دجون كەرري مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىنە قالاي كەلدى؟
جۇما, 1 ناۋرىز 2013 7:43
ەڭ تاجىريبەلى سەناتورلاردىڭ ءبىرى, بەلگىلى ساياساتكەر دجون كەرريدىڭ اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىزمەتىنە رەسمي تۇردە كىرىسكەنىنە ءۇش اپتادان استام ۋاقىت ءوتتى. كونگرەستە ونىڭ كانديداتۋراسىنا دەموكراتتار دا, رەسپۋبليكاشىلار دا تۇگەلگە جۋىق قولداۋ ءبىلدىرىپ, داۋىس بەردى. بۇل بىرنەشە عاسىرلىق تاريحى بار اقش كونگرەسىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي ەدى.
جۇما, 1 ناۋرىز 2013 7:43
ەڭ تاجىريبەلى سەناتورلاردىڭ ءبىرى, بەلگىلى ساياساتكەر دجون كەرريدىڭ اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىزمەتىنە رەسمي تۇردە كىرىسكەنىنە ءۇش اپتادان استام ۋاقىت ءوتتى. كونگرەستە ونىڭ كانديداتۋراسىنا دەموكراتتار دا, رەسپۋبليكاشىلار دا تۇگەلگە جۋىق قولداۋ ءبىلدىرىپ, داۋىس بەردى. بۇل بىرنەشە عاسىرلىق تاريحى بار اقش كونگرەسىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي ەدى.
بۇگىندە ساراپشىلار جاڭا مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ بۇل جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە وسىدان ءتورت جىل بۇرىن, ياعني باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتىپ, العاش رەت ەل پرەزيدەنتتىگىنە سايلانعان كەزدە كەلۋىنە مۇمكىندىگى بولعان دەگەن پىكىرلەر ايتادى. ويتكەنى, پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ الدىن الا ناتيجەسى جاريا ەتىلىسىمەن, ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىنا باسشىلىق جاساۋعا لايىقتى ءارى نەگىزگى ۇمىتكەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە وسى دجون كەرريدىڭ اتى اتالعان ەكەن. بۇل جەردە ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى مول تاجىريبەسى, وتكىر ماسەلەلەردى شەشۋدەگى بەلسەندىلىگى باسشىلىققا الىنسا كەرەك.
بىراق اق ءۇيدىڭ جاڭا باسشىسى ءوزىنىڭ كومانداسىنا سەناتور دجون كەرريدى ەمەس, ەلدىڭ ەكس-پرەزيدەنتىنىڭ زايىبى, ساياساتكەر حيللاري كلينتوندى الۋدى ءجون ساناعان. بۇعان سەناتوردىڭ كادىمگىدەي «كوڭىلى قالعان» سياقتى. ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنت بۇدان ۇتىلعان جوق. حيللاري كلينتون مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىن اتقارعان ءتورت جىل ىشىندە ءوزى باسقارعان قۇرىلىمدى بۇرىنعىدان دا سالماقتى, بۇرىنعىدان دا بەدەلدى ەتە ءتۇستى. وتكەن ءتورت جىلدا 100-دەن استام مەملەكەتتە ساپاردا بولىپ, ۇشاقپەن 1,5 ميلليون شاقىرىم جول ءجۇرۋى حيللاري كلينتوننىڭ ءوز ىسىنە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ناعىز ديپلومات ەكەنىن كورسەتىپ بەردى.
ساراپشىلاردىڭ جاساعان بولجامدارىنا قاراعاندا, باراك وباما سەناتور دجون كەرريدىڭ «كوڭىلىن» تاعى ءبىر مارتە قالدىرعان كورىنەدى. ول وسىدان ءتورت جىلدان استام ۋاقىت بۇرىنعى سايلاۋالدى ناۋقانىنا قاتىستى. پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ناۋقانىنىڭ باستاپقى ساتىسىندا ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ تىزىمىندە دجون كەرريدىڭ دە اتى-ءجونى بولعان. بۇل جولى باراك وباما ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە كانديدات رەتىندە سەناتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كوميتەتىنىڭ باسشىسى دجوزەف بايدەندى تاڭداعان. ال تىزىمنەن «سىزىلىپ» قالعان دجون كەرريگە وسى اتالعان كوميتەت باسشىسىنىڭ ورنى بۇيىرعان ەدى.
كونگرەستىڭ جوعارعى پالاتاسىنىڭ ىرگەلى ءبىر كوميتەتىنە جەتەكشىلىك ەتىپ كەلگەن دجون كەرري قازىرگى مەملەكەتتىك حاتشى لاۋازىمىنا بىردەن ۇسىنىلا قويعان جوق. باراك وباما اقش پرەزيدەنتى بولىپ ەكىنشى مەرزىمگە سايلانعان كەزدە پەنتاگون باسشىلىعىنا سەناتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كوميتەتىنىڭ باسشىسى دجون كەرريدىڭ, ال مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىنە اقش-تىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى سيۋزان رايستىڭ كانديداتۋرالارىن ۇسىنۋى مۇمكىن دەگەن اقپاراتتار تاراعان بولاتىن. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە جاعداي باسقاشا تۇرعىدا ءوربىدى. بۇعان سيۋزان رايستىڭ ەل پرەزيدەنتىنە ءوز كانديداتۋراسىن مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىنە ۇسىنۋدان باس تارتاتىندىعى جونىندە حات جولداۋى سەبەپ بولدى.
باستاپقىدا ەلدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىلىعىنان بىردەن-ءبىر ۇمىتكەر ءارى مۇمكىندىگى جوعارى دەپ سانالعان س.رايس حاتىندا باراك وبامادان ءوزىنىڭ كانديداتۋراسىن مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىنە ۇسىنباۋدى وتىنە كەلىپ, سەنات ونىڭ كانديداتۋراسىن بەكىتۋلەرى ەكىتالاي ەكەنىنەن حاباردار ەتىپتى. سونىمەن قاتار, ول بەكىتۋ ۇدەرىسى «ۇزاققا» سوزىلاتىنىن جانە بۇل سەناتورلار اراسىندا «تالاس» تۋدىراتىنىن دا اشىق ايتىپتى. امەريكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جازۋىنشا, اقش پرەزيدەنتى س.رايستىڭ بۇل شەشىمىنە وكىنىش بىلدىرگەن ەكەن. باراك وباما ونىڭ جۇمىسىن «رايس اقش-تىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى قىزمەتىن وتە ءتيىمدى جانە كاسىبيلىكپەن اتقارىپ ءجۇر» دەپ جوعارى باعالاعان.
سيۋزان رايس مەملەكەتتىك حاتشى لاۋازىمىنان بۇل قىزمەتتى اتقارا المايمىن دەگەن ويمەن باس تارتىپ وتىرعان جوق. بۇل جەردە وتكەن جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە بەنگازي قالاسىنداعى اقش-تىڭ كونسۋلدىعى عيماراتىنا جاسالعان قارۋلى شابۋىل ەسكە تۇسەدى. سول تەررورلىق ارەكەت كەزىندە اقش ەلشىسى كريستوفەر ستيۆەنسون قازا تاۋىپ, ديپلوماتيالىق ميسسيانىڭ تاعى ءۇش قىزمەتكەرى جارالانعان بولاتىن. وسى تەررورلىق ارەكەتكە بايلانىستى تۇسىنىك بەرگەن س.رايس «ەلشىلىككە شابۋىل «مۇسىلماندار كۇناسىزدىگى» ءفيلمىنە قاتىستى ستيحيالى تۇردە جاسالعان. ليۆيالىقتار يسلامعا قارسى فيلمنەن تۋىنداعان تارتىپسىزدىكتى پايدالاندى» دەپ مالىمدەگەن ەدى. كەيىن ونىڭ وسى مالىمدەمەسى بولعان وقيعانى جەتە زەرتتەمەي, اسىعىستىقتان جاسالعان دەپ تانىلدى.
ءاسىلى, سول 11 قىركۇيەك كۇنى بەنگازيدە قانداي دا ءبىر قارسىلىق اكتسياسى نەمەسە شەرۋ وتپەگەن ەكەن. ال ديپلوماتيالىق ميسسيا عيماراتىنا جاسالعان شابۋىل الدىن الا ويلاستىرىلىپ, مۇقيات جوسپارلانعان تەررورلىق ارەكەت ەكەنى دالەلدەندى. سودان كەيىن-اق س.رايس دەموكراتتار تاراپىنان دا, رەسپۋبليكاشىلار تاراپىنان دا, ءتىپتى ساياساتكەرلەر تاراپىنان دا وتكىر سىنعا ۇشىرادى. وسىلايشا, ول پرەزيدەنتكە ءوزىنىڭ كانديداتۋراسىن مەملەكەتتىك حاتشىلىققا ۇسىنباۋ جونىندە حات جولداپ, ءوتىنىش بىلدىرۋگە ءماجبۇر بولدى. اقش كونگرەسىنىڭ سەناتورلارى جاۋاپتى تۇلعانىڭ اسىعىستىق تانىتىپ, شالىس باسقان قادامىن, دالىرەك ايتقاندا, جىبەرگەن قاتەلىگىن كەشىرمەسە كەرەك.
ماقالانىڭ باسىندا دجون كەرريدىڭ كانديداتۋراسىنا سەناتورلاردىڭ بارلىعى دەرلىك قولداۋ كورسەتكەنىن, بۇل كونگرەستە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدىك. مۇنى جاڭا مەملەكەتتىك حاتشىعا سەناتورلار تاراپىنان بەرىلگەن جوعارى باعا, نىق سەنىم دەپ قابىلداعان ءجون شىعار. ونىڭ ۇستىنە باراك وباما دجون كەرريدىڭ كانديداتۋراسىن سەناتقا ۇسىنعان كەزدە «دجون بۇل جۇمىسقا ءومىر بويى دايىندالدى» دەپ ايتقانى كوپ نارسەنى اڭعارتادى.
شىنىندا دا, «ديپلوماتيا» ءسوزى وعان بالا كەزدەن تانىس بولعان. اكەسى ريچارد ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا مەملەكەتتىك دەپارتامەنتكە قىزمەتكە قابىلدانىپ, وندا ون جىلدان استام جۇمىس ىستەگەن. وسى ۋاقىت ىشىندە ول وتباسىمەن بىرگە كوپتەگەن ەلدەردى ارالاپتى. ال دجون كەرريدىڭ حالىقارالىق قاتىناستار ىسىمەن كاسىبي تۇردە اينالىسقانى 1985 جىلى سەناتور بولىپ سايلانعاننان كەيىن باستالعان. سول جىلدىڭ وزىندە-اق ول نيكاراگۋاعا ساپارمەن بارىپ, ەل پرەزيدەنتى دانيەل ورتەگامەن ازامات سوعىسىن توقتاتۋعا قاتىستى كەلىسسوز جۇرگىزەدى. كەلىسسوز ناتيجەلى بولماعانمەن, ونىڭ وسى ساپارى اقش-تىڭ نيكاراگۋالىق كوتەرىلىسشىلەرگە قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋدى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تومەندەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
دجون كەرريدىڭ بۇدان كەيىن دە تالاي مارتە شەت مەملەكەتتەر ليدەرلەرىمەن كەزدەسۋىنە تۋرا كەلىپتى. ال ونىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ ەرەكشە جارقىراپ تانىلعان تۇسى – باراك وبامانىڭ العاشقى پرەزيدەنتتىك مەرزىمى كەزەڭى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, سول كەزدە سەناتور اقش پرەزيدەنتىنىڭ ەڭ قيىن جانە وتكىر ماسەلەلەر تاپسىراتىن رەسمي ەمەس جەكە ەلشىسى بولعان. ساراپشىلاردىڭ بۇل پىكىرىنە قوسىلۋعا بولادى. مىسالى, 2009 جىلى ب.وباما پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرىندا جەڭىلىپ قالۋدان ساقتانىپ, د.كەرريدى سايلاۋدى وتكىزبەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋعا نيەتتەنگەن اۋعانستان پرەزيدەنتى حاميد كارزايمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە تاپسىرمامەن جىبەرەدى. ماسەلەگە بايلانىستى دجون كەرري ءتورت كۇن بويى اۋعانستان باسشىسىمەن ءوزارا سۇحباتتاسىپ, اقىرىندا مۇنداي قادام اۋىر زارداپتارعا سوقتىراتىنىنا ونىڭ كوزىن جەتكىزەدى. ەگەر كارزاي سايلاۋ وتكىزبەۋ جونىندە شەشىم قابىلداعاندا, ونسىز دا تۇراقسىز اۋعانستانداعى ساياسي جاعداي ءتىپتى شيەلەنىسە تۇسەر ەدى.
جاڭا مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ سوڭعى جىلدارى اقش-پەن ارا-قاتىناسى ناشارلاعان پاكستان بيلىگىمەن دە كەزىندە بەلگىلى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ىستەس بولعانى ايتىلادى. ماسەلەن, ول پاكستان تاراپىمەن كەلىسسوز جۇرگىزە وتىرىپ, ۋساما بەن لادەننىڭ كوزىن جويۋ وپەراتسياسى بارىسىندا وسى ەلدىڭ اۋماعىنا زاڭسىز كىرىپ كەتىپ, اتىپ تۇسىرىلگەن تىكۇشاقتىڭ سىنىقتارىن قايتارۋعا كۇش سالدى. سونداي-اق, ادام ءولتىردى دەپ ايىپتالىپ, پاكستاندا تۇتقىنعا الىنعان اقش-تىڭ ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرى رەيموند دەۆيستى بوستاندىققا شىعارعان دا وسى دجون كەرري بولاتىن.
سەناتور ءارى ساياساتكەر رەتىندە دجون كەرري ەل ىشىندە دە ىقپالدى تۇلعا بولىپ تانىلدى. ول ليۆيانىڭ اۋە كەڭىستىگىنە اۋە كەمەلەرىن ۇشىرماۋ ايماعىن ەنگىزۋدى قولداپ, سوعان وراي ماسەلە كوتەرگەن سەناتوردىڭ ءبىرى بولدى. سونىمەن قاتار, ول – اقش پەن رەسەي اراسىنداعى ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋىن قىسقارتۋ تۋرالى جاڭا شارتقا قول قويۋعا سەناتتىڭ كەلىسىم بەرۋىنە ەرەكشە ىقپال ەتكەن ساياساتكەر.
دجون كەرريدىڭ الەمدەگى ىرگەلى مەملەكەتتىڭ ءبىرى – اقش-تىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى باسشىلىعىنا كەلۋى ونىڭ ديپلومات رەتىندەگى كەزەكتى جەڭىسى دەپ باعالانۋدا. ءتىپتى, ونىڭ كانديداتۋراسى كونگرەسكە ۇسىنىلعاندا, بيلىككە ءجيى سىن ايتاتىن بەلسەندى دەموكرات, اريزونا شتاتىنان سەناتورلىققا سايلانعان دجون ماككەيننىڭ ءوزى كەرري جونىندە جاقسى پىكىر بىلدىرگەن ەدى. ءبىر جاعىنان بۇل تاجىريبەلى ەكى سەناتوردىڭ دوستىق قارىم-قاتىناسىن ايعاقتاسا, ەكىنشى جاعىنان شەتەلدەردە ەلدىڭ مۇددەسىن قورعايتىن مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىنە دجون كەرري سياقتى ناعىز لايىقتى تۇلعانىڭ كەلگەنىن مويىنداۋ دەسەك, ارتىق بولمايدى.
وسىدان ءبىراز كۇن بۇرىن اقش پرەزيدەنتى ەلدىڭ قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىنە چاك حەيگەلدىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىندى. بىراق ونىڭ كانديداتۋراسى كونگرەسس مۇشەلەرى – سەناتورلاردان كۇتكەندەگىدەي قولداۋ تاپپاعان-دى. ونىڭ ءالى دە مۇمكىندىگى بار. ەگەر كونگرەسس چاك حەيگەلدىڭ كانديداتۋراسىن پەنتاگون باسشىلىعىنا بەكىتەتىن بولسا, جاڭا مەملەكەتتىك حاتشى مەن جاڭا قورعانىس ءمينيسترى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيتىن «ءساتتى جۇپ» بولماق. سەبەبى, دجون كەرري دە, چاك حەيگەل دە كەزىندە ۆەتنام سوعىسىنا قاتىسقان. ادام ءومىرىنىڭ قانشالىقتى قىمبات ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سوعىس اتاۋلى ادامزات بالاسىنا وراسان زور شىعىن اكەلەتىنىن وتە جاقسى تۇسىنەدى.
دجون كەرريدىڭ مەملەكەتتىك حاتشى بولىپ تاعايىندالۋىن رەسمي ماسكەۋ دە وڭ باعالاعانىن ايتا كەتەيىك. رەسەيلىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جازۋلارىنا قاراعاندا, رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دجون كەرريدىڭ كانديداتۋراسىنا «اناعۇرلىم قولايلى تۇلعا» دەگەن باعا بەرگەن. ال سيۋزان رايستى «قالاماعاندارى» بىردەن بايقالادى.
ال جاڭا مەملەكەتتىك حاتشى قانداي ساياسات ۇستانادى؟ ونىڭ باراك وبامانىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمىنان اۋىتقىپ كەتپەيتىنى انىق. دجون كەرريدىڭ سەناتورلار الدىندا جاريا ەتكەن باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگىلەرىن اتايتىن بولساق, ءبىرىنشى كەزەكتە يراننىڭ يادرولىق قارۋدى يەلەنۋىنە جول بەرمەۋگە قاتىستى ديپلوماتيا تۇر. مەملەكەتتىك حاتشى الداعى ۋاقىتتا, سونداي-اق سيريا پرەزيدەنتى باشار اسادتى بيلىكتەن كەتىرۋ ماقساتىندا رەسەيمەن كەلىسسوزدى جالعاستىرۋعا, قىتايمەن ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا, سوڭعى جىلدارى ناشارلاپ كەتكەن ماسكەۋمەن جاقىنداسۋ ۇدەرىستەرىن قالپىنا كەلتىرۋگە, يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى كەلىسسوزدەردى قايتا جاڭعىرتۋعا جانە كۋبامەن قاتىناس ورناتۋعا كۇش سالماق.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
