ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى تولەم جاساۋ ءۇشىن ساتۋشىنىڭ بانك كارتاسىمەن بايلانىسقان تەلەفون ءنومىرىن بىلسەڭىز بولعانى. ساۋدا ۇيلەرىندە ءنومىرىن جازىپ قوياتىندار, تىپتەن Kaspi بانكتىڭ كارتاسىنا ۇقساتىپ ۆيزيتكالار شىعارتىپ العان كاسىپكەرلەر كوپ. پوست-تەرمينالدار ارقىلى تولەگەن سوماڭىزدىڭ 1 پايىزىن بونۋس ەسەبىڭىزگە قايتاراتىنى دا بانك تۇتىنۋشىلارىنىڭ قاتارىن كۇن ساناپ كوبەيتىپ كەلەدى. سونى سەبەپ قىلىپ, پوست-تەرمينال ارقىلى تولەۋدى تاڭداعان تۇتىنۋشىلارعا دۇكەن يەلەرى بونۋستى شەگەرىپ قالىپ, ءنومىر ارقىلى جەكە شوتقا جىبەرۋدى سۇرايتىن كورىنەدى. جەكە ەسەپشوتقا اۋدارعانعا ۇلكەن جەڭىلدىك جاسايتىندارى دا بار ەكەن. بۇل جۇيە تۋرالى كاسىپكەرلەردەن سۇراعانىمىزدا, كوبى قوسىمشا ارقىلى تولەۋ تەز ءارى ىڭعايلى ەكەنىن ايتتى.
جاس كاسىپكەر گۇلميرا جۇماباي ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى تولەۋ تەك كاسىپكەردىڭ ەمەس, تۇتىنۋشىلاردىڭ دا تاڭداۋى ەكەنىن ايتتى. «قازىر بارلىعى Kaspi-گە جىبەرەمىز دەپ, وزدەرى سۇراپ الادى. مەملەكەت بيۋدجەتىنە تيگىزەتىن كەسىرى تۋرالى ويلانبادىم. بىراق ازىرگە Kaspi بانكتىڭ قوسىمشاسى بارلىعى ءۇشىن وتە ىڭعايلى بولىپ وتىر. بۇل قوسىمشانى سالىقتان قاشۋدان بۇرىن, قايتاراتىن اقشا ىزدەپ اۋرە بولمايتىنى ءۇشىن قولدانامىز. تۇتىنۋشى قولما-قول اقشامەن تولەگەننىڭ وزىندە دە ارتىق اقشاسىن جەكە شوتىنا اۋدارامىن. سالىقتان قاشپايمىن, قاجەت بولسا چەكتى دە بەرەمىز», دەيدى ول.
مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ وكىلى بانك كارتاسىمەن تولەۋ مەملەكەتكە ءتيىمدى بولعانىمەن, سوڭعى كەزدە ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى اقشانى جەكە شوتقا جىبەرۋ مەملەكەت بيۋدجەتى ءۇشىن ۇلكەن ماسەلە تۋعىزىپ وتىرعانىن ايتتى. الايدا حالىقتىڭ چەك تالاپ ەتۋى بۇل جاعدايدى وزگەرتپەك. ء«موبيلدى قوسىمشا ارقىلى تولەم جاساسا دا, تۇتىنۋشى چەك تالاپ ەتۋى كەرەك. بۇل ماسەلە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە جىبەرىلدى, الداعى ۋاقىتتا ءتيىستى زاڭ قابىلدانىپ, شارالار اتقارىلۋى كەرەك. دەگەنمەن حالىق چەك تالاپ ەتپەي, جاعداي وزگەرمەيدى», دەدى مامان. مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ جىل سايىن «چەك تالاپ ەتىپ, جۇلدە ۇتىپ ال» اكتسياسىن وتكىزەتىنى دە بەلگىلى. اتالعان اكتسيا اياسىندا حالىق اراسىندا چەك سۇراۋدى قالىپتاستىرىپ, كولەڭكەلى ەكونوميكا كولەمىن ازايتۋعا تىرىسۋ بايقالادى. ال بيىلدان باستاپ فيسكالدىق چەكتەر بەرمەۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋ بويىنشا «ازاماتتىق باقىلاۋ» جوباسى ىسكە قوسىلادى. جوبا اياسىندا تۇتىنۋشىلار ساتۋشى چەك بەرۋدەن باس تارتقان جاعدايدا ارنايى ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى حابار بەرىپ, دۇكەن تۋرالى اقپارات قالدىرا الادى. كاسىپكەر تاۋار چەگىن بەرمەسە نەمەسە ونىڭ چەكتەگى سومانى تاۋار سوماسىنان ارتىق نە كەم كورسەتكەنى بەلگىلى بولسا, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. بۇل جاعداي ءبىرىنشى رەت تىركەلسە, كاسىپكەرلەر ەسكەرتۋ الۋى مۇمكىن, جىلدىڭ ىشىندە قايتالانسا سالىق تولەۋشىنىڭ كاتەگورياسىنا بايلانىستى 15-تەن 50-گە دەيىن اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى.
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ جىل باسىندا مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ جەتىسپەۋى 1,5 پايىزدان 2,1 پايىزعا وسكەنىن مالىمدەدى. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتى جوسپارلانعان 2450 ملرد تەڭگەدەن 2700 ملرد-قا ۇلعايتۋ ۇسىنىلعان. ال بىلتىرعى 11 ايدىڭ ناتيجەسى بويىنشا, مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ جەتىسپەۋى 365 ملرد تەڭگەنى قۇراعان ەدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, مەملەكەتىمىزگە 2017 جىلى 34 130 ملن اقش دوللارى كولەمىندە كىرىس تۇسسە, 4 770 ملن اقش دوللارى كولەمىندە بيۋدجەت جەتىسپەۋشىلىگى بولعان. 2017 جىلعى مەملەكەتتەردىڭ بيۋدجەت جەتىسپەۋشىلىگى رەيتينگىندە قازاقستان 221 ەلدىڭ ىشىندە 47-ورىنعا تۇراقتاعان.
الەمدىك رەيتينگ كوشىن اقش, قىتاي, جاپونيا باستاپ تۇر. ال گەرمانيا, نيدەرلاند, نورۆەگيا, گونكونگ سياقتى ەلدەردە تىپتەن بيۋدجەت ءپروفيتسيتى تىركەلگەن. اتالعان ەلدەردىڭ ازاماتتاردىڭ سالىق تولەۋى بويىنشا دا الدىڭعى قاتاردا ەكەنىن ەسكەرسەك, مەملەكەت بيۋدجەتى ازاماتتاردىڭ سالىعىنا تىكەلەي قاتىستى ەكەنى انىق. ونىڭ ۇستىنە ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلىندە ايىپپۇل كولەمى جوعارى.
پوست-تەرمينالدار ارقىلى تولەۋ كاسىپكەرگە ءتيىمسىز. ويتكەنى ول وزىنە تۇسكەن اقشانىڭ 3 پايىزىن بانككە كوميسسياعا قالدىرۋى كەرەك. ساۋدا ماقساتى – ۇتۋ ەكەنى بەلگىلى, سوندىقتان كاسىپكەرلەر بانك كوميسسياسىنىڭ قىمبات ەكەنىن ايتىپ اقتالادى. ال جەكە ەسەپشوتقا جىبەرىلگەن اقشا ءوز قالتاڭدا قالادى, سالىق كوميتەتى دە قاداعالاي المايدى. ادەتتە قولما-قول تولەم سۇرايتىن بازار ساتۋشىلارى دا بۇل ادىسكە كوشىپ العان. چەك تالاپ ەتۋ ازاماتتارىمىز ءۇشىن اۋەلدەن ۇلكەن ماسەلە. كوبىنە مۇنى ۇساقتالۋ ساناپ, مەملەكەت بيۋدجەتىنە قاراعاندا ادامنىڭ جەكە پرينتسيپتەرى بيىك قويىلادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋىل-ايماقتارىندا ساتۋشىلار چەك سۇراعاندارعا «ونى نە ىستەيسىڭ» دەپ, ۇيالتىپ جاتادى ەكەن.
«اتامەكەن» ۇكپ ستاتيستيكا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گۇلنار كەرىمحانوۆا كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ بيىلعى جىلدىق كورسەتكىشى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30 پايىزىنا جەتكەنىن مالىمدەدى. 2015, 2016, 2017 جىلدارداعى ناتيجەگە قاراساق, كولەڭكەلى ەكونوميكا كورسەتكىشىنىڭ ازايماي تۇرعانى بايقالادى. ساراپشىلار سوڭعى ءۇش جىلدا كولەڭكەلى ەكونوميكا ساۋدا سالاسىندا ءورشىپ كەتكەنىن ايتادى. ەلىمىزدەگى ساۋدا اينالىمىنىڭ جالپى كولەمى 5,2 تلرن تەڭگەگە جەتەتىنىن ەسكەرسەك, ودان تۇسەتىن سالىق تا از ەمەس. ال كاسىپكەرلەر بانكتەر ۇسىنعان مۇمكىندىكتى سالىق تولەمەۋدىڭ امالى قىلسا, مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ارتپاسا, كەمىمەسى انىق. ازاماتتارىمىز سالىق تولەۋ ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتاتىنىن ءتۇسىنىپ, باسقا مەملەكەتتەردەگىدەي سالىق تولەمەگەننىڭ – قۇقىعى قورعالمايدى دەگەن قاعيداعا كوشسە, سالىق تولەۋ مەن سالىق ساياساتى بۇگىنگىدەي ۇلكەن ماسەلە بولماس.
