قوعام • 26 تامىز, 2019

كىسىلىكتىڭ «قىزىل كىتابى»

672 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

جاساعان يەمىز ءبىزدى ەستى جان ەتىپ جاراتقان سوڭ اينالامىزداعى تىرشىلىك اتاۋلىعا ايالاي قاراعانىمىز ابزال. تورتكۇل دۇنيە ءتوسىن تەل ەمگەن سان جەتپەس ساناسىز «جەرلەستەرىمىز» الدىنداعى سول جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەن­دىكتەن بولار, جەر بەتىندەگى اڭ-قۇستار مەن وسىم­دىكتەر الەمىن ساقتاۋدىڭ امالدارىن ىز­دەپ الاسۇرامىز.تۇقىمى تۇزداي قۇرۋدىڭ الدىندا تۇرعاندارىن «قىزىل كىتاپقا» كىرگىزەمىز. دۇرىس. قورشاعان ورتانى قورعاۋ – سانالىنىڭ ساۋاپتى ءىسى. اسىلىندا, اردا تا­بيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇزباعانعا نە جەتسىن!

كىسىلىكتىڭ «قىزىل كىتابى»

ال ەندى اقىلدان اقشا وزعان مىنا زاماندا ازىپ-توزۋعا اينالعان ادامي اسىل قاسيەتتەردى قالاي قالپىنا كەلتىرەمىز؟ جاۋابى جوق سۇمدىق سۇراق. بالكىم, اڭقاسى كەپكەن ارالدىڭ ارناسى ايتەۋىر ءبىر تولار. قازاقستانىمىز قا­رىشتاپ, اسپان استىن اۋزىنا قاراتقان الىپ مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلار. جان­كۇ­يەر­لەرىن جايراڭداتۋىنان قايران­داتۋى كوپ «قايرات» فۋتبولشىلارى ەۋروپانىڭ چەم­پيوندار  ليگاسىندا توپ جارار. عۇلاما عالىم­دار عاسىر ىندەتتەرىن ەمدەيتىن ەرەكشە دارىلەر شى­عارار. الاۋىز اعايىندارىمىز جۇزگە, رۋعا بولىن­گەندەرىن قويار. ءبارى دە مۇمكىن.

الايدا ادامدىقتىڭ اتى ارىپ, تونى توزسا, بۇل دەرتتىڭ داۋاسى تابىلمايدى. جاھاندى جاۋىزدىق بيلەيدى. بەس قۇرلىقتىڭ بەلىن قا­يىستىرعان قالىڭ جۇرتتىڭ سورى سوندا قاي­نايدى. ويتكەنى ولگەن ادامگەرشىلىك قايتا تىرىلمەيدى.

ادامگەرشىلىك ازايعان قوعامدا ادىلەتتىڭ اق تۋى ەشقاشان اسقاقتامايدى. دجۋنگلي زاڭى ورناپ تىستىلەر مەن كۇشتىلەردىڭ عانا ايى وڭىنان تۋادى. جۋان جۇدىرىقتى اكىم-قارالار ءالسىز الەۋمەتتىڭ توبەسىندە اڭگىرتاياق ويناتادى. جا­زىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ كوز جاسى كول بولىپ اعادى. اتتوبەلىندەي اۋقاتتىلار بار بايلىقتى باۋىرىنا باسىپ, قايىرشىلانعان قاراپايىم بۇقارا ءبيتىن سىعىپ, قانىن جالايدى. باستىق بىتكەننىڭ باعىنىشتىلارىن باسىنۋى بەلەڭ الادى. جوعارى جاقتان ادىلدىك سۇراپ اۋىل مەن استانا اراسىندا اقتابان شۇبىرىندى بولعان شاعىمدانۋشىلاردىڭ شاڭى شارتاراپتى كو­مەدى.

جەر-جەردەن جەتىپ جاتاتىن جانتۇرشىگەرلىك «جاڭالىقتارعا» قۇلاق قۇرىشىمىزدىڭ قان­عان­دىعى سونداي, قالىپتى حابار-وشارداي قا­بىلدايمىز. قاتىگەزدىك قاپتاپ, مەيىرىمدىلىك جوعالىپ بارادى. ەجەلدەن حالقىمىزدىڭ قانىنا سىڭگەن قايىرىمدىلىقتىڭ ءوزى قازىرگى تاڭدا جارناما ءۇشىن جاسالاتىنى بەلگىلى. قالتالى مىرزالار ازىن-اۋلاق قارجى جۇمساپ جوق-جىتىككە قۇدايى كۇلشە تاراتسا گازەتكە جازىپ, تەلەديداردان كورسەتىپ كوككە كو­تەرەمىز. جاقسىلىقتى ەسەپپەن جاسايتىن «جاڭا قازاقتار» اقپارات قۇرالدارىنا اقىسىن تولەپ «اتىمتاي جومارتتىقتارىن» جان-جاق­تى ناسيحاتتاتىپ, جارياعا جار سالۋعا ابدەن ادەتتەنگەن. ءسويتىپ قايىرلارىن شايىر قىلىپ جىبەرەدى. ءتىپتى جارلى-جاقىبايلاردى جارىلقاپ تاستاعانداي شىرەنگەندە ۇزەڭگى باۋلارىن ءۇزىپ جىبەرە جازدايدى-اۋ, جازعاندار.

ومىرلىك قۇندىلىقتار وزگەردى. قازاقتىڭ رۋحاني قۇبىلاسى قۇنانبايدىڭ ابايى ايتقان بەلگىلى بەس دۇشپانىمىز – «وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق» الىستاعانىڭىز نە, سەنىمدى سەرىگىمىزدەي قىر سوڭىمىزدان قالار ەمەس. كەرىسىنشە, ءبارىمىز اسىق بولۋعا ءتيىس «تالاپ, ەڭبەك, قاناعات, راقىم, تەرەڭ وي» ءتارىزدى اسىلداردى توت باستى.

ارتىقتاۋ كەتسەم ايىپقا بۇيىرماسسىزدار, كەيدە ءبىزدىڭ كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ تۇلا بويى جامان ادەت, جاداعاي قىلىقتارعا تۇنىپ تۇر­عان­داي كورىنەتىنى بار. ەلىنە ادال قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ابىرويلى ازاماتتار از ەمەس, اري­­نە. بىراق سولاردىڭ قايىرلى قادامىنا قاق­پان قۇراتىن قارا نيەتتى باقاستارى دا جە­تىپ ارتىلادى. باتىراش-قوتىراشتاردىڭ قول­داۋىمەن تۇلپاردان تۇعىر وزسا, ورتاق ءىسىمىز قاي­دان ىلگەرى باسسىن. باۋ-باقشادا وسكەن تا­بيعي تازا ونىمدەردى دۇكەن سورەلەرىنەن ىعىس­تىرىپ تاستاعان جىلىجايدىڭ جارتىلاي جاساندى جەمىستەرىندەي, جۇندىقول كوكەلەرىنىڭ كومەگىمەن جايلى كرەسلولارعا جايعاسقان «جاس پەرىلەر» وزدەرىندەگى قابىلەت كەمدىگىنە, تاجىريبە تاپشىلىعىنا قاراماي, قاراماعىنداعى مايتالمان مامانداردى قىرىپ جىبەرە جازدايدى. شىركىن, وسىلاردىڭ لاۋازىمدىق ءوسۋ جو­لىنداعى ولەرمەندىكتەرى تالابى تاۋداي بول­عانىمەن تاۋى شاعىلا بەرەتىن تالانتتى تۇلعا­لاردىڭ بويىنا بىتسە عوي...

ۇلتتىق نامىسىمىز ۇيقىعا كەتسە, ويانۋى قيىن. نامىسسىز ۇل وتانى تۇگىل وتباسىن قور­عاۋعا جارامايدى.

ازاماتتىق ار-ۇياتىمىز بىلعانسا, اششى كىردەن ارىلۋىمىز نەعايبىل. بەتسىز ۇرپاق وسسە ەلدىڭ ەرتەڭى ب ۇلىڭعىر تارتپاق. يمانسىزدىق يەكتەسە جاقىنىڭنىڭ جاتقا اينالۋى وپ-وڭاي. اتا-اناسىنان بەزگەن بەزبۇيرەك بالالار, تار قۇرساعىن كەڭىتىپ تاپقان ءسابيىن تاعدىر تالكەگىنە تاستايتىن كوكەك انالار كوبەيەدى.

ەڭ سوراقىسى, ادامدار ءبىر-ءبىرىن, وتانىن, تۋعان جەرىن ءسۇيۋ قابىلەتىنەن ايىرىلدى. بۇل دەگەنىڭىز رۋحاني اپاتتىڭ بەلگىسى ەمەي نەمەنە؟ قۇداي-تاعالانىڭ ەكى اياقتى, ەت جۇرەكتى قۇ­­لىنا سىيعا تارتقان ساف تازا سەزىمىنەن مۇل­دەم ادالانساق كوكتەن شاپاعات نۇرىن شاش­قان كۇن سونگەندەي بار الەمدە قاراتۇنەك ورنايدى.  ارامدىق, پالەقورلىق, جالاقورلىق, كورەالماۋشىلىق, تاعىسىن تاعى جاماندىقتار جايلاعان ورتا كىمگە وپا بەرمەك؟

...كىرشىكسىز كىسىلىك سالتانات قۇراتىن كەرەمەت زامان ءتۇبى ءبىر تۋار... 

ءاي, قايدام...

ايتسە دە ءۇمىتتى كۇندەردەن ءۇمىت ۇزبەيىكشى! ەندەشە كىسىلىكتىڭ «قىزىل كىتابىن» اشامىز با, قايتەمىز؟

 

سوڭعى جاڭالىقتار