يادرولىق قارۋ – ادامزاتتىڭ دۇشپانى
سەيسەنبى, 26 اقپان 2013 7:51
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الەمدىك قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ماڭىزى جوعارى تاعى ءبىر وقيعا وتكەلى وتىر. 26 اقپاندا الماتى قالاسىندا يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا بايلانىستى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 5 تۇراقتى مۇشەسى (اقش, قىتاي, رەسەي, انگليا جانە فرانتسيا), سونداي-اق گەرمانيا مەن ەۋرووداق وكىلدەرى يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلىمەن اراداعى كەلىسسوزدەردىڭ كەزەكتى راۋندىن وتكىزەدى. وسى ايتۋلى وقيعاعا وراي ءبىز ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى اباي تاسبولاتوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
سەيسەنبى, 26 اقپان 2013 7:51
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الەمدىك قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ماڭىزى جوعارى تاعى ءبىر وقيعا وتكەلى وتىر. 26 اقپاندا الماتى قالاسىندا يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا بايلانىستى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 5 تۇراقتى مۇشەسى (اقش, قىتاي, رەسەي, انگليا جانە فرانتسيا), سونداي-اق گەرمانيا مەن ەۋرووداق وكىلدەرى يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلىمەن اراداعى كەلىسسوزدەردىڭ كەزەكتى راۋندىن وتكىزەدى. وسى ايتۋلى وقيعاعا وراي ءبىز ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى اباي تاسبولاتوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– اباي بولەكباي ۇلى, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا بايلانىستى كەلىسسوزدەردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءوتۋ سەبەبى نەدە؟
– بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا جانە ونى تاراتپاۋعا قارسى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن بۇكىل الەم مويىنداۋدا. 1991 جىلعى 29 تامىزدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن سەمەيدەگى يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى. بۇل كۇن قازىر بۇۇ بويىنشا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسىمەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. ەڭ باستىسى – ءبىز قولىمىزدا بار اتوم قارۋىنىڭ دۇنيە جۇزىندەگى ءتورتىنشى ورىن الاتىن ارسەنالىنان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتتىق. ودان ءارى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىپ, دۇنيە جۇزىنە بەيبىتشىلىك سۇيگىش ەل رەتىندە تانىلدىق. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە ميللياردتاعان دوللار شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىپ, ەكونوميكامىزدىڭ جاندانۋىنا جانە جاڭا باعىتتاردى اشۋعا مۇمكىنشىلىك تۋدىردىق. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان ءىجو-ءسىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى شىعىسەۋروپالىق ەلدەرمەن تەڭ, ءتىپتى كەيبىرىنەن ارتىق. وسى جەتىستىككە ءبىز ەلباسىمىزدىڭ بەيبىت جانە بولجالدى سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك.
يادرولىق سىناقتاردىڭ ادامزاتقا كەلتىرەتىن زيانى جونىندە بىزدە قانشاما حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن دوڭگەلەك ءۇستەلدەر وتكىزىلدى. ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالادىق جانە بۇل باستاماعا بارلىق كورشىلەرىمىزدى قوسىپ الدىق.
2010 جىلى اقش-تا 47 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى قاتىسقان يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا جاھاندىق سامميت بولدى. سوندا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى سالاداعى ەڭبەگىن اقش پرەزيدەنتى باراك وباما جوعارى باعالاپ, قاتىسۋشىلار اراسىنان ەلباسىمىزعا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتتى. سويلەۋگە ءتيىستى التى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز العان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى يادرولىق قارۋدى الەم ەلدەرىنەن جاپپاي الاستاتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. 2012 جىلعى سەۋلدە بولعان ءىى جاھاندىق سامميتتە باراك وباما نۇرسۇلتان نازارباەۆتى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كۇرەستىڭ كوشباسشىسى دەپ تانيتىنىن مالىمدەدى. ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ وسى سالاداعى زور ەڭبەگىن بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن دە جوعارى باعالايتىنىن جاريا ەتكەن. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادروسىز الەم قۇرۋ تۋرالى بۇكىلالەمدىك دەكلاراتسياعا قول قويۋ تۋرالى باستاما دا كوتەرىپ وتىر. مىنە, سوندىقتان دا الەمدىك اتوم قارۋىنا قارسى كۇرەستىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلعان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن تالقىلاۋ تۋرالى كەلىسسوزدەردىڭ جالعاسۋىن زاڭدى قۇبىلىس دەپ سانايمىن.
– قازىر يادرولىق قارۋ الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە بار. ال يران يادرولىق وتىندى قارۋ جاساۋعا ەمەس, تەك بەيبىت ماقساتتا پايدالانامىز دەگەندى ايتۋدان تانباي كەلەدى. بىراق, سوندا دا, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ وسى ەلدىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتتى شۇقشيۋ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– يادرولىق وتىندى بەيبىت ماقساتقا قولدانۋعا بارلىق ەلدەردىڭ قۇقى بار. بىراق ول بارىنشا اشىق, ماگاتە-ءنىڭ باقىلاۋىمەن جۇرگىزىلسە, ەشكىم دە بۇل ەلگە قاتتى شۇقشيماس ەدى. ال يران ءوزىنىڭ باعدارلاماسىندا يادرولىق قۋاتتى بەيبىت تىرلىككە عانا ەمەس, اسكەري ماقساتتا قولدانۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىك ۇلكەن. ويتكەنى, باعدارلامانىڭ بارلىق قىرلارى اشىق ەمەس. بۇل پارسى شىعاناعى ەلدەرىن عانا ەمەس, ولاردىڭ جاقىن وداقتاستارىن دا قاتتى مازالاپ وتىر. ءتىپتى, بۇل ماسەلە بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىر دەسەك تە ارتىق ەمەس. ويتكەنى, يران يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ بولجالسىزدىعى سولتۇستىك كورەيانىڭ وسى باعىتتاعى باعدارلاماسىمەن ۇشتاساتىنىن كوپتەگەن ەلدەردىڭ ارناۋلى قىزمەتتەرى مالىمدەپ ۇلگەرگەن. ال يران ءوزى قول قويعان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىمنىڭ تالاپتارىن تولىق ورىندايتىنىن جاريالاۋدا. ول كورشىسى ءيزرايلدى بۇل كەلىسىمگە كىرمەگەندىكتەن جانە يادرولىق قارۋى بولعاندىقتان قاۋپى زور, الدىمەن سونى بەيبىت جولعا قويىڭدار دەگەن تالابىن ايتادى. بىلتىر يندونەزيادا بولعان دەموكراتيالىق فورۋمدا يران پرەزيدەنتى ماحمۇد احمادينەجاد ءوز ەلىنىڭ اتوم بومباسىن جاساۋعا ۇمتىلمايتىنىن جاريالادى. ول الەمدىك پروبلەمالار قازىر يادرولىق قارۋدىڭ كومەگىمەن شەشىلمەيتىندىگىن اشىق ايتتى. ءبىزدىڭ حالقىمىز جەتى مىڭ جىل بويى اتوم بومباسىنسىز-اق ءومىر ءسۇردى, ءالى دە ونسىز ءومىر سۇرە الادى دەگەن سوزدەرى ەستە قالدى. سونىمەن بىرگە, ەۋروپا مەن اقش اتوم بومبالارى بولسا دا الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس پەن ساياسي تەكە-تىرەستەن ارىلا الماي وتىرعانىن كولدەنەڭ تارتتى. سوعان قاراعاندا, يراننىڭ يادرولىق قارۋدى قايتسە دە يەلەنگىسى كەلەتىن ماقساتى جوق سياقتى. بىراق بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە ەلدەردىڭ كەيبىرى جانە ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ءبىرازى يراننىڭ يادرولىق قۋاتتى تەك بەيبىت ماقساتقا عانا پايدالانعىسى كەلەتىنىنە سەنبەيدى. سوندىقتان دا ولار يرانعا قارسى ەكونوميكالىق سانكتسيانى كۇشەيتە تۇسۋدە. اۆستراليا مەن وڭتۇستىك كورەيا دا سانكتسيانى قاتايتىپ وتىر.
وسىنىڭ ءبارى يران ەكونوميكاسىنا قاتتى سوققى بولىپ ءتيىپ وتىرعانى شىندىق. وسىدان ءدال ءبىر جىل بۇرىن يران ماگاتە-ءنىڭ ساراپشىلارىن ءوزىنىڭ يادرولىق نىساندارىن تەكسەرۋگە جىبەرۋگە كەلىسكەن ەدى, بىراق تەھران ءۇش كۇننەن كەيىن-اق ولاردىڭ قاتاڭ تالابىن ورىنداۋدان باس تارتىپ, ەلىنەن شىعارىپ جىبەردى. وسى كەزدە يران توڭىرەگىندەگى داعدارىس قاتتى شيەلەنىستى. ءيزرايلدىڭ ۇسىنىسىمەن يراندى بومبالاۋ قاجەتتىگى تۋرالى اڭگىمەلەر دە قوزعالدى. يراندى قولداعان از ەلدەردىڭ قاتارىنان پاكستان دا تابىلىپ, ول سوعىس بولعان جاعدايدا يراندى جان-جاقتى قولدايتىنىن جاريالادى. ال پاكستان يادرولىق قارۋى بار ەلدەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان الەم يادرولىق سوققىلاردىڭ قارساڭىنا كەلىپ قالعانداي الاڭداۋشىلىق تۋعان ەدى. ايتەۋىر, ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن داعدارىس سايابىرلاپ, ناۋرىز ايىندا وڭتۇستىك كورەيادا يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا ءىى جاھاندىق سامميت ءوتتى. وندا دا يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى ءبىرشاما تالقىعا ءتۇستى.
قىسقاسى, الماتىدا بولاتىن كەلىسسوزدەردىڭ ماڭىزى وراسان زور, ول الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا اسەر ەتەدى. سوندىقتان دا, بەيبىتشىلىك سۇيگىش ەل رەتىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ونى وزىندە وتكىزۋگە زور قۇلشىنىس ءبىلدىردى.
– يران يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويعان بولسا, يادرولىق قارۋدى جاساعانىمەن, ونى سىناقتان وتكىزە المايدى ەمەس پە؟ ەگەر سىناق جاسايتىن بولسا, كەلىسىمنىڭ تالابىن بۇزعان بولىپ شىقپاي ما؟
– البەتتە. بىراق يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا كۇدىك كەلتىرەتىندەر تەھران سىناقتى سوڭعى جىلدارداعى وداقتاسى بولىپ تابىلاتىن سولتۇستىك كورەيادا جاساۋى مۇمكىن دەگەندى العا تارتادى. كەيبىرەۋلەر يادرولىق جارىلىستاردى دا بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋعا بولادى دەيدى. بۇل – تەرىس ۇعىم. يادرولىق جارىلىستاردى ەشقاشان دا بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋعا بولمايدى. كەزىندە كسرو-دا «بەيبىت اتوم» دەگەن باعدارلاما قابىلدانىپ, جۇزدەگەن يادرولىق جارىلىستار جاسالعان. سونىڭ ءبىرى رەتىندە شاعان كولىن ايتۋعا بولادى. جارىلىستىڭ سالدارىنان پايدا بولعان بۇل كولدى باسىندا كەرەمەت ءمولدىر سۋلى, تازا ايدىن بولدى دەپ گازەتتەر ماقتاعان دا ەدى. بىراق ارتىنان, قۇپياسى اشىلعان قۇجاتتارعا قاراعاندا, وسى كول ماڭىنداعى 11 ەلدى مەكەننىڭ 2 مىڭنان ارتىق تۇرعىندارىن رادياتسيامەن ۋلاندىرعان ەكەن. بۇل كولدى جاساعانداعى ماقسات – ماڭىنداعى ەل جاز بويى ءمولدىر سۋعا مالدارىن سۋارىپ, وزدەرى دەم الىپ قارىق بولسىن دەگەن عوي. الايدا, كوكتەمدە تولعانىمەن, كول جاز ورتاسىندا قۇرعاپ, تەك راديواكتيۆتى زاتتار عانا قالعان. ول ماڭىنداعى ەلگە تاراپ, حالىقتى دا, مالدى دا ۋلاندىرعان.
مىنە, سوندىقتان يادرولىق جارىلىستاردىڭ قاندايى بولسا دا حالىققا زيان. قاسيەتتى قارا جەر دە يادرولىق سىناقتاردان ابدەن توزدى. مەنىڭ قولىمدا 1945 جىلدان 1996 جىلعى يادرولىق سىناقتار جاساۋعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا (ياسجتش) قول قويىلعانعا دەيىن بارلىعى قانشا جارىلىس جاسالعاندىعى تۋرالى مالىمەت بار. اتاپ وتەر بولسام, اقش – 1032, كسرو – 715, ۇلىبريتانيا – 45, فرانتسيا – 210, قىتاي – 45, ياعني بارلىعى 2 مىڭنان ارتىق يادرولىق سىناقتار جاسالعان ەكەن. بۇلاردىڭ جەر-اناعا تيگىزگەن زاردابىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. ياسجتش-عا قول قويماعان ەلدەر 1996 جىلدان كەيىن دە سىناقتار وتكىزىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە ءۇندىستان 1998 جىلى – 2, سول جىلى پاكستان دا – 2, كحدر 2006 جانە 2009 جىلدارى جانە جاقىندا ءۇشىنشى مارتە يادرولىق جارىلىستار جاسادى. مىنە, بۇلار الەمدىك قاۋىپسىزدىككە ۇلكەن قاتەر بولىپ وتىر. سوندىقتان الەم جۇرتشىلىعى تاعى ءبىر يادرولىق قارۋى بار ەلدىڭ پايدا بولۋىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە.
– دەگەنمەن, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ كەلەسى راۋندى ءۇشىن ناق الماتى قالاسىنىڭ تاڭداپ الىنۋ سەبەبى نەدە؟
– الماتى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن مەگاپوليسى. بارلىق ينفراقۇرىلىمدارى زامانا تالاپتارىنا ساي الەمگە بەلگىلى شاھار. سوندىقتان دا كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋشى بارلىق تاراپتار ونىڭ الماتىدا وتۋىنە كونسەنسۋستىق تارتىپپەن ءبىراۋىزدان كەلىستى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزدە ەلىمىزدىڭ بۇرىنعى استاناسى بولعان بۇل قالادا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قول قويعان ەدى. وسى ماسەلە دە كەلىسسوزدەردى وتكىزۋ قالاسىن تاڭداعاندا بەلگىلى دارەجەدە اسەر ەتتى عوي دەپ ويلايمىن.
– كەلىسسوزدەرگە قازاقستان تارابى قاتىسا ما؟
– جوق, قازاقستان كەلىسسوزدەرگە قاتىسپايدى. ءبىزدىڭ ەل تەك قارسى الۋشى جاق رەتىندە كەلىسسوزدەر بارىسىندا بارلىق ىڭعايلى جاعدايلاردى ۇيىمداستىرادى. الماتىداعى بەس جۇلدىزدى «ينتەركونتينەنتال» قوناق ءۇيىنىڭ ءماسليحات زالىندا وتەتىن بۇل جيىندى اقپاراتتىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 150-دەن ارتىق قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك باق تىركەلگەن. قازىردىڭ وزىندە الەمدىك باق-تار بۇل وقيعا تۋرالى كولدەي-كولدەي اقپاراتتار تاراتىپ, دۇنيەجۇزىنىڭ نازارىن اۋدارۋدا. كەلىسسوزدەر بارىسىندا وعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ وكىلدەرى باق ءۇشىن ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىن وتكىزىپ تۇراتىندىعى دا ايتىلۋدا. سوندىقتان بۇكىل الەم كەلىسسوزدەردىڭ بارىسى تۋرالى تولىق اقپارات الىپ وتىراتىن بولادى.
ەۋرووداق وكىلى, وسى ۇيىمنىڭ سىرتقى ساياسات جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى كەترين ەشتون حانىم قازاقستان تاراپىنا كەلىسسوزدەردىڭ كەلەسى راۋندىن ءوزىندە وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. كەلىسسوزدەر بەلگىلى دارەجەدە دۇرىس ءناتيجەگە قول جەتكىزەر دەگەن ۇمىتتەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ەلىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلى ارتا بەرسىن.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
