• 10 قاڭتار, 2013

تىرەگىن تاپقان تۋعان ءتىل

620 رەت

كورسەتىلدى

26 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

تىرەگىن تاپقان تۋعان ءتىل

بەيسەنبى, 10 قاڭتار 2013 7:29

«قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز. قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە». ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ستراتەگيالىق دامۋىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى جاڭا ساياسي باعىتىن سارالاعان جولداۋىندا حالىققا وسىنداي ۇندەۋمەن شىقتى. انا ءتىلىمىزدىڭ ساياسي جانە رۋحاني ءمان-ماعىناسى مەن مەملەكەتتىك مازمۇنىن تاعى دا انىقتاپ بەردى. ءار ازاماتتىڭ مىندەت-پارىزىن ناقتىلادى.

بەيسەنبى, 10 قاڭتار 2013 7:29

«ەگەر ءاربىر قازاق انا تىلىندە ءسويلەۋگە ۇمتىلسا, ءتىلىمىز الدەقاشان اتا زاڭىمىزداعى مارتەبەسىنە لايىق ورىنىن يەلەنەر ەدى».
«قازاق ءتىلى تۋرالى ايتقاندا, ءىستى الدىمەن وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەكتىگى ۇمىت قالادى».
«ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن اركىم وزگەنى ەمەس, الدىمەن ءوزىن قامشىلاۋى ءتيىس».
«تاعى دا قايتالاپ ايتايىن: قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن. سوندا عانا قازاق ءتىلى بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالادى».
«تىلگە دەگەن كوزقاراس, شىنداپ كەلگەندە ەلگە دەگەن كوزقاراس ەكەنى داۋسىز. سوندىقتان دا وعان بەيجاي قارامايىق».
بۇل پرەزيدەنتتىك ءارى پەرزەنتتىك تالاپ-تىلەك ەدى. ەلباسىنىڭ اتا-جۇرتىنا تالايدان ايتىپ كەلە جاتقان جۇرەكجاردى وتىنىشتەرىنىڭ جالعاسى بولاتىن. حالىقتىڭ اقىل-ويىنا اينالادى دەگەن ءىس باسىنداعىلارعا, ات ۇستىندەگى زيالىلارعا قويىلعان تالاپ-تى.
شىندىعىن ايتايىق, ولاردىڭ ءبارى بىردەي ءتىل دەسە تەبىرەنىپ جۇرگەن جوق. تالايى وزگە تىلدە سويلەگەن, ءسويلەپ كەلەدى, سويلەي بەرەتىن ءتۇرى بار. مينيستر دە بولعان, اكىم دە بولعان, ءبارى دە بولعان, تەك قازاق بولا الماعان بۇلار انا تىلىنەن ىرگەسىن اۋلاق سالعان قالپىنان وزگەرسە نە دەيسىڭ؟! ورىس قازاقشا حابار جۇرگىزىپ, ۋكراين دومبىرامەن ءان شىرقاپ, نەمىس قازاقشا ولەڭ جازا باستادى, ال ولار ءمىز باعاتىن ەمەس. بۇلارعا ءبارىبىر, ءجۇز قازاقتىڭ الدىندا تۇر ما, مىڭ قازاقتىڭ تورىندە وتىر ما, وزگە تىلدە جۇيتكي جونەلەدى. ەل رەنجىپ, حالىق نالىپ جۇرەر دەگەن سەزىك بولسايشى. كەرىسىنشە, مۇنىڭ قالاي دەگەندى تارپا باس سالۋعا دايىن. سولارعا قىنجىلا قاراپ وتىرعاندا, شىركىندەر وزدەرىنىڭ تەگى تۋرالى ءسىرا دا تولعانىپ كورمەگەن شىعار دەگەن وي كەلەدى.
ەل مۇنداي زيالىلاردىڭ ءتىل ءبىلمەيتىندىگىنە رەنجۋدى قويعان, ءويتكەنى, قايتىپ ءۇيىرىن تاپپايتىندىعىنا كوزى ابدەن جەتكەن. كوپتى كۇيىندىرەتىنى – ولاردىڭ بەدەلدى ورىنداردا وتىرىپ الىپ, اينالاسىن وزدەرى سەكىلدى ۇلتتىق قاسيەتتەردەن جۇرداي ەتەتىندىگى.
اشىعىن ايتساق, ەگەر وسىنداي «تىلسىزدەر» بولماسا, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق تىلىنە دەگەن ىنتا-ىقىلاسى قازىرگىدەن الدەقايدا كۇشتى بولار ەدى.
ەگەر وسىنداي «ۇلتسىزدار» بولماسا, مەملەكەتتىڭ قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ جونىندەگى شارالارى بۇگىنگىدەن الدەقايدا ناتيجەلى بولار ەدى.
بۇل شىندىق, كوزىمىز ابدەن جەتكەن اقيقات. سوندىقتان دا, مۇندايلار ءالى بار كەزدە, لاۋازىمدى جەرلەردە وتىرىپ الىپ ءتىل جونىندەگى ورىندى وي-ۇسىنىستاردىڭ جولىن كەسىپ وتىرعان كەزدە قوعامنىڭ ءۇنسىز قالۋى قيىن. ءتىل جايىنداعى ءارلى-بەرلى اڭگىمەنىڭ تولاستاماۋىنا, ەڭ الدىمەن, وسىلار كىنالى.
تەگىندە تىلگە قانداي دا ءبىر زاردابىن تيگىزەتىن قۇبىلىس, الدە ادام, الدە ۇيىم بولا ما, قاي-قايسى دا نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. جاعالاسۋ مەن جازعىرۋ ءۇشىن ەمەس, كەرى ىقپالىنان رۋحاني كۇيزەلىستەرسىز تەز ارىلۋ ءۇشىن.
ءتىل بىلمەيتىندەر جاي جۇرمەيدى, قوعامعا ءوز كوزقاراستارىن ناسيحاتتاي جۇرەدى. بارىنشا جاقسى يگەرگەن تىلدەرى جايلى بۇلبۇلشا سايرايدى. ولارعا دەم بەرەتىن, اۋىزدان شىققان لەبىزىن جەرگە تۇسىرمەي قاعىپ الىپ تۋ كوتەرەتىن تەلەارنالار دا, گازەتتەر دە بار. قازىرگى قوعام قازاق ءتىلى توڭىرەگىندەگى كەرى پىكىرلەردەن ادا ەمەس. ونداي سالقىن وي, تەرىس اڭگىمەلەر جەر استى سۋلارى سەكىلدى سىلدىرىن بىلدىرمەيدى, اعىسىنان دا جاڭىلمايدى. بۇعان رەسپۋبليكاداعى كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءتىل مەن ۇلت تۋرالى بەرىپ جۇرگەن ۇشقارى اقپاراتتارى دالەل.
وسىدان كەيىن مىناعان كوزىڭ جەتكەندەي بولادى: يدەولوگياعا تىكەلەي جاۋاپتى مارتەبەلى قىزمەتتەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ انا ءتىلىن كەرى ىقپالدان قورعاۋ مەن ونى ءپارمەندى ناسيحاتتاۋدىڭ جولدارىن ايقىنداپ بەرگەن نۇسقاۋلارى مەن تۇجىرىمدارىن, اسىرەسە, بارلىق ۇلت وكىلدەرىنە ءوتىمدى ويلارىن وسى كۇنگە دەيىن ناقتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى شارالارىن تاپقان جوق. ءتىل ناسيحاتى ءالسىز. تەلەارنالاردا, قالالاردىڭ بارلىق كورنەكتى جەرلەرىن جاۋلاپ العان الىپ ەكرانداردا ءتىل جايلى ءسوز جوق, ونىڭ ەسەسىنە داڭعازا جارنامالار مەن ماعىناسى بەلگىلى ءبىر ورتالارعا عانا تۇسىنىكتى جارق-جۇرق اقپاراتتان قۇلاق تۇنادى. سولاردان ازار دا بەزەر بولعان ەل: «بۇلاردىڭ ورنىنا ارعى-بەرگى قوعام, عىلىم جانە ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ انا ءتىلىن ارداقتاعان, ەلدى, ونىڭ ارلى ازاماتتارىن تۋعان ءتىلدى قاستەرلەۋگە شاقىرعان پايىمدارىن نەگە ۇدايى بەرىپ تۇرمايمىز, – دەيدى. – ولار حالىق پەن ءتىل الدىنداعى پارىزىڭدى ەسكە سالادى عوي, جۇرەكتى قوزعايدى عوي».
«ۇلتتىق سانا ۇلتتىق تىلمەن قالىپتاساتىنىن» اۋەلدەن اتاپ كورسەتكەن پرەزيدەنتتىڭ سول تولعانىستارىن قازىرگى كۇندەردە, انا ءتىلىن ءتورگە وزدىرۋدىڭ ۇتىمدى جولدارى ايقىندالعان ستراتەگيالىق جاڭا ساياسي باعىت زەردەلەنىپ جاتقان كەزەڭدە, قازاق ءتىلى حالىقارالىق بەدەلدى تىلدەرمەن باسەكە الاڭىنا شىققان شاقتا تاعى ءبىر جاڭعىرتساق ورىندى بولار ەدى.
«انا ءتىلى – ءبارىمىزدىڭ انامىز, ويتكەنى, ول ۇلتىمىزدىڭ اناسى».
«تولىققاندى ءتىلسىز – تولىققاندى ۇلت بولۋى مۇمكىن ەمەس».
«ۇلتتى كۇشەيتۋدىڭ ءبىرىنشى تەتىگى – ءتىل».
«انا ءتىلىن قادىرلەۋ – ءار ازاماتتىڭ پەرزەنتتىك پارىزى».
«انا ءتىلىمىز – ءبىزدى عاسىردان عاسىرعا, زاماننان زامانعا امان جەتكىزگەن بىردەن ءبىر ارىمىز دا, نارىمىز دا».
«قيىن كەزەڭدەردە ۇلتتى قوجىراتپاۋدىڭ قۋاتتى قارۋى بولعان قازاق ءتىلى – بۇگىنگى ومىرىمىزدە دە ۇلتتى تۇتاستىرۋدىڭ تەگەۋرىندى تەتىگى بولۋعا ءتيىس».
«قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ بارشا قۇدىرەت, قۋاتىمەن الەمدىك ءتىل كەڭىستىگىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى».
«تاريح پەن ءتىل تامىرلاس».
«بىزگە انا تىلىمىزدەن اسقان تاريحي مۇرا جوق. ەندەشە, ونى جان اياماي قاستەرلەۋدەن اسقان بيىك پارىز جوق».
«انا ءتىلىن ارمانسىز بويعا ءسىڭىرىڭىزدەر, ويتكەنى, بابالارىمىزدىڭ عۇمىر تاجىريبەسى, دۇنيەتانىمى, ءمىنەز-قۇلقى, وزىندىك بولمىس-ءبىتىمى وسى تىلدە قاتتاۋلى جاتىر».
«ءتىلدى مەڭگەرۋ ءۇشىن وعان ءوزىڭنىڭ جۇرەگىڭدى اشۋىڭ كەرەك».
«مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلدانعان قازاق قازاقشا سويلەۋى كەرەك. بولماسا باسقا ۇلتتىڭ وكىلىنە قالايشا مۇنداي تالاپ قويا الامىز؟».
ەلباسىنىڭ انا ءتىلىن ارداقتاعان تولعانىستارى وسىلاي جالعاسا بەرەدى. ولاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, قازىرگى رۋحاني ءومىرىمىزدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك تالاپتارى جانە قازاق زيالىلارىنىڭ انا تىلىنە دەگەن ءتۇرلى كوزقاراستارىنىڭ تۇرعىسىنان زەردەلەپ, ۇلتتىق ءمۇددە ارقىلى پايىمداساق, ءتىلدىڭ قۇدىرەتى مەن ءتىل ساياساتى جايلى تۇتاس فيلوسوفيالىق سارىنعا اينالار ەدى.
اسىلىندا تۋعان حالقىنىڭ ءتول ءتىلى تۋرالى ءدال وسىلاي تەرەڭ تەبىرەنىپ جۇرگەن مەملەكەت باسشىلارىن مىنا زاماندا, جيىرماسىنشى عاسىردا تابا قويۋىڭ ەكىتالاي. پرەزيدەنتتىڭ تىلگە ءالسىن-ءالى ورالا بەرۋىنىڭ ەشقانداي ەلدە جوق, تەك ءبىزدىڭ جۇرتقا ءتان قازاقستاندىق سەبەپتەرى بار.
ءبىرىنشى سەبەپ – قازاق ءتىلىن مەملەكەتتى باسقارۋ تىلىنە اينالدىرۋعا قازاقتاردىڭ ءوزىنىڭ دايىن بولماۋى, انىعىراق ايتساق, بۇل ورايدا ءبىراۋىزدى بولماۋى.
وتكەن عاسىردىڭ 90-ىنشى جىلدارىندا باسپاسوزدە قازاق ەلىنىڭ 40 پايىزى انا تىلىنەن قارا ۇزگەن دەپ مالىمدەۋشىلەر تابىلدى. ۋاقىت وتە كەلە ول كورسەتكىش 30 پايىزعا دەيىن ازايتىلدى. حالىق سانىنا شاقساڭىز, بۇل دا از دەرەك ەمەس. ەگەر سول تۇستا رەسپۋبليكادا 8 ميلليونداي قازاق بولسا, ونىڭ 2 ميلليون 400 مىڭى تۋعان تىلىندە سويلەمەيدى دەگەن ءسوز. مىنە, ءدال وسىنداي جاعدايدا, الگى ەكى جارىم ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ اراسىندا وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قوسىلىپ, ءتول ءتىلىن تورگە وزدىرۋعا قارسى شىعاتىنداردىڭ تابىلۋى ابدەن مۇمكىن كەزدە اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسۋدان باسقا امالىڭ جوق-تى.
ەكىنشى سەبەپ – انا ءتىلى ۇزاق ۋاقىت, وكتەم ءتىل بولىپ كەلگەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق ءتىلىن بىلمەۋى جانە بىلگىسىنىڭ كەلمەۋى. تۇتاستىعىن جانە اۋەلگى بولمىسى مەن ءداستۇرىن ساقتاعان, ەكونوميكالىق جاعىنان الدەمدى, ءىرگەدەگى ايبارلى اتاجۇرتىنان قولداۋ تاباتىندىعىنا سەنىمدى 4 ميلليوندىق قاۋىممەن ساناسپاي تۇرا الماس ەدىڭ.
ءۇشىنشى سەبەپ – تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تىلدەن دە وتكىر ماسەلەلەردىڭ شاش-ەتەكتەن بولۋى.
ءتورتىنشى سەبەپ – قازاق ءتىلىن وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن بىرگە قازاقتىڭ وزىنە ناسيحاتتاۋعا, وقىتۋ مەن ۇيرەتۋدى ۇيىمداستىرۋعا, وسى شارالاردى عىلىمي نەگىزدە ورىستەتۋگە مەملەكەتتىك اتقارۋ ورىندارى مەن ءبىلىم بەرۋ وشاقتارىنىڭ ءازىر بولماۋى.
وسىنداي قيىندىقتارعا, بەلگىلى ءبىر كەزەڭسىز ەڭسەرىلمەيتىن كەدەرگىلەرگە تولى قوعامدا ءتىل ماسەلەسىن ساياساتتاندىرىپ, كۇن سايىن تۋ ەتىپ كوتەرۋ قاتەرسىز ەمەس ەدى. پرەزيدەنت سوندىقتان دا ءتوزىم ساياساتىن تاڭداپ الدى. ول قازاقتىڭ تىلىنە ءتىل تيگىزگەندەرگە دە, انا ءتىلىم ارداقتالماي جاتىر دەپ جاعادان العاندارعا دا ءتوزدى. ءبىر ءبولىگى ءتىل دەسە اتوي سالعان, ءبىر بولىگى سىرت اينالعان قازاقتىڭ ءوزى ءۇشىن, نەعۇرلىم قىسقا مەرزىمدە رۋحاني تۇتاسۋى ءۇشىن, سوعان اۋاداي قاجەت تىنىشتىق ءۇشىن ءتوزدى. تاعاتسىزعا «ۇلت پەن ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە ۇلتتىق وقشاۋلانۋ مەن توماعا-تۇيىقتىقتان قاشۋ كەرەكتىگىن» ەسكەرتە ءجۇرىپ, زەيىندىگە «انا ءتىلى ۇلتىمىزدىڭ اناسى» ەكەنىن ايتا ءجۇرىپ, پارىقسىزعا «ءتىلسىز ۇلت – جوق ۇلت» ەكەنىن تۇسىندىرە ءجۇرىپ, كەيىنگىلەرگە «كەلەشەگىمىزدىڭ كەپىلى تۋعان ءتىل» ەكەنىن ۇقتىرا ءجۇرىپ, قازاقتىڭ ءوزىن قازاق ءتىلىن سۇيۋگە ۇگىتتەي ءجۇرىپ ءتوزدى. توزە ءجۇرىپ انا ءتىلىن مەملەكەتتىك قامقورلىققا الدى. ايلار مەن جىلدار ۇلت تىلىنە قىزمەت ەتتى. تۋعان ءتىل بىرتە-بىرتە بالاباقشا مەن مەكتەپتىڭ, ءبىلىم مەن قىزمەتتىڭ تىلىنە اينالدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇلتجاندىلىعى مەن وسىناۋ قىزمەتىن حالىق جۇرەكپەن ۇعىپ, جوعارى باعالادى, تىلگە دەگەن تاريحي ءشولىن قاندىرۋعا اسىقتى. 1989 جىلى اتامەكەنىندەگى سان جاعىنان العانداعى ۇلەس سالماعى 39,7 پايىز عانا بولعان, سول تۇستاعى جاس تولقىننىڭ باسىم بولىگى انا ءتىلىنىڭ ۋىزىن ەمبەگەن ەل رۋحاني تۇعىرىنا تەز قوندى. 2009 جىلعى حالىق ساناعىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 10 ميلليون 96763 قازاقتىڭ 9 ميلليون 992276-سى تۋعان ءتىلىن انا ءتىلىم دەپ مالىمدەگەن.
ەگەر رۋحاني-مادەني الەمدەگى, ونىڭ ىشىندە ءتىل الەمىندەگى وزگەرىستەر بارىنشا باياۋ جۇرەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ۇلتتىق بولمىس-بىتىمىنە عاسىر بويى سۇراپىل شابۋىل جاسالعان حالىقتىڭ تاريحي جەڭىسى ەدى. قازاق ەلىنىڭ ءداستۇرلى دامۋ جولىن نەعۇرلىم تەز تابۋىنا, قاجەت كەزىندە سابىرعا كەزەك بەرگەن, كەرەك كەزىندە تۋلاپ شىعا كەلگەن ۇلتتىق نامىسىنىڭ ويانۋىنا ۇيتقى بولعان تۇلعانىڭ, ەلباسىنىڭ اسا ماڭىزدى جەڭىسى بولاتىن.
وسىلايشا سابىر ءتۇبى سارى التىنعا اينالىپ كەلە جاتتى. قازاقتىڭ دا, قازاقتان باسقانىڭ دا ءتىلدى ءۇيرەنۋىنە قاجەتتى مۇمكىندىكتەر جاسالدى. پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا» سايكەس قازاق ءتىلىن جەدەلدەتىپ وقىتۋ تۇجىرىمداماسى, ستاندارتى مەن ۇلگىسى ازىرلەندى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەتشىسىنىڭ تىلدىك پورتفەلى» دايىندالدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ينتەرنەت- پورتالى ىسكە قوسىلدى.
قارجىلاندىرۋ كولەمى دە جىل سايىن ۇلعايىپ كەلە جاتتى. ءتىل مۇقتاجىنا 2005 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 327,9 ميلليون تەڭگە بولىنسە, 2008 جىلى عانا 2 ميلليارد 390 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى. 2005-2010 جىلدارداعى قارجىنى قوسىپ ەسەپتەسەك, 8 ميلليارد 282 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى.
مەملەكەت پەن ەلدىڭ قازاق تىلىنە وسىلاي زور قۇرمەت كورسەتۋى وعان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە ىقىلاسىن وياتتى. 2009 جىلعى ساناق دەرەكتەرى بويىنشا ورىستاردىڭ 808169-ى قازاق ءتىلىن اۋىزشا تۇسىنەدى, 200017-ءسى ءارى وقيدى, ءارى جازادى. 85725 ۋكراين مەن 47820 نەمىس, 14283 بەلورۋس مەملەكەتتىك تىلدە سويلەسە, تۇركى تەكتەستەردىڭ ءبارىنە جۋىعى قازاقشاعا قارا جاياۋ ەمەس.
قاراپ وتىرساق, ءبىر ميلليوننان استام ورىس ازاماتى قازاق تىلىنە دەن قويىپتى. بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي. وسى ءۇردىستى ءساتتى جالعاستىرۋ, پرەزيدەنت «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, مەملەكەت پەن قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني ومىردەگى ماڭىزدى مىندەتى. ول ءۇشىن ءتىل ساياساتىن ۇلتتىق دەڭگەيدە ويلاستىرىپ, ۇلتتىق سابىرمەن ەكشەپ, ۇلتتىق دانالىقپەن جۇرگىزۋ كەرەك. ەلباسى ەرەكشە ەسكەرتكەنىندەي: «ءتىل تۋرالى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ساياسات ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى ودان ءارى ۇيىستىرا تۇسەتىن باستى فاكتور بولۋعا ءتيىس». بىزگە, ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن, ءتىلى مەن ءدىنىن, تاريحى مەن تاعىلىمىن قايتا قالىپتاستىرىپ, باسقالارعا دارىپتەۋدى قولعا العان ەلگە بارلىق سالادا پايىم مەن ۇلاعات جاراسادى. سول ۇلاعات حالىقتا بار, ال زيالى قاۋىم مەن ونىڭ قايماعى سەكىلدەنگەن ات توبەلىندەي لاۋازىم يەلەرىندە بار ما؟ وتكىر ساۋال, ءجيى قويىلاتىن تەگەۋرىندى ساۋال وسى.
جيىرما جىلدا جيىرما ءسوز ۇيرەنبەگەن لاۋازىمدىلار بار. ولار حالىقتىڭ كوزىنە كوپ بولىپ كورىنەدى, ويتكەنى قىزمەتىنە سايكەس ۇدايى نازاردا. ءتىلدى تۇساپ وتىرعان دا سولار سەكىلدەنەدى, سەبەبى بەلگىلى ءبىر سالانىڭ مەملەكەتتىك تىلگە تولىق كوشپەي جاتۋى وسىندايلاردىڭ كىناسى دەپ بىلەدى.
«پرەزيدەنت: «ۇلتتىق سانا – ۇلتتىق تىلمەن قالىپتاسادى» دەسە, ۇكىمەتتىڭ كەيبىر لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرى بۇل ورايدا مىڭ ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ ءجۇر مە؟ ولاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيى وسى زامانعى ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋعا جەتكىلىكتى مە؟» – دەپ الاڭدايدى.
«بەدەلدى قىزمەتتەگىلەر, ءسىزدەر ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى قالاي قۇرمەتتەيتىندىگىنىڭ كورسەتكىشىسىزدەر عوي. ار-ۇياتىمىز ەمەسسىزدەر مە؟» – دەپ اقتارىلادى. ولار تۋعان ءتىلدىڭ ەل الدىندا بەرەكەسىن قاشىرسا, جۇرت الدىندا جىگەرىن جاسىتسا, وكىنىش بولىپ ورتەنەدى, نامىس بولىپ جارىلادى. بىراق ءوز قولىن ءوزى كەسە المايدى, ءبىر ءتۇڭىلىپ, ءبىر ۇمىتتەنىپ ءجۇرىپ كۇتە تۇرۋعا, توزە تۇرۋعا بەكىنەدى.
اشىعىن ايتايىق, كەيبىر اكىمدىكتەر مەن مينيسترلىكتەردە جيىندار جاپپاي وزگە تىلدە ءوتىپ, ءىس-قاعازى مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار ءتىلگە كوشپەي جاتسا, بۇل سول جەردەگى باسقارۋ تىزگىنى قولىنا تيگەن قازاق ازاماتىنىڭ انا تىلىنە دەگەن ءىلتيپاتىنىڭ تومەندىگىنەن. وعان ەلدىڭ كوزى الدەقاشان جەتكەن.
شىندىعىندا اكىم نەمەسە مينيستر جان-جاقتى تۇلعا بولۋعا ءتيىس. قازاقستان سەكىلدى كوپ ەتنوستى ەلدە ولاردىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرىن قازاقتىڭ رۋحاني الەمىنە بەيىمدەي ءبىلۋ قابىلەتى ەرەكشە ماڭىزعا يە. اكىم ايتقان اڭگىمە مەن وزگە ايتقان ءسوزدىڭ اسەرى بىردەي ەمەس. باسشى, وندا دا ءجۇز مىڭداعان حالقى بار تۇتاس ءوڭىردىڭ باسشىسى, قازاقتىڭ باي ادەبيەتىن, مادەنيەتى مەن ونەرىن, ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ, ەلمەن كەزدەسۋلەر كەزىندە ناسيحاتتاي جۇرسە, كوپتىڭ جۇرەگىنە جەتكىزە السا, انا ءتىلىمىزدىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندەگى احۋالى قازىرگىدەن الدەقايدا اجارلى بولار ەدى.
بىرقاتار لاۋازىمدىلاردىڭ قولىنان كەلمەي جۇرگەن بۇل شارۋانى پرەزيدەنت اتقارىپ كەلەدى. قازاقتىڭ ءتىلىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنداي ناسيحاتتاعان ادام جوق شىعار. ەلباسى وسىنداي رۋحاني قايراتكەرلىكتى بيلىكتەگىلەردەن ۇدايى تالاپ ەتۋدە. «انا ءتىلىن قادىرلەۋ ءار ازاماتتىڭ پەرزەنتتىك پارىزى ەكەنىن» ەسكەرتىپ كەلەدى. «ۇلتتى كۇشەيتۋدىڭ ءبىرىنشى تەتىگى – ءتىل» ەكەنىن ايتۋمەن كەلەدى. «تولىققاندى ءتىلسىز تولىققاندى ۇلت بولۋى مۇمكىن ەمەستىگىن» تۇسىندىرۋمەن كەلەدى. «قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن دامىتۋ مىندەتىن شەشپەيىنشە, ۇلتتىق ساياسات مۇمكىن بولمايتىنىن» مالىمدەۋمەن كەلەدى.
تەگىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءتىل ساياساتى, سول ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋداعى ءىس-قىزمەتى مەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى ءتىل جايلى وي-بايلامدارى بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە ارنالعان لەكتسيالار ازىرلەنىپ, پرەزيدەنت ەڭبەگىنىڭ وسى باعىتتاعى مازمۇنى عىلىمي سارالانعان كۋرس ساباقتارىن مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋدى قاراستىرۋ قاجەت. ويتكەنى, ءتىل ءبىزدىڭ بۇكىل رۋحاني ءومىرىمىزدىڭ نەگىزى رەتىندە مەملەكەتتىك يدەولوگياعا باياعىدا اينالعان.
ەلباسى قازاقتىڭ ءبىلىمدى, وقىعان-توقىعان ازاماتتارىن مەملەكەتتىك لاۋازىمدى قىزمەتكە تاعايىنداپ وتىرىپ, انا ءتىلىن ءبىلۋدى تاپسىرعانىن سان رەت ەستىدىك. پرەزيدەنتتىڭ تاراپىنان جاسالعان مۇنداي تالاپ – ءتول ءتىلىن بىلمەگەندەردىڭ تۋعان ەلىنىڭ بيىگىندە بولۋعا رۋحاني قۇقى جوقتىعىن, حالىق انا تىلىندە سويلەمەگەندى ۇلتتى ۇمىتقان تۋاجات دەپ ەسەپتەيتىنىن, وعان سەنبەيتىنىن ەسكەرتۋ, ءوز جۇرتىڭنىڭ جاتسىنعانىنان قيىنى جوق ەكەنىن اڭعارتۋ. وكىنىشكە وراي, ءىس باسىنداعى جەكەلەگەن ازاماتتار مامان رەتىندە قابىلەتتى بولعانىمەن, ۇلت مۇددەسىنە كەلگەندە قايراتكەرلىگىمەن كورىنە الماي ءجۇر. حالىقتىڭ باي اۋىز ادەبيەتى مەن تاڭعاجايىپ ونەرىنەن بەيحابار ەكەندىگىنە قىنجىلمايدى. ءتىلدى اقتامبەردى مەن ابايدى, ماعجان مەن مۇقاعاليدى وقۋ ءۇشىن ۇيرەنىپ ءجۇرمىن دەگەن قىزمەتكەردى كەزدەستىرگەن ەمەسپىز. انا ءتىلىمدى «قىز جىبەك» پەن «قوزى-كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنا سۋسىنداۋ ءۇشىن يگەرىپ جاتىرمىن دەگەن لاۋازىمدىنى دا كورگەن جوقپىز. ال عاسىرلار بويى جاسالعان رۋحاني مۇرالاردا ورىلگەن ۇلتتىق ۇلاعات پەن اسا قۇندى ەستەتيكالىق-كوركەمدىك تالىمنەن جۇرداي ادام تۋعان حالقىنىڭ جۇرەگىنە بويلاي المايدى.
2009 جىلعى حالىق ساناعىندا 114 مىڭ 487 قازاق وزگە ۇلتتىڭ ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە كورسەتىپتى. ولاردىڭ 78546-سى قالادا, 35941-ءى اۋىلدا.
ايتارلىقتاي كوپ ەمەس, الايدا مۇلدە ەسكەرمەي وتە شىعاتىنداي از دا ەمەس. سەبەبى, ولاردىڭ اراسىندا وزگە تىلدەردىڭ ارتىقشىلىعىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن قالامگەر دە, بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرمەگەن اتا-انا دا, بيلىك مەملەكەتتىك تىلدە سويلەسە قىزمەتىمنەن ايىرىلىپ قالامىن دەپ شوشيتىن لاۋازىمدى دا, مارتەبەلى مىنبەدە تۇرىپ انتتى ورىس تىلىندە بەرۋگە ارلانباعان اعايىن دا, قازاق ءتىلى تۋرالى تۇتىگىپ سويلەيتىندەر دە بار.
قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ ءبىر كەمشىن تۇسى وسى, قىنجىلتاتىن شىندىق. الايدا بۇل, كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي, رۋحاني اپات ەمەس, ۇزاق ۋاقىت تاۋەلسىزدىكتە بولعان حالىقتىڭ بولماي قويمايتىن جان جاراسى. ونىڭ ەمى – انا ءتىلىن مەملەكەت بولىپ, قوعام بولىپ, ەل بولىپ ايرىقشا ارداقتاۋ, قۇرمەتتەۋ, قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋدىڭ ۇتىمدى جولدارىن ۇزدىكسىز ىزدەۋ, بەلگىلى شارالارمەن شەكتەلمەۋ. اسىرەسە, مەملەكەتتىك تىلگە قاجەتتىلىكتى تۋعىزاتىن شارالاردى رەتىمەن ورىندى جۇزەگە اسىرۋ, مينيسترلىكتەر, وبلىستار مەن قالالار باسشىلارىنا ءتىلدى ءبىلۋدى مىندەتتەۋ, بۇل تالاپتى پرەزيدەنتتىڭ 2025 جىلى قازاق ءتىلىن قازاقستاندىقتاردىڭ 95 پايىزى يگەرۋگە ءتيىس دەگەن ناقتى تالابىمەن سايكەستەندىرۋ. قازاق ءتىلىن قازىرگىدەن دە قاسيەتتەندىرۋ.
وسى جەردە بولە-جارا ايتا كەتەلىك, تەك قانا قازاق تىلىندە ايتىلىپ, جازىلاتىن ۇلتتىق كيەلى قۇندىلىق ءانۇران دەسەك, ونىڭ قاتارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مەن قازاقستان حالقىنا بەرەتىن انتتى دا قوسۋ كەرەك. سول ارقىلى انتتىڭ قاي ەلگە, قانداي ەلدىڭ باسشىسىنا بەرىلەتىنىن ايقىنداي تۇسەمىز, قازاق تىلىنە دەگەن ىقىلاستى وياتۋدىڭ, ونىڭ مەملەكەتتىڭ قاستەرلى سيمۆولى ەكەنىن ۇعىنۋدىڭ تاعى ءبىر تەتىگى ىسكە قوسىلادى.
انا ءتىلىن قازاق ازاماتتارىنىڭ ءوزى قادىرلەپ, مەملەكەتتىك جوعارى قىزمەتتەگى اعايىن جاپپاي قولداسا, ايى وڭىنان تۋاتىنىنا ءبىز كەپىل. رەسەي زيالىلارى بۇل ورايدا الدىنا جان سالمايدى. تاريحقا ۇڭىلسەك, ءحVىىى عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا وسى ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرىلمەگەن. ءدارىس نەمىس جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە وقىتىلدى. ميحايل لومونوسوۆتىڭ تاباندىلىعىمەن وتىز جىلدىڭ كولەمىندە ورىس ءتىلى ءبىلىمنىڭ دە, عىلىمنىڭ دا تىلىنە اينالدى.
قازاق تىلىنە وسىنداي پاتريوتتار قاجەت-اق. انا ءتىلىن قۇرمەتپەن, كۇندەلىكتى سان-سالالى قىزمەتىمەن كەمەلدەندىرەتىن پاتريوت. ەلباسىنىڭ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى ءتىل ساياساتىن دايەكتى جۇزەگە اسىرا الاتىن پاتريوت. تۋعان ءتىلدى زاۋلاعان زاماننىڭ بارىنشا ورالىمدى تىلىنە اينالدىرۋعا قابىلەتتى پاتريوت. ءححى عاسىرداعى ۇلتتىق سايكەستىك دەگەنىمىز تۋعان ءتىلدى الەمدىك اقپارات اعىمىنا بەيىمدەۋ ەكەنىن ۇققان پاتريوت.
پرەزيدەنت العا قويىپ وتىرعان كۇردەلى تالاپتاردىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. ولاردى تۇيىندەي كەلىپ, ءارى قاراي تاراتساق, ەلباسى ەرەكشە اتاپ كورسەتكەنىندەي: «قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋدى جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ءتىلدى زامانعا ساي ۇيلەستىرۋ».
«ءبىز 2025 جىلدان باستاپ ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت. – بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلداۋعا ءتيىسپىز جانە بۇل الەممەن بىرلەسە تۇسۋىمىزگە.., ەڭ باستىسى – قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋعا جاعداي تۋعىزادى».
مادەني-رۋحاني قايتا تۇلەۋ دەگەنىمىز وسى. اتالعان قادام ارقىلى عىلىم مەن بىلىمدە, كوركەمونەردىڭ بارلىق سالاسىندا جاھانمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعامىز. عالامدىق وركەنيەتكە رەسەيدىڭ كوزىمەن قاراعان, كيريليتسانى مادەني كوپىر ەتكەن كەزەڭ ارتتا قالادى. رۋحاني دەربەستىك دەگەنىمىز دە سول.
ەندىگى ماسەلە – بۇل كۇردەلى شاراعا جان-جاقتى دايىندىق جاساۋ. ءتىل عالىمدارى لاتىن ءالىپبيىن قازاق تىلىنە بارىنشا ۇتىمدى سايكەستەندىرگەن ۇلگىنى تەزىرەك ازىرلەسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
اقيقاتىن ايتساق, ءاربىر قازاق ازاماتى, ەڭ الدىمەن, تۋعان تىلىنە شولدەمەۋى كەرەك. بالانى ۇلتتىق باقشا مەن ۇلتتىق مەكتەپكە بەرۋ – وتان الدىنداعى ۇلى پارىز. پرەزيدەنت قويىپ وتىرعان تاعدىرلى تالاپ وسى. مۇنى تۇسىنبەگەن, سوعان ۇيىماعان ادامعا ۇلت تا, وتان دا ارداقتى ەمەس. وقىتايىن دەسە انا تىلىندەگى مەكتەبىن, بەرەيىن دەسە ءتول باقشاسىن تابا الماعان كەشەگى كەڭەس قازاعىنا وكپە جوق. سونىڭ ءبارى بار بۇگىنگى قازاق كەرى كەتسە, وعان كەشىرىم جوق. قازىرگى حالىقتىڭ ۇيعارىمى وسى. سول حالىق, رۋحاني سەرگىگەن ەل تۇڭعىش پرەزيدەنتپەن بىرگە تۋعان ءتىلىن ماڭگىلىك تۇعىرىنا قوندىرۋعا اسىعۋدا. ەلباسىنىڭ مۇراتى ايقىن: «قازاق ءتىلى 2025 جىلعا قاراي ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇستەمدىك ەتىپ, كەز كەلگەن ورتادا كۇندەلىكتى قاتىناس تىلىنە اينالادى. وسىلاي تاۋەلسىزدىگىمىز بۇكىل ۇلتتى ۇيىستىرعان ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تۋعان ءتىلىمىزدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتە تۇسەدى. قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە, ءبىز ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز».
الدان سمايىل,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان»حدپ فراكتسياسى مۇشەسى.