«اكەسى قوي باعا بىلمەگەننىڭ, بالاسى قوزى باعا بىلمەيدى»
سەنبى, 9 اقپان 2013 7:25
قازiر بiز دامۋ ءداۋiرiن باستان كەشiرۋدەمiز. سول دامۋ داۋىرىندە جاستار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە قانداي دەگەن سۇراق الدىمىزدان شىعادى. بۇل جەردە ەڭ باستىسى – ءبىلىم الۋ, تۇرعىن ءۇي, الەۋمەتتىك ماسەلە, جۇمىسپەن قامتۋ. ول ءۇشىن ءاربiر جاس ءوزiنiڭ بولاشاعىن عانا ەمەس, مەملەكەتىمىزدىڭ كەلەشەگىن ءوزi جاسايتىنىن جۇرەگiمەن سەزiنۋى ءتيىس. مىنە, وسىلايشا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا ارناعان جولداۋىندا جاستارعا ەرەكشە نازار اۋداردى. قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى الەمدەگى ورنى مەن باعىندىرار بيىكتەرىن ايقىنداپ بەردى.
سەنبى, 9 اقپان 2013 7:25
قازiر بiز دامۋ ءداۋiرiن باستان كەشiرۋدەمiز. سول دامۋ داۋىرىندە جاستار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە قانداي دەگەن سۇراق الدىمىزدان شىعادى. بۇل جەردە ەڭ باستىسى – ءبىلىم الۋ, تۇرعىن ءۇي, الەۋمەتتىك ماسەلە, جۇمىسپەن قامتۋ. ول ءۇشىن ءاربiر جاس ءوزiنiڭ بولاشاعىن عانا ەمەس, مەملەكەتىمىزدىڭ كەلەشەگىن ءوزi جاسايتىنىن جۇرەگiمەن سەزiنۋى ءتيىس. مىنە, وسىلايشا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا ارناعان جولداۋىندا جاستارعا ەرەكشە نازار اۋداردى. قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى الەمدەگى ورنى مەن باعىندىرار بيىكتەرىن ايقىنداپ بەردى.
XXI عاسىر – ادامزاتتىڭ رۋحاني دامۋ, ءوسۋ, وركەندەۋ عاسىرى. وسى سەبەپتى دە بولار, ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىح سەسسياسىندا جاستارعا قاتىستى تاپسىرما بەرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «قازاقستان-2020: بولاشاققا ايقىن جول» اتتى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىن دايىنداعان ەدى. بۇل قۇجات قوعامنىڭ جاڭعىرۋى جاعدايىندا مەملەكەتتىڭ دامۋ قۇرالىنىڭ بىرىنە اينالۋى ءتيىس. دەمەك, تاعدىر تارازىسىنىڭ قالاي قاراي اۋاتىنى بەسىكتىڭ قالاي تەربەلەتىندىگىنە بايلانىستى. بۇل جايت ءوز كەزەگىندە جاستاردىڭ قازىرگى ۋاقىتتا الاتىن بىلىمدەرى ەرتەڭىنەن ايشىقتى كورىنىس بەرەدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان جاستار ۇنەمى ىزدەنىستە ءجۇرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
ەندى جوعارىدا اتالعان ەلباسى تاپسىرماسى مەن تۇجىرىمداما جوباسىنا تىكەلەي قاتىسى بار ماسەلەلەر تۋرالى اڭگىمە قوزعايىن. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن قازىعۇرت باۋرايىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ باستاماسىمەن وتكەن جاستار تاربيەسىنە ارنالعان «ىرىس الدى – ىنتىماق» اتتى كەلەلى كەڭەستە ارنايى اڭگىمە بولدى. ەلىمىز وركەندەپ, ەكونوميكامىز دامىپ, الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلەمىز. قازاقستان سياقتى تاۋەلسىزدىگىن جاڭا العان جاس ەلگە يدەولوگيا ابدەن كەرەك جانە ەڭ الدىمەن, ول مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق سيپاتىنا, تاۋەلسىزدىگىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. ۇلتتىق يدەولوگيا دەگەنىمىز – حالىقتىڭ, بۇكىل ەلدىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرىن, ساناسىن عاسىرلار بويى دامىتىپ, جەتىلدىرۋ ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلەتىن ەرەجەسى, ول سول حالىقتىڭ ءتىلىن, ءدىلىن, مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدى.
جالپى, جاھاندانۋ وزگەرىسىنە بوي الدىراتىندار ەڭ الدىمەن, جاستار. ولار ۇلتتىق ءداستۇر دەگەنگە ونشا ءمان بەرە بەرمەيدى. ءسويتىپ, قازاقى مىنەزدەن بىرتىندەپ الىستاپ بارا جاتىر. سوندىقتان, جاستارىمىزدىڭ ءبىلىم ساپاسىنا كوڭىل اۋدارۋى, ءوز قۇقىقتارىن ءبىلۋى, پاتريوتتىق رۋحتى سەزىنۋى, اتا-بابا ارۋاعىن سىيلاۋ سياقتى قانىمىزداعى ۇلتتىق ءداستۇردىڭ ءوز جالعاسىن تابۋى جولىندا ارداگەر ۇستازدار, ءتيىستى ماماندار جان-جاقتى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. سەبەبى, ءبارى دە ادام بويىندا تاربيەمەن بايلانىستى داميدى. بۇل – ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلاۋ دەگەن ءسوز. ۇلتتىق تاربيە تۋرالى يدەيا بۇگىنگى كۇن تالابى مەن ومىرلىك قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ وتىر. ۇلى اباي ايتقانداي, جاس ۇرپاقتىڭ پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە ايرىقشا زەيىن قويسا, تاربيە ارقىلى ولاردىڭ بويىنا جاقسى قاسيەتتەر دارىتۋعا بولادى.
ەلباسى ايتقانداي, بالالار – قوعامىمىزدىڭ ەڭ ءالسىز ءجانە قورعانسىز بولىگى جانە ولار قۇقىقسىز بولۋعا ءتيىس ەمەس. «اكەسى قوي باعا بىلمەگەننىڭ, بالاسى قوزى باعا بىلمەيدى». بالا تاربيەسى – تەك انانىڭ ەمەس, اتا-انانىڭ ەكەۋىنىڭ دە مىندەتى. بالا تاربيەلەۋ – بولاشاققا ەڭ ۇلكەن ينۆەستيتسيا. ءبىز بۇل ماسەلەگە وسىلاي قاراپ, بالالارىمىزعا جاقسى ءبىلىم بەرۋگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ءتاۋەلسىز ەلدى ءوز قولىمەن قۇرعان بۋىننان باستالعان ۇلى ءىستەردى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ لايىقتى جالعاستىراتىنىنا كامىل سەنەمىز. بۇل تۇرعىدا وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ دەموگرافياسى, شۇكىر, جامان ەمەس. ءماسەلەن, 2009 جىلى وبلىسىمىزدا 72 703 ءسابي ومىرگە كەلسە, 2012 جىلى 77 601 پەرزەنت كەڭ دۇنيە ەسىگىن اشتى. دەمەك, ەل كەلەشەگىن ءوركەندەتە تۇسەر جاس وسكىندەردەن ءۇمىت مول.
پرەزيدەنت جاستارعا – جاڭا بۋىن قازاقستاندىقتارعا سەنىم ارتتى. «جاستارى جالىن جۇرەكتى, ءورشىل نامىستى, بيىك رۋحتى بولسا, ول ەلدىڭ ەڭسەسى دە بيىك بولادى», دەپ جاسامپاز ەلدىڭ جاستارىنا قاي ۋاقىتتا دا ۇلكەن سەنىممەن قاراعان ەلباسىمىزدىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاڭا ساياسي باعىتتىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى جاستار بولۋى كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى.
وسى تۇرعىدا رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى بولىپ وبلىسىمىزدا «جاستار ورتالىقتارى» قۇرىلدى. ونىڭ ماقساتى بولاشاققا دەگەن ۇكىلى ءۇمىتىمىزدىڭ تىرەگى – جاستاردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ, تاۋەلسىز ەلدىڭ ەرتەڭىن جاساۋعا باۋلۋ. وڭىرىمىزدەگى 2 ملن. 620 مىڭنان استام حالىقتىڭ 772 428-ءى, ياعني 29,4 پايىزى 14 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاستار, وبلىستاعى 900-دەن استام ەلدى مەكەندەردەگى اۋىل جاستارى 470,5 مىڭ بولسا, قالا جاستارى – 301,8 مىڭ.
بۇگىنگى تاڭدا جاستار اراسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جۇمىسسىزدىق. بۇل باعىتتا ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. ماسەلەن, وبلىسىمىزدا 2012 جىلدىڭ باسىنان بەرى ۋاكىلەتتى ورگاندارعا 33 433 جاس ازامات ەڭبەك ەتۋگە تىلەك بىلدىرسە, ونىڭ 15 377-ءسى جۇمىسقا ورنالاسىپ, 4 217-ءسى قوعامدىق جۇمىسقا, ال 8150-ءى جاستار پراكتيكاسىنا جولدانىپ, 1 052-ءسى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى.
جاستار اراسىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماقساتىندا 2012 جىلعى قىركۇيەك-جەلتوقسان ايلارىندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى مەن «دامۋ» جاستار قوعامدىق ۇيىمى «جاس كاسىپكەرلەر مەكتەبىن» اشىپ, وبلىستىڭ اۋدان, قالالارىنان 300-دەن اسا جاس كەلىپ, بىلىمدەرىن شىڭداپ, ارنايى سەرتيفيكات الدى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىسىمىزدا 156 جاس كاسىپكەر وزدەرىنىڭ كاسىبىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا 366 515,0 تەڭگە كولەمىندە نەسيە الىپ, ءوز تىرشىلىگىن دوڭگەلەتىپ ءجۇر.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جاستار كاسىپكەرلىگى مەملەكەت دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جاس كاسىپكەرلەر – وتاندىق ەكونوميكانى جاڭا بەلەستەرگە شىعارۋعا قابىلەتتى اۆانگارد بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋىن ءتيىمدى تۇردە ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى جاستار كاسىپكەرلىگىنە قولداۋ كورسەتۋ ەل دامۋىنىڭ باستى مىندەتىنە اينالىپ وتىر.
وسىعان وراي, وبلىسىمىزدا كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى اشىلدى. 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن وبلىسىمىزدىڭ 11 اۋدانى مەن قالالارىندا «بيزنەس نەگىزدەرى» بويىنشا 470 ادام وقىتۋ كۋرستارىنان ءوتتى. سونىمەن قاتار, 147 تىڭداۋشىنىڭ قاتىسۋىمەن 3 ماستەر-كلاسس وتكىزىلدى. وقىتۋدان وتكەندەردىڭ جالپى سانىنىڭ 30%-دان استامىن جاستار قۇرايدى.
جاس كاسىپكەرلەر – جاستاردىڭ بارىنشا باستاماشىل, جاۋاپكەرشىلىكتى ءارى قاجىرلى بولىگى. سوندىقتان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كوركەيۋى مەن تابىستى بولۋىنىڭ نىق تىرەگى رەتىندە جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋعا بار كۇشىن سالۋدا.
ارينە, قيىندىقسىز تىرشىلىك جوق. بۇل تۇرعىدا اعا بۋىن, 90 پايىزى كوشباسشى پارتيانىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى, ءىزباسار جاس دەپۋتاتتارىمىز دا حالقىمىزدىڭ بولاشاق تابىستارى ءۇشىن جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا, جۇمىس جاساۋىنا لايىقتى بارلىق جاعدايدى جاساۋ جولىندا جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, حالىققا قىزمەت ەتۋدە.
جالپى, اتقارۋشى ورگاندار مەن حالىق قالاۋلىلارىنىڭ اراسىنداعى ءوز دەڭگەيىندەگى قارىم-قاتىناس بارىسىندا ءار سالا, ونىڭ ىشىندە جاستار ماسەلەسى بويىنشا دا جاسالىپ جاتقان اۋقىمدى شارالار ءار ۋاقىتتا ءوز جالعاسىن تابا بەرمەك.
بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ باستى ءماسەلەنىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق سالالارىن جاقسارتۋ. ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز – حالقىنىڭ سانى ەڭ كوپ, تىعىز قونىستانعان وبلىس. ال قالىڭ ەل, ءدۇيىم جۇرت بولىپ قول جەتكىزگەن كورسەتكىشتەرىمىز وبلىس ەكونوميكاسى مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءارى قاراي دامۋىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ءماسەلەن, 2012 جىلعى وبلىس بيۋدجەتىنىڭ كولەمى 364,5 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 52,1 ملرد.تەڭگەگە (16,7%), ونىڭ ىشىندە: وزىندىك كىرىستەر 8,2 ملرد. تەڭگەگە (15,1%), ترانسفەرتتەردىڭ تۇسىمدەرى 47,9 ملرد. تەڭگەگە (19,3%) ۇلعايىپ, ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى.
وتكەن جىلى تۇلكىباس اۋدانىندا وتكەن «ىرىس الدى – ىنتىماق» القالى جيىنىندا باس قوسقان ەل اعالارى مەن اقساقالدارى ەلباسى ۇسىنعان «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋلارى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» يدەياسىن ارقاۋ ەتتى. وسى كەڭەستە جاستار ماسەلەسى دە كەڭىنەن ءسوز بولدى. ەلىمىز ەجەلدەن ەل اعالارىنا, ارداقتى ابىزدارىنا, قاعيداسى قازىنالى قاريالارىنا قاراپ, ويىن دا, بويىن دا تۇزەگەن. تالانتتى تۇلعالارىنا ءتاۋ ەتىپ, تۇتقالى تاجىريبەلەرىنەن ۇلگى العان, ەڭسەلەرىن تىكتەپ, ەڭبەككە دە, ەرلىككە دە اقىلمانداردىڭ اق باتاسى ارقىلى بەل بايلاعان. بۇگىنگى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ مامىراجاي جاعدايىندا اعا ۇرپاقتىڭ قادىرى ارتا تۇسپەسە كەمىگەن جوق. جاستاردىڭ ءاربىر يگىلىكتى ءىس, تولاعاي تىرلىگى ەل اعالارىنىڭ, اق نيەتتى اقساقالدارىنىڭ قولداپ-قۋاتتاۋىمەن, اق جول ءتىلەپ القالاۋىمەن جۇزەگە اسا بەرەتىنىنە ەش كۇمان جوق.
ابىلقاسىم دوسبولوۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى,
«قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەگەرى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
