ەكونوميكا • 14 تامىز، 2019

سالىقتان قاققان ءموبيلدى قوسىمشا

239 رەت كورسەتىلدى

بۇگىندە بانك قىزمەتتەرىن ۇيدەن شىقپاي، ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى الۋ، ءتىپتى كىشىگىرىم دۇ­كەن­دەردە دە سول تەلەفونداعى قوسىمشا ارقىلى تولەپ، ساۋدا جاساۋ قالىپتى جاعداي. Kaspi بانكتىڭ ءمو­بيلدى قوسىمشاسى بۇگىندە حالىق ءۇشىن ىڭعايلى بولسا، كاسىپكەرلەر ءۇشىن تىپتەن ءتيىمدى. جەكە ەسەپشوتقا اۋدارىلعان اقشانىڭ سۇراۋى دا جوق، ياعني، سا­لىقتان جالتارۋدىڭ تاعى ءبىر جولى. ال مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ جەتىسپەۋى بۇگىنگى تاڭدا 1،5 پايىزدان 2،1 پايىزعا ءوسىپ وتىر.

ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى تولەم جاساۋ ءۇشىن ساتۋشىنىڭ بانك كارتاسىمەن بايلانىسقان تەلەفون ءنومىرىن بىلسەڭىز بولعانى. ساۋدا ۇيلەرىندە ءنومىرىن جازىپ قوياتىندار، تىپتەن Kaspi بانكتىڭ كارتاسىنا ۇقساتىپ ۆيزيتكالار شىعارتىپ العان كاسىپكەرلەر كوپ. پوست-تەرمينالدار ارقىلى تولەگەن سوماڭىزدىڭ 1 پايىزىن بونۋس ەسەبىڭىزگە قايتاراتىنى دا بانك تۇتىنۋشىلارىنىڭ قاتارىن كۇن ساناپ كوبەيتىپ كەلەدى. سونى سەبەپ قىلىپ، پوست-تەرمينال ارقىلى تولەۋدى تاڭداعان تۇتىنۋشىلارعا دۇكەن يەلەرى بونۋستى شەگەرىپ قالىپ، ءنومىر ارقىلى جەكە شوتقا جىبەرۋدى سۇرايتىن كورىنەدى. جەكە ەسەپشوتقا اۋدارعانعا ۇلكەن جەڭىلدىك جاسايتىندارى دا بار ەكەن. بۇل جۇيە تۋرالى كاسىپكەرلەردەن سۇراعانىمىزدا، كوبى قوسىمشا ارقىلى تولەۋ تەز ءارى ىڭعايلى ەكەنىن ايتتى.

جاس كاسىپكەر گۇلميرا جۇما­باي ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى تولەۋ تەك كاسىپكەردىڭ ەمەس، تۇ­تىنۋشىلاردىڭ دا تاڭداۋى ەكەنىن ايتتى. «قازىر بارلى­عى Kaspi-گە جىبەرەمىز دەپ، وزدەرى سۇراپ الادى. مەملەكەت بيۋد­جەتىنە تيگىزەتىن كەسىرى تۋرالى ويلانبادىم. بىراق ازىرگە Kaspi بانكتىڭ قوسىمشاسى بارلىعى ءۇشىن وتە ىڭعايلى بولىپ وتىر. بۇل قوسىمشانى سالىقتان قاشۋدان بۇرىن، قايتاراتىن اقشا ىزدەپ اۋرە بولمايتىنى ءۇشىن قولدانامىز. تۇتىنۋشى قولما-قول اقشامەن تولەگەننىڭ وزىندە دە ارتىق اقشاسىن جەكە شوتىنا اۋدارامىن. سالىقتان قاشپايمىن، قاجەت بولسا چەكتى دە بەرەمىز»، دەيدى ول.

مەملەكەتتىك كىرىستەر كومي­تە­تىنىڭ وكىلى بانك كارتاسىمەن تولەۋ مەملەكەتكە ءتيىمدى بول­عانىمەن، سوڭعى كەزدە ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى اقشانى جەكە شوتقا جىبەرۋ مەملەكەت بيۋد­جەتى ءۇشىن ۇلكەن ماسەلە تۋعى­زىپ وتىرعانىن ايتتى. الايدا حالىقتىڭ چەك تالاپ ەتۋى بۇل جاعدايدى وزگەرتپەك. ء«موبيلدى قوسىمشا ارقىلى تولەم جاساسا دا، تۇتىنۋشى چەك تالاپ ەتۋى كەرەك. بۇل ماسەلە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە جىبە­رىلدى، الداعى ۋاقىتتا ءتيىستى زاڭ قابىلدانىپ، شارالار اتقا­­رىلۋى كەرەك. دەگەنمەن حالىق چەك تالاپ ەتپەي، جاعداي وز­گەرمەيدى»، دەدى مامان. مەملە­كەتتىك كىرىستەر كوميتە­تىنىڭ جىل سايىن «چەك تالاپ ەتىپ، جۇلدە ۇتىپ ال» اكتسياسىن وتكىزەتىنى دە بەلگىلى. اتالعان اكتسيا اياسىندا حالىق اراسىندا چەك سۇراۋدى قالىپتاستىرىپ، كولەڭكەلى ەكو­نوميكا كولەمىن ازايتۋعا تىرى­سۋ بايقالادى. ال بيىلدان باس­تاپ فيس­كالدىق چەكتەر بەرمەۋ فاكتى­لەرىن انىقتاۋ بويىنشا «ازا­ماتتىق باقىلاۋ» جوباسى ىسكە قوسىلادى. جوبا اياسىندا تۇتىنۋشىلار ساتۋشى چەك بەرۋ­دەن باس تارتقان جاعدايدا ارنايى ءموبيلدى قوسىمشا ارقى­لى حابار بەرىپ، دۇكەن تۋرالى اقپارات قالدىرا الادى. كا­سىپكەر تاۋار چەگىن بەرمەسە نەمەسە ونىڭ چەكتەگى سومانى تاۋار سوماسىنان ارتىق نە كەم كورسەتكەنى بەلگىلى بولسا، اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. بۇل جاعداي ءبىرىنشى رەت تىركەلسە، كاسىپكەرلەر ەسكەرتۋ الۋى مۇمكىن، جىلدىڭ ىشىندە قايتالانسا سالىق تولەۋشىنىڭ كاتەگورياسىنا بايلانىستى 15-تەن 50-گە دەيىن اەك كولەمىندە ايىپ­پۇل سالىنادى.

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ جىل باسىندا مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ جەتىسپەۋى 1،5 پايىزدان 2،1 پايىزعا وسكەنىن مالىمدەدى.  وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتى جوسپارلانعان 2450 ملرد تەڭگەدەن 2700 ملرد-قا ۇلعايتۋ ۇسىنىلعان. ال بىل­تىرعى 11 ايدىڭ ناتيجەسى بويىن­شا، مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ جەتىس­پەۋى 365 ملرد تەڭگەنى قۇرا­عان ەدى. ستاتيستيكاعا سۇيەن­سەك، مەملەكەتىمىزگە 2017 جىلى 34 130 ملن اقش دوللارى كو­لەمىندە كىرىس تۇسسە، 4 770 ملن اقش دوللارى كولەمىندە بيۋدجەت جەتىسپەۋشىلىگى بولعان. 2017 جىلعى مەملەكەتتەردىڭ بيۋدجەت جەتىسپەۋشىلىگى رەيتينگىندە قا­زاق­ستان 221 ەلدىڭ ىشىندە 47-ورىنعا تۇراقتاعان.

الەم­دىك رەيتينگ كوشىن اقش، قى­تاي، جاپونيا باستاپ تۇر. ال گەرمانيا، نيدەرلاند، نورۆەگيا، گونكونگ سياقتى ەلدەردە تىپتەن بيۋدجەت ءپروفيتسيتى تىركەلگەن. اتالعان ەلدەردىڭ ازاماتتاردىڭ سالىق تولەۋى بو­يىنشا دا الدىڭعى قاتاردا ەكەنىن ەسكەرسەك، مەملەكەت بيۋد­جەتى ازاماتتاردىڭ سالىعىنا تى­كە­لەي قاتىستى ەكەنى انىق. ونىڭ ۇس­تىنە ەۋروپانىڭ بىرقا­تار ەلىندە ايىپپۇل كولەمى جوعارى.

پوست-تەرمينالدار ارقىلى تولەۋ كاسىپكەرگە ءتيىمسىز. ويت­كەنى ول وزىنە تۇسكەن اقشانىڭ 3 پايىزىن بانككە كوميسسياعا قالدىرۋى كەرەك. ساۋدا ماق­ساتى – ۇتۋ ەكەنى بەلگىلى، سون­دىقتان كاسىپكەرلەر بانك كوميس­سياسىنىڭ قىمبات ەكەنىن ايتىپ اقتالادى. ال جەكە ەسەپشوتقا جىبەرىلگەن اقشا ءوز قالتاڭدا قالادى، سالىق كوميتەتى دە قادا­عالاي المايدى. ادەتتە قولما-قول تولەم سۇرايتىن بازار ساتۋشىلارى دا بۇل ادىسكە كوشىپ العان. چەك تالاپ ەتۋ ازاماتتارىمىز ءۇشىن اۋەلدەن ۇلكەن ماسەلە. كوبىنە مۇنى ۇساقتالۋ ساناپ، مەملەكەت بيۋدجەتىنە قاراعاندا ادامنىڭ جەكە پرينتسيپتەرى بيىك قويى­لادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋىل-ايماقتارىندا ساتۋشىلار چەك سۇراعاندارعا «ونى نە ىستەي­سىڭ» دەپ، ۇيالتىپ جاتادى ەكەن.

«اتامەكەن» ۇكپ ستاتيستيكا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گۇلنار كەرىمحانوۆا كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ بيىل­عى جىلدىق كورسەتكىشى ىشكى جال­پى ءونىمنىڭ 30 پايىزىنا جەت­كەنىن مالىمدەدى. 2015، 2016، 2017 جىلدارداعى ناتيجەگە قارا­ساق، كولەڭكەلى ەكونوميكا كورسەتكىشىنىڭ ازايماي تۇرعانى بايقالادى. ساراپشىلار سوڭعى ءۇش جىلدا كولەڭكەلى ەكونوميكا ساۋدا سالاسىندا ءورشىپ كەتكەنىن ايتادى. ەلىمىزدەگى ساۋ­دا اينالىمىنىڭ جالپى كولەمى 5،2 تلرن تەڭگەگە جەتەتىنىن ەسكەرسەك، ودان تۇسەتىن سالىق تا از ەمەس. ال كاسىپكەرلەر بانكتەر ۇسىن­عان مۇمكىندىكتى سالىق تولە­مەۋدىڭ امالى قىلسا، مەملەكەت بيۋد­جەتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ارتپا­سا، كەمىمەسى انىق. ازامات­تارىمىز سالىق تولەۋ ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتاتىنىن ءتۇسىنىپ، باس­قا مەملەكەتتەردەگىدەي سالىق تولەمەگەننىڭ – قۇقىعى قورعال­مايدى دەگەن قاعيداعا كوشسە، سالىق تولەۋ مەن سالىق ساياساتى بۇگىنگىدەي ۇلكەن ماسەلە بولماس. 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار