وتاندىق ساراپشىلاردىڭ ۋاجىنە قۇلاق اسار بولساق, قازاقستانداعى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنىڭ دەۆالۆاتسيادان كەيىن ەكىنشى تىنىسى اشىلعان. الدىڭعى كەزەڭدە تاۋار ۇسىنۋشىلار قاتارىنىڭ ازدىعىنان قاراپايىم تۇتىنۋشىلار بۇيىرعانىن عانا الىپ, ساتۋشىنىڭ سۇراعان باعاسىن بەرۋدەن باسقا امالى بولماعان. ۇسىنىستىڭ سۇرانىستى قاناعاتتاندىرا الماۋىنىڭ سالدارىنان, ەلىمىزدەگى پاتەر باعاسى شارىقتاپ, ورتاڭقول ۇيلەردىڭ ءوزى كوپشىلىكتىڭ قولى جەتە بەرمەس ارمانىنا اينالعان-دى.
سۇرانىسقا ۇسىنىس ساي
قۇرىلىس قارقىنى كۇشەيگەلى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى ۇسىنىس پەن سۇرانىس تەڭەلدى. باعا دا ءبىر جونگە كەلە باستادى. ەندى ساتۋشى – تۇتىنۋشىنىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ, تالاپتارىن دا ءبىرشاما جەڭىلدەتەتىن بولدى. وسىلايشا, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى ساۋدا-ساتتىق جاندانىپ, ءۇي جاڭعىرتقانداردىڭ قاتارى قالىڭدادى.
جىلجىمايتىن م ۇلىك ساۋداسىمەن اينالىساتىن اگەنتتىك وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, 2010-2016 جىلدار ارالىعىندا ساۋدا كولەمى 40%- عا دەيىن تومەندەگەن. ال 2017 جىلى م ۇلىك ساۋداسى – 14%, 2018 جىلى 16 % كوتەرىلىپتى. بيىل دا ساۋدا وڭىنان بولىپ تۇر.
– جاڭادان تۇرعىزىلىپ جاتقان ۇيلەرگە سۇرانىس جوعارى, – دەيدى سۆەتلانا ەسىمدى ساۋدا اگەنتتىگىنىڭ وكىلى. – اقشاسى بارى دا, جوعى دا, باسپانانىڭ جاڭاسىنا جارماسادى. تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ, كوڭىلى قالاعان باسپاناسىن نەسيەگە راسىمدەپ جاتادى. قوستاناي قالاسىنا قونىستانۋدى ءجون كورگەندەردىڭ كوپشىلىگى «بك-ستروي», «يرينا ي ك» كومپانيالارى ۇسىنعان باسپانالاردى الۋعا تىرىسادى. ودان وزگە دە قۇرىلىس كومپانيالارى بار. تەك كوپشىلىك ولاردىڭ اتىن دا, ۇسىنىپ وتىرعان زاتىن دا بىلە بەرمەيدى. نەگىزىندە, ولاردىڭ قۇرىلىس نىساندارى اتى اتالعان كومپانيا سالعان ۇيلەردەن ەش كەم ەمەس. بارلىعى مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي تۇرعىزىلىپ, ۇكىمەت بەكىتكەن تارتىپپەن سىناقتان وتكىزىلەدى. وسىدان كەيىن عانا تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنىلادى. مۇنى كوپشىلىك بىلە بەرمەگەندىكتەن, اتى بەلگىسىز كومپانيالاردان اۋلاق جۇرۋگە تىرىسادى.
وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ ىعىندا قالعان شاعىن قۇرىلىس وشاقتارى تۇتىنۋشى تارتۋدىڭ وزگە ادىسىنە جۇگىنۋدە. اتاپ ايتقاندا, شاعىن كومپانيا وكىلدەرى ءوز ۇيلەرىن ءبولىپ تولەۋ تارتىبىمەن ساتۋدا. ياعني, كەز كەلگەن تۇتىنۋشى پاتەر ساۋدالاعان كومپانيانىڭ ەسەپشوتىنا بەلگىلى ءبىر مولشەردەگى سومانى العاشقى جارنا ەسەبىندە اۋدارىپ, قالعانىن 1-2 جىلدا ءبولىپ تولەۋگە مىندەتتەلەدى. كومپانياسى مەن تۇتىنۋشى اراسىندا دەلدالدىڭ بولماۋى باعانىڭ اناعۇرلىم ارزانعا شىعۋىنا سەبەپ. سونداي-اق بانكتىڭ سىياقىسىنان, قىمبات نەسيەدەن قۇتقارادى.
اتالعان ءادىس نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت ىسپەتتى ءىرى قالالاردا كەڭىنەن قولدانىلاتىنى بەلگىلى. ال قوستاناي وبلىسىندا بىرەر كومپانيا عانا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋدە.
– ەستەرىڭىزدە بولسا, وڭىردەگى «بك-ستروي» كومپانياسى بىلتىرعا دەيىن تۇرعىزىپ جاتقان ۇيلەرىندەگى پاتەرلەردىڭ اۋماعىن ۇلكەيتىپ كەلگەن بولاتىن. ماسەلەن, 5-ءشى شاعىن اۋداندا 2010-2015 جىلدار ارالىعىندا سالىنعان ۇيلەردە
1 بولمەلى پاتەرلەر كولەمى – 50,
2 بولمەلىسى – 80, 3 بولمەلىلەرىنىڭ اۋماعى 100-140 شارشى مەترگە دەيىن باراتىن, – دەيدى سۆەتلانا.
– قۇرىلىس ماتەريالدارى قىمباتتاعالى اتالعان كومپانيا پاتەر اۋماعىن ايتارلىقتاي كىشىرەيتىپ, سانىن كوبەيتۋگە كىرىستى. ياعني, تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسى ەسكەرىلىپ, ارزان باسپانا الۋعا جاعداي جاسالا باستادى.
بانكتەر مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ىعىندا قالدى
پاتەر قۇنى دوللارعا بايلانىستى اۋىق-اۋىق ءبىر كوتەرىلىپ, ءبىر تۇسەدى. مۇنىڭ بارلىعى دا قۇرىلىس شيكىزاتتارىنىڭ سىرتتان اكەلىنۋىنىڭ سالدارى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, جىلجىمايتىن مۇلىك نارىعىنداعى ءۇش فاكتور: مەملەكەتتىك باعدارلاما, بانكتەردىڭ يپوتەكاسى جانە جەكە تۇرعىنداردىڭ ساۋداسى باسپانا باعاسىنىڭ تۇراقتاۋىنا سەبەپ بولۋى ءتيىس.
جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى ساراپشى ەرعازى مۇساتاەۆ:
– 2019 جىل – پاتەر ساۋدالاۋعا قولايلى جىل. نەگە دەسەڭىز, مەملەكەت الەۋمەتتىك سالاعا بيىل ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. ءتۇرلى باعدارلامالار قابىلدانىپ, ورىندالۋى قاتاڭ قاداعالاۋعا الىنعان. بۇعان دەيىن جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا يپوتەكاسىمەن ۇستەمدىك قۇرعان بانكتەر مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ىعىندا قالدى. نارىقتان قالماۋ ماقساتىندا قارجى ينستيتۋتتارى پايىزدىق ۇستەمەلەرىن قايتا قاراپ, تۇتىنۋشىلار ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساي باستادى. بۇعان جاعدايىن جاقسارتۋعا ۇمتىلعان قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ ساۋداسىن قوسىڭىز. وسى ءۇش فاكتور – جىلجىمايتىن م ۇلىك قۇنىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى, – دەيدى ول.
ءتيىمدى ينۆەستيتسيا
جالپى, قازاقستاندىقتاردىڭ دەنى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ءتيىمدى ينۆەستيتسيالىق سالىم ەسەبىندە قاراستىرا باستاعان. ارينە, ايتىپ وتىرعانىمىز وبلىس ورتالىعىنان جىراقتا جاتقان جىتىقارا اۋدانى, ءيا بولماسا ارقالىق سياقتى مونوقالا ەمەس, حالىق كوپ شوعىرلانعان مەگاپوليستەرگە قاتىستى. نۇر-سۇلتان جانە الماتى, شىمكەنت قالالارىندا باسپاناعا سۇرانىس جوعارى. ءىرى شاھارلارداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 2-4 % كوتەرىلگەن. ال قوستانايدا پاتەر باعاسى ەش وزگەرىسسىز قالعان. ەندى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ اسەرىنەن استىقتى ايماقتاعى باسپانا باعاسى بيىل تومەن سىرعۋى ءتيىس.
الەمدە دە, وسىنداي جاعداي بايقالادى. جوعارى سۇرانىسقا يە ەليتالىق باسپانالاردىڭ ءتىزىمىن جاساعان Forbes جۋرنالىنا جۇگىنەر بولساق, 2018 جىلى ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماقتارىنداعى باسپانالاردىڭ قۇنى كوتەرىلگەن. اتاپ ايتقاندا, سينگاپۋردە 11,5%, توكيو – 9,4%, اقش (لوس-اندجەلەس – 7,8%, سان-فرانتسيسكو – 16%), كانادا مەن بريتانيا ەلدەرىندەگى باعا – 26%, يسپانيادا – 10,4%, بەرليندە ەليتالىق باسپانا 8,5% قىمباتتاعان. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ەكونوميكالىق ءوسىمى تۇراقتى جانە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا ەرەكشە ءمان بەرەتىن مەملەكەتتەردە جىلجىمايتىن م ۇلىككە سۇرانىس ارتۋى ءتيىس.
جۇماتاي كاكىمجانوۆ,
جۋرناليست
قوستاناي
