قوعام • 20 تامىز، 2019

عارىش پەن جارىس

96 رەتكورسەتىلدى

كۇنى كەشە عانا عارىش ءىلىمى تاريحي ماڭىزى زور ءارى ايتۋلى ەكى كۇندى اتاپ ءوتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ادامزات وكىلىنىڭ ايعا قونىپ (1969 جىل، 20 شىلدە)، جەرگە امان ورالۋىنا ەلۋ جىل تولۋ وقيعاسى. بۇل وقيعانى عارىش يگەرۋ سالاسىنداعى كسرو مەن اقش اراسىندا تۋعان «قۋىپ جەتەمىز، باسىپ وزامىز» ساياسي ناۋقانىنىڭ ەڭ شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن كەزەڭى دەسە بولادى.

اقش-تىڭ 35-ءىنشى پرەزيدەنتى دجون كەننەدي گاگارين ۇشقان كۇننەن تۋرا ءبىر جارىم اي وتكەندە كونگرەستە ءسوز سويلەپ، «عارىشقا ۇشۋ بىلاي تۇرسىن، ءبىز الداعى ون جىلدا امەريكالىقتاردى ايعا قوندىرامىز» دەگەن جارقىن ۋادەمەن عارىشتىق «اپوللون» جوباسىن جاريا ەتكەن-ءدى. اقش-تىڭ ول ارمانى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالدى. عارىش جارىسىنىڭ جەڭىسىنە ماساتتانعان كسرو تۇڭعىش ايەل عارىشكەردى (ۆالەنتينا تەرەشكوۆا) ۇشىردى، ودان 1965 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا ادامزات وكىلىن (الەكسەي لەونوۆ) اشىق عارىش كەڭىستىگىنە شىعاردى. اۋەلدە شىن مانىندە جارىس، باسەكە ءۇشىن بولعان لەونوۆ ساپارى عارىش ىلىمىنە جاڭا كوكجيەك اشتى. وسى ءۇردىس ادامزاتتى عارىش كەڭىستىگىندە ۇزاق مەرزىمدى قىزمەت ەتۋگە جەتەلەدى. اسكەري-بارلاۋدى كوزدەگەن كەڭەستىك-رەسەيلىك «مير» عارىش ستانساسىنا (1986-2001ج.ج) «جەرلىكتەر» اپتالاپ، ايلاپ، جىلداپ قونىستانىپ جاتتى.

جوعارىدا ەسكە العان ەكىنشى وقيعا – قازاق عارىشكەرى تالعات مۇساباەۆتىڭ ءدال وسى عىلىمي-زەرتتەۋ وربيتالىق «مير» ستانساسىنداعى (1994 جىل، 1 شىلدە – 4 قاراشا) قىزمەتىنە ورايلاسادى. كۇنى بۇگىن تۇڭعىش قازاق جىگىتىنىڭ اشىق عارىش كەڭىستىگىنە شىققانىنا 25 جىل تولدى. ساپار نەسىمەن داڭقتى؟ باسەكە تۇگىل باس قايعى بولىپ كسرو كۇيرەپ جاتقان 90-جىلداردىڭ باسىندا عارىش ستانساسىندا كەمە كومانديرى يۋري مالەنچەنكو مەن بورت-ينجەنەر تالعات مۇساباەۆتىڭ 4 ايدىڭ ىشىندە اشىق عارىشقا ەكى مارتە توتەنشە شىعۋى تەكتەن-تەك ەمەس ەدى. گورباچەۆتىك «قايتا قۇرۋدىڭ» ەكپىنمەن نەبارى ءۇش جىلعا ارناپ جاساقتالعان «مير» ستانساسىنىڭ قىزمەت ءوتىلى 13 جىلعا سوزىلىپ بارا جاتقان. توزىعى جەتكەن وسى كەمەدە العاشقى كۇننەن كوزسىز ەرلىك جاساعاندار تۋرالى «روسكوسموس» عارىشتى باسقارۋ ورتالىعى تىركەگەن تاريحي قۇجاتتا «وزگە ەكيپاجدار التى ايدا اتقارماعان ءىستى يۋري مەن تالعات ءتورت ايدا تىندىردى. عارىش تاريحىندا العاش رەت، العاش رەت...» دەگەن ءسوز قالدى.

عارىشتان ورالعان سوڭ بىزگە بەرگەن مۇساباەۆ سۇحباتى («ەگەمەن قازاقستان»، «قيىن تۇيىسۋلەر»، 1995 جىل، شىلدە) ديكتوفون تاسپاسىندا سول كۇيدە ساقتالىپتى: ء«بىز «مير» ستانساسىمەن ويداعىداي تۇيىستىك. ەكى تاۋلىكتەن سوڭ جۇك تاسىمالداۋ كەمەسى دە كەلىپ جەتتى. ورتالىق وسى جولى ۇشۋدى باسقارۋدىڭ ماتەماتيكالىق جاڭا نۇسقاسىن جاساعان. سول باعدارلاما جۇك كەمەسى ستانساعا 150 مەتر جاقىنداعاندا سىر بەردى. سالماقسىزدىق جاعدايىندا سەكۋندىنا 7،7 كم جىلدامدىقپەن «جۇزەتىن» عارىش ستانساسىنا جۇك كەمەسىن ءۇش رەت تاۋەكەلگە سالىپ ارەڭ تۇيىستىردىك. ءتۇيىسۋ كەزىندە مايىسقان تەتىكتەر مەن ىستەن شىققان جابدىقتاردى اشىق عارىشقا شىعىپ تۇزەتىپ، قالپىنا كەلتىردىك. جۇك كەمەسىنىڭ مودۋلدەرگە ەكى رەت ەبەدەيسىز سوعىسۋى ءبىزدى عارىش توزاڭىنا اينالدىرىپ جىبەرۋى حاق ەدى».

بۇگىنگى تاڭدا اقتىق دەمى تاۋسىلىپ تىنىق مۇحيتىنا باتقان «مير»-ءدىڭ ورنىن حالىقارالىق عارىش ستانساسى (International Space Station – ISS ) باسقان. جوباعا 23 مەملەكەت – اۋستريا، بەلگيا، برازيليا، ۇلىبريتانيا، گەرمانيا، گرەكيا، دانيا، يرلانديا، يسپانيا، يتاليا، كانادا، ليۋكسەمبۋرگ، نيدەرلاند، نورۆەگيا، پورتۋگاليا، رەسەي، اقش، فينليانديا، فرانتسيا، چەحيا، شۆەيتساريا، شۆەتسيا، جاپونيا قاتىسادى. حعس جوباسىن 2020 جىلدان كەيىن قارجىلىق جاعىنان ($100 ملرد-دان $150 ملرد-عا دەيىن) قولداۋعا رەسەي، اقش، جاپونيا عانا ىنتا تانىتىپ وتىر ازىرگە. وسى ارادا اقش كونگرەسى بىرىككەن بۇل جوباعا و باستان (1993 ج.) قارسى (215 قارسى، 216 جاق) شىققانىن اشىپ ايتايىق. رەسەيلىكتەر حعس-نى سالۋدا امەريكا جاعىنان نەسيە الىپ قويعان-دى... عارىش تۋريستەرىنىڭ 20-30 ميلليون دوللارى ستانسانىڭ جىرتىعىن جاماۋعا جەتپەيتىن ءتۇرى بار. 60-شى جىلعى باسەكەلەستىك ۇمىتىلعان. ەكى ەلدىڭ عىلىمي ساراپشىلارى ءبىراۋىزدان ستانساعا ادام ۇشىرۋدان گورى ناۆيگاتسيالىق، مەتەورولوگيالىق، اسكەري ماقساتتاعى جەر سەرىكتەرىن ۇشىرۋ، ءتىپتى روبوتتىق تەحنيكانى پايدالانۋ الدەقايدا قارجىلىق ۇنەم جاسار ەدى دەيدى. كولەمى فۋتبول ستاديونىنداي (109م ح 73م ح 27م)، سالماعى 417 توننا ستانسادا باسىمدىققا يە بايىرعى ەكى باسەكەلەستىڭ اراسىن قازىر عارىشتىق بەلارقا تەمىر فەرماسى عانا ءبولىپ تۇر.

...جۇلدىزى جامىراعان تۇنگى اسپان كۇمبەزىنە ۋاقىت تاۋىپ، زەرلەپ كوز سالىڭىزشى. شىعىستى بەتكە الىپ سىرعي جۇزگەن شوقجۇلدىزدى كورەسىز. حعس – سول، ادامزات جارالعالى بەرگى الەمدەگى ەڭ قىمبات حالىقارالىق جوبانىڭ جەمىسى. جەر شارىن نەبارى 92 مينۋتتا ءبىر اينالىپ شىعادى. رەسەيلىك نەمەسە امەريكالىق سەگمەنتتەن اشىق كەڭىستىككە شىققان عارىشكەر، ادەتتەگىدەي مونتاجداۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ ستانسامەن بىرگە جۇلدىزداي اعىپ بارا جاتۋى دا مۇمكىن-اۋ؟!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋىز سۋ ساپاسى قالىپقا كەلتىرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 18:04

انا ءتىلى – ارىڭ بۇل...

رۋحانيات • بۇگىن، 13:10

كۇرەس: العاشقى كۇنى ءۇش قولا

كۇرەس • بۇگىن، 09:00

قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

ايماقتار • كەشە

باستى اقپارات (21.02.2020)

ۆيدەو • 21 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار