونوميكا ءوسىمى قارقىنى بويىنشا قازاقستان رەسەي, ۋكراينا جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ الدىنا شىقتى.
ەلىمىزدە ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا 140 ەتنوس پەن 17 كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بۇل – مەملەكەت ۇستانعان ساياساتتىڭ جەمىسى. 1995 جىلى ناۋرىزدا ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بارشا ۇلت پەن ۇلىستى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا بىرىكتىرىپ, ءبىرتۇتاس قازاقستان مەملەكەتىنە اينالدىردى. بۇگىنگى ۇلان-عايىر جەتىستىگىمىزگە ۇلتارالىق تاتۋلىعى مەن دىنارالىق كەلىسىمى جاراسقان كوپ ۇلتتى ەل رەتىندە جەتىپ وتىرمىز. وسى ورايدا, ەل پرەزيدەنتى جولداۋدا كوپ ۇلتتى قازاقستان ساياسي-ەكونوميكالىق, ءتىپتى سپورتتىق جەتىستىكتەرگە دە ءبىر كوماندا رەتىندە جەتكەنىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى سىرتقى ساياساتقا دا ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلەدى. ەلىمىز جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جولىندا بۇۇ, ەقىۇ, ناتو, ۇقشۇ, شىۇ, اوسشك جانە باسقا دا حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدە. ەلباسى ءوز سوزىندە: «ءبىز جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارامىز, حالىقارالىق تەرروريزمگە, ەكسترەميزمگە جانە ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەستە الەمدىك قوعامداستىقتى قولدايمىز», دەپ ەلدىڭ ۇستانعان باعىتىن اشىق ايتىپ ءوتتى. سوڭعى 2-3 جىلدا قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا جانە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنا توراعالىق ەتتى. قازاقستان – جاڭا ءححى عاسىردا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزگەن جالعىز مەملەكەت.
جولداۋدا ارنايى باعىتتىڭ ءبىرى دايەكتى جانە بولجامدى سىرتقى ساياسات ەكەندىگى ايتىلدى. ەلىمىز ۇلتتىق قورعانىس مودەلىن ازىرلەي وتىرىپ, ءتۇرلى ەلدەرمەن جانە ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىقتا بولا بەرەدى. ەلباسىنىڭ پايىمداۋىنشا, سىرتقى ساياساتىمىزدى تەڭدەستىرۋ – الەمدىك ىستەردە ەلەۋلى ءرول اتقاراتىن جانە قازاقستان ءۇشىن پراكتيكالىق قىزىعۋشىلىق تۋعىزاتىن بارلىق مەملەكەتتەرمەن دوستىق جانە بولجامدى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ.
ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ءماسەلەلەرىن قامتيتىن جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن العا باستىراتىن زاڭداردى قابىلداۋ ىسىنە پارلامەنتشىلەردىڭ قوساتىن ۇلەسى مول ەكەنى انىق. قازاقستان پارلامەنتى كوپتەگەن شەتەل پارلامەنتتەرىمەن ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. اسىرەسە, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءوزىم مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ەلارالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا, مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر مەن حاتتامالاردىڭ زاڭ جۇزىندە بەكىتىلۋىنە اتسالىساتىن بولادى. دەپۋتاتتار حالىقارالىق ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ زاڭدىق قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان كوپ ىستەر اتقاردى. قازاقستاننىڭ الەمدەگى بەدەلىن ارتتىرۋ جولىندا پارلامەنتشىلەر دە بەلسەندى قىزمەتىن جالعاستىرا بەرمەك.
ۇسەنگەلدى مەدەۋوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» حدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.
