سۋلاندىرۋ ىسىنە ساۋاتتى كوزقاراس قاجەت
سەيسەنبى, 29 قاڭتار 2013 7:29
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جىل سايىن رەسمي سويلەگەن سوزدەرىندە, حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىندا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋدا ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ الاتىن ورنى جانە ونى ءتيىمدى پايدالانۋ ءىسىن جەتىلدىرۋدىڭ ءمانى زور ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا دا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە توقتالدى.
سەيسەنبى, 29 قاڭتار 2013 7:29
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جىل سايىن رەسمي سويلەگەن سوزدەرىندە, حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىندا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋدا ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ الاتىن ورنى جانە ونى ءتيىمدى پايدالانۋ ءىسىن جەتىلدىرۋدىڭ ءمانى زور ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا دا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە توقتالدى.
قازىرگى كەزدە سۋ قورى كوپتەگەن باعىتتاردا جىلدان-جىلعا مول مولشەردە پايدالانىلۋدا. عالىمداردىڭ انىقتاۋىنشا, دۇنيە جۇزىندە تەك وتكەن XX عاسىردا حالىق سانى 4 ەسە وسسە, پايدالانىلعان سۋ مولشەرى 15 ەسە ارتىپ, 400 تەكشە شاقىرىمنان 6000 تەكشە شاقىرىمعا جەتكەن. وسىعان وراي كوپتەگەن ەلدەردە تۇششى سۋ تاپشىلىعى ۇلكەن پروبلەماعا اينالۋدا.
يۋنەسكو-نىڭ كەيىنگى كەزدەگى بولجامى بويىنشا, 2030 جىلعا دەيىن الەم حالىقتارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى تۇششى سۋ تاپشىلىعىنا ۇشىرايتىن بولادى. قازىردىڭ وزىندە 900 ميلليون ادام اۋىز سۋعا ءزارۋ بولىپ وتىر. وسىنداي قيىندىقتى ەسكەرە كەلە بۇۇ ححI عاسىردى تۇششى سۋ ءداۋىرى دەپ جاريالادى.
قازاقستاندا دا جەر بەتىندەگى اعىندى تۇششى سۋ قورى مول ەمەس. ونىڭ ۇستىنە بۇل سۋدىڭ مولشەرى جىل سايىن ازايىپ كەلەدى. وتكەن عاسىردىڭ ورتا كەزىندە ەلىمىزدەگى جالپى وزەن سۋلارىنىڭ ورتاشا جىلدىق اعىنى 120 تەكشە شاقىرىمنان استام بولسا, قازىر ول 100 كم3 شاماسىندا عانا. ويتكەنى, بۇل سۋلار رەسپۋبليكاعا ەلەۋلى ءمولشەردە ترانسوزەندەر ارقىلى كورشى ەلدەردەن – قىتايدان, ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنان (قىرعىزستاننان, تاجىكستاننان, وزبەكستاننان) جانە رەسەيدەن كەلەدى. سىرتتان كەلەتىن وزەن سۋلارىنىڭ جالپى مولشەرى سول جىلدار ارالىعىندا كليماتتىڭ وزگەرۋى, تاۋلى ايماقتارداعى مۇزدىقتار سۋىنىڭ ءبىراز كەمۋى جانە اتالعان ەلدەردە جەر بەتىندەگى سۋلاردى پايدالانۋدىڭ كوبەيۋى سالدارىنان 44-45 كم3-گە دەيىن ازايدى. ونىڭ ءۇستىنە رەسپۋبليكا جەرىندە دە تابيعي سۋ اعىنى 56 كم3-گە دەيىن كەمىدى.
ەلباسى الەمدەگى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى وسىنداي جانە باسقا دا قولايسىز وزگەرىستەرگە توقتاي, سۋدى پايدالانۋداعى جەتىستىكتەر مەن كەمشىلىكتەرگە تالداۋ جاساي كەلە, سوندا دا بولسا رەسپۋبليكامىزدا «…ەلەۋلى قورى بار جەراستى سۋلارىن ءوندىرۋ مەن ۇنەمدى پايدالانۋدىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن» كورسەتە وتىرىپ, ءوزى جاريالاپ وتىرعان ستراتەگياسىندا «2050 جىلعا قاراي قازاقستان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە ءتيىستى» دەگەن وڭ شەشىمگە كەلدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى اسا باعالى شەشىمىنە ءبىز سەنەمىز جانە قولدايمىز. ونى بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ جان-جاقتى دامۋىندا ءمانى زور اسا جاۋاپتى مىندەت دەپ تۇسىنەمىز.
سول مىندەتتىڭ ناقتىلى ورىندالۋىندا قانداي جولدار بار ەكەنىنە ماقالا اۆتورى – رەسپۋبليكانىڭ سۋ پروبلەماسىن, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, جەراستى سۋلارىن زەرتتەپ, پايدالانۋ باعىتتارىندا كوپ جىلدار بويى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مامان رەتىندە تومەندە قىسقاشا توقتالىپ ءوتۋدى ءجون كورىپ وتىر.
رەسپۋبليكامىزدىڭ ءبىر نەگىزگى سۋ كوزى ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋى. ونىڭ مولشەرى جىلدان-جىلعا ازايىپ كەلە جاتقانى جونىندە جوعارىدا ءسوز بولدى. بولاشاقتا دا ونىڭ كەمي بەرەتىنى ايقىن. سولاي بولسا دا قازىرگى قابىلدانعان نەمەسە جاقىن جىلداردا قابىلدانۋعا ءتيىستى مەملەكەتارالىق كەلىسىم-شارتتاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ونى مۇمكىندىگىنشە جوعارى ءمولشەردە ساقتاپ قالۋ كەلەشەكتە رەسپۋبليكامىزدىڭ سۋ قورىنا قوسىلاتىن جەتىستىك بولماق.
بۇل باعىتتا ەسكە الاتىن ءبىر جاعداي – ترانسوزەندەردىڭ ءبىزدىڭ جەرىمىزگە كەلەتىندەرىمەن قاتار قازاقستانمەن كورشىلەس ەلدەرگە كەتەتىندەرى دە بار. ولاردىڭ قاتارىنا سولتۇستىكتە ەرتىس, ەسىل, وباعان, توبىل, ور, وڭتۇستىكتە تەكەس, باسقا دا ازداعان كىشىگىرىم وزەندەر جاتادى. بۇل وزەندەردىڭ سىرتقا كەتەتىن جالپى جىلدىق قورى 40 كم3-دەن كەم ەمەس. كەيبىر ەلدەردە ىسكە اسىرىلعان حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتار بويىنشا, سول وزەندەر سۋ اعىنىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە پايدالانۋعا بولادى. بۇل از ەمەس. كەلەشەكتە ول بىزدەگى سۋ قورىنا قوسىلاتىن قازىرگى سىرداريا نەمەسە ىلە وزەندەرى اعىنىنان استام مول سۋ كوزى بولار ەدى.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ ايتقانداي, قازاقستاندا زەرتتەلىپ انىقتالعان جەراستى سۋلارىنىڭ ناقتىلى بولجامدالعان قورى اسا مول. عالىمدار مەن ءوندىرىس ماماندارىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى ءناتيجەسىندە انىقتالعان بۇل سۋلاردىڭ ءار جىلدا پايدالانۋعا بولاتىن قولدانىلمالى رەسۋرسى 40 كم3-دەن كەم ەمەس. ال ونىڭ جىلما-جىل تولىقتىرىلىپ وتىراتىن تابيعي قورى ودان دا مول. سوندىقتان دا بۇل ەلىمىزدىڭ اسا قۇندى سارقىلماس بايلىعى. بۇل سۋ كوزىنىڭ ارتىقشىلىعى – ول باسقا جاقتان كەلمەيدى, نەگىزىنەن رەسپۋبليكا ايماعىندا پايدا بولادى. ول سۋلاردىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى جەر قويناۋىندا جاتاتىندىقتان لاستانۋ كوزدەرىنە ۇشىراماعان, تازا سۋ.
ارينە, جەراستى سۋلارى دا رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىندە بىركەلكى تارالماعان. ونىڭ 70 پايىزدان استام بولىگىندە ولار بىرقالىپتى كەڭ تارالعان بولسا, وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىستاعى تاۋلى اۋدانداردا اسا مول مولشەردە قالىپتاسقان. تەك باتىستا – ماڭعىستاۋ, ءۇستىرت جوتالارىندا, كاسپي بويىنداعى ويىستا, باسقا دا ازداعان ويپات جەرلەردە جەر استى تۇششى سۋى مول ەمەس.
جەر استى تۇششى سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ مولشەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن ارنايى بارلاۋ جۇمىستارى ارقىلى تولىق دالەلدەنگەن قور قازىردىڭ وزىندە 17 كم3 شاماسىندا. ونىڭ ەسەپكە الىنعان جانە الىنباعان ءار باعىتتا پايدالانىلاتىن قورىنىڭ جىلدىق مولشەرى 1,5-1,7 كم3-دەن اسپايدى. تىم از. الداعى مىندەت – سول, ازدى كوپكە اينالدىرۋ. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كەيىنگى 10 جىلدان استام ۋاقىتتا ەكى باعدارلاما: 2002-2010 جىلداردا «اۋىز سۋ», ول بەلگىلەنگەن مەجەگە جەتپەي, «اق بۇلاق» باعدارلاماسى قابىلداندى. كەيىنگىسى بويىنشا, قالا حالقى – 100 پايىز, اۋىل 80 پايىز شاماسىندا تازا تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىستى. ال اۋىلدا, سونىڭ ىشىندە جەر سۋارۋعا قاجەت سۋ ەلىمىزدە پايدالانىلاتىن بارلىق سۋدىڭ 75-80 پايىزىن قۇرايدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ونى 2040 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى قويىلعان. ونى شەشۋ مۇمكىندىگى مول.
«اق بۇلاق» تا بۇلاق – جەر استى سۋى. ونىڭ ەكى ءتۇرلى بولاتىنى ەجەلدەن بەلگىلى. ءبىرى «تۇما» – جەر بەتىنە شىعىپ جاتقان «اقپا بۇلاق» تا, ەكىنشىسى – «قاينار» – كوزىن اشقاندا جەر بەتىنە اتقىلاپ شىعاتىن سۋ.
كەيىنگى ۇزاق جىلدار بويى جەر استى سۋلارىن رەتتى دە رەتسىز پايدالانۋ ناتيجەسىندە بۇلاقتاردىڭ ەكى ءتۇرى دە ۇلكەن ءوزگەرىسكە ۇشىراعان: دەڭگەيلەرى تومەندەپ, تابيعي ءونىمدىلىكتەرى ازايعان, كوپ جاعدايدا جەر قويناۋىنا تەرەڭدەي ەنىپ كەتكەن. ەندى سول سۋ كوزدەرىنىڭ ورنالاسۋ جاعدايلارىن, ونىمدىلىگىن, ساپاسىن, قورىن انىقتاپ, نەگىزدەپ بارلاۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا وتىرىپ, ولاردى جاڭا وزىق تەحنولوگيالار قولدانۋ ارقىلى ءوندىرۋ قاجەت. وسىلايشا, دالەلدەنىپ, نەگىزدەلگەن مول جەر استى سۋ كوزدەرىن جەر بەتىنە شىعارىپ, ىسىراپسىز تۇتىنۋ ورىندارىنا جەتكىزۋ – جاۋاپتى مىندەت.
بۇل ارادا تاعى ءبىر ايتاتىن جايت – وڭتۇستىك تاۋلى اۋدانداعى مول جەراستى سۋىن ەلدى مەكەندەردە, قالالاردا, ءوندىرىس ورىندارىندا قۇبىرلار تارتىپ, جاقىن ارادا بالقاش, ەرتىس بويىنداعى سۋعا تاپشى ەلدى مەكەندەردە اۋىز سۋ رەتىندە مولىنان پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرى بار. وسىنى ىسكە اسىرا وتىرىپ, بۇرىن پايدالانىپ كەلگەن جەر بەتىنىڭ سۋلارىن بوساتۋ ارقىلى اعىنى كەمىپ بارا جاتقان ەرتىس, ىلە وزەندەرىن تولىقتىرۋعا قوسىمشا جاعداي جاسالادى.
رەسپۋبليكادا كەلەشەكتە پايدالانىلاتىن سۋ قورىن مولايتۋدىڭ باسقا دا جولدارى بار. ولاردىڭ ءبىرى – سۋ قورىن جاساندى جولمەن تولىقتىرۋ, ارتىق شىعىنسىز پايدالانۋ. بۇل باعىتتا دا مۇمكىندىك از ەمەس.
جىلدىڭ ءار مەزگىلىندە, اسىرەسە, كوكتەمدە, قار ەرىپ, جاۋىن-شاشىن مولايۋى سالدارىنان سۋ تاسقىنى بولىپ, ەلدى مەكەندەر شىعىنعا ۇشىراۋى ءجيى بولاتىنى بەلگىلى. سول سۋلاردى جەرگىلىكتى جەر بەدەرىنىڭ ىڭعايلى (ويىس) جەرلەرىن پايدالانا وتىرىپ جيناۋ, ءتيىستى جاعدايلار جاساۋ ارقىلى جەر قويناۋىنا ءسىڭىرۋ مولشەرىن كوبەيتەتىن بولساق, قانشالىقتى قوسىمشا سۋ قورى پايدا بولار ەدى. ەكىنشى جاعىنان الىستان ارنايى اكەلىنگەن تازا اۋىز سۋلاردى ءىرى ەلدى مەكەندەردە, قالالاردا, ءوندىرىس ورىندارىندا كولىك قۇرالدارىن, ماشينالارىن, باسقا دا كولىكتەردى جۋعا, جاز ايلارىندا قوراداعى باۋ-باقشالاردى سۋارۋعا پايدالانۋدى توقتاتساق, ۇيگە كىرگىزىلگەن قۇبىرلاردىڭ شۇمەگىن دەر كەزىندە جاپپاي, اعىزىپ قويۋدى توقتاتار بولساق قانشاما سۋ ۇنەمدەلەر ەدى.
ءوندىرىس ورىندارىندا سۋدى اينالمالى تۇردە جانە قايتالاي ەكىنشى رەت پايدالانۋ ادىستەرى ءار ەلدە, بىزدە دە كوپتەن بەرى ىسكە اسىرىلعان. بۇل ءادىستى جاڭارتىپ, كەڭىنەن جالعاستىرا بەرۋ سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى جولى.
الەمدەگى قاي ەلدە بولماسىن جەر سۋارۋعا وتە كوپ سۋ جۇمسالادى. تۇششى سۋعا تىم تاپشى يزرايلدە, ساۋد ارابياسىندا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە, باسقا دا ءبىراز شەتەلدەردە كوپتەن بەرى تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى ارنايى سۋارمالى جەرلەردەن ۇزبەي مول ءونىم الىپ تا, بۇل باعىتتا سۋدى از مولشەردە جۇمساپ تا كەلەدى. بۇل ءادىس ءبىزدىڭ ەلدە دە – وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-باتىستا ءبىرازدان بەرى قولدانىلا باستادى. بىراق, ونداي جەرلەر ءالى از. بۇل ءادىستى كەلەشەكتە كەڭىنەن ءارى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ارقىلى سۋارمالى جەرلەردەن مول ءونىم الۋمەن قاتار, وسى باعىتتا پايدالانىلماق سۋدىڭ مولشەرىن ەداۋىر ازايتۋعا بولادى.
سۋ پروبلەمالارىنداعى باسقا كەيبىر جاعدايلارعا توقتالماي-اق بۇل جونىندەگى نەگىزگى ءپىكىرلەرىمىزدى قورىتا ايتقاندا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن مەرزىمدەردە قاجەتتى سۋ قورى (كوبىنەسە جەر قويناۋىندا) جەتكىلىكتى, ونى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرى دە بار. قازىرگى جەتىسپەيتىنى – سولاردى دەر كەزىندە ءتيىستى مولشەردە ىسكە اسىرا الاتىنداي بىلگىر عىلىمي-وندىرىستىك ماماندار, زاماناۋي تەحنولوگيانى مەڭگەرەتىن كادرلار مەن كەرەكتى ساپالى اسپاپتار, قۇرال-جابدىقتار. سوندىقتان, بۇل جەتىسپەۋشىلىكتى كەشىكتىرمەي جويۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ قاجەت.
جۇرىمبەك سىدىقوۆ,
اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر.
