- ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ: بولاشاققا باعدار» اتتى ماقالاسى جاريالانعالى بۇكىل ەلىمىزدە «تۋعان جەر» باعدارلاماسى قانات جايىپ, تانىمال كاسىپكەرلەردەن باستاپ قاراپايىم تۇرعىندارعا دەيىن ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىنە تارتۋ جاساۋعا كىرىستى عوي. مەن اۋقاتتى كاسىپكەر ەمەسپىن, قولىمنان كەلەتىنى – عىلىمي زەرتتەۋ, ينتەللەكتۋالدىق ەڭبەك بولعاندىقتان, تۋعان اۋىلىمنىڭ تاريحىن جازىپ شىقسام دەگەن ويعا بەكىدىم. ءسويتىپ, بىرنەشە جىل رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, استراحان, ورىنبور, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتى, ورال قالالارىنداعى مۇراعاتتاردا ىزدەنىس جۇمىسىن جۇرگىزىپ, وسى مونوگرافيامدى جازىپ شىقتىم – دەيدى اۆتور سايالبەك ماحامبەت ۇلى.
شاعىن عانا اۋىلدىڭ تاريحى دەگەنمەن, 400 بەتتىك ەڭبەك ەلدى مەكەننىڭ عانا ەمەس, وسى توپىراقتى جايلاعان ەل-جۇرتتىڭ سان عاسىرلىق جىلناماسىن قامتىعان. ءتىپتى زەرتتەۋشىنىڭ ىزدەنىستەرى اۋىل اۋماعىنان تاس, قولا جانە ەجەلگى تەمىر داۋىرىنە ءتان جادىگەرلەردىڭ تابىلۋىنا تۇرتكى بولعان. عالىمنىڭ قىراعى نازارىنا تالاي قىزىق مالىمەت ىلىگىپتى. رەسەي يمپەرياسىن حV عاسىردا تالاي جىل دۇربەلەڭگە بولەگەن ءى, ءىى لجەدميتري پاتشالارىنىڭ ناقسۇيەرى بولعان مارينا منيشەكتىڭ 1614 جىلى ءدال وسى كوجەحاروۆو فورپوستىندا (قازىرگى جاڭابۇلاق اۋىلى) قولعا تۇسكەنىن, 1773-1775 جىلدارى پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنە وسى اۋىلدان شىققان 80 ادام قاتىسقانىن, 1829 جىلى قايىپقالي سۇلتان ەسىم ۇلى ءدال وسى اۋىل تۇسىندا ورىس كازاك توبىنىڭ تۇتقىنىنان قاشىپ شىعىپ, قايتا قولعا تۇسكەنىن, 1832 جىلى 17 قازاندا بوكەي ورداسىنىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى جاڭگىر حان بوكەي ۇلى ورىنبورعا بارا جاتقان ساپارىندا وسى بەكىنىسكە قونىپ جاتىپ, گ.س.كارەلينگە حات جازعانىن دا وسى كىتاپتان وقىپ بىلدىك. ودان بولەك, مۇراعات قۇجاتتارىندا ايگىلى ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ 1846 جىلى جايىق وزەنىن كوجەحاروۆ بەكىنىسى تۇسىنان كەسىپ ءوتىپ, وسى ستانيتسادا تۇراتىن سينەلنيكوۆ پەن گوربۋنوۆانىڭ قۇلا جانە جيرەن اتىن بارىمتالاپ الىپ كەتكەنى حاتتالعان ەكەن. باتىردىڭ باسى شابىلاتىن قارويداعى وقيعادان كەيىن بايماعامبەت سۇلتاننىڭ قاراقشىلارى ماحامبەتتىڭ مەنشىگىندەگى 3 مىلتىق, 2 قىلىش, 1 قانجار جانە قوس اتتى الىپ كەتكەن. «مىنە, باتىرعا سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن سەرىك بولعان وسى ەكى ات تا جاڭابۇلاق وڭىرىنەن شىققان» دەپ جازادى اۆتور.
اۋىل كلۋبىنىڭ ساحناسىندا وتكەن كىتاپ تۇساۋكەسەرىندە جانتەبىرەنتەرلىك وقيعا بولدى. مىنبەرگە كوتەرىلگەن باتىس قازاقستان وبلىستىق كورەي حالقى ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ۆيتالي ان باسى جەرگە جەتكەنشە ءيىلىپ, جاڭابۇلاق حالقىنا ءتاجىم ەتتى. ونىڭ سەبەبى – 1937 جىلى قيىر شىعىستان دەپورتاتسيالانعان 41 كورەي وتباسىن – بارلىعى 192 ادامدى ءدال وسى اۋىلعا قونىستاندىرعان ەكەن. قيىر شىعىستا اۋىل كەڭەس توراعاسى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن رەپرەسسياعا ۇشىراعان تيان ناۋمنىڭ جەسىرى ماريا ءۇش ۇلى, ەكى قىزىمەن بەيتانىس قازاق جەرىنەن پانا تاپقان.
- مەنىڭ انام ءالى ءتىرى, جاسى 94-تە. اتا قونىسىنان اۋىپ, ارىپ-اشىپ كەلگەن جەتىم-جەسىردى سول ءبىر قيىن جىلدارى امان الىپ قالعان – قازاق حالقىنىڭ كەڭ جۇرەگى, مەيىرىم-ماحابباتى دەپ بىلەمىن. ءبىز مۇنى ۇمىتپايمىز. كورەي دياسپوراسى اتىنان ورال قالاسىندا «قازاق حالقىنا مىڭ العىس» دەگەن ەسكەرتكىش تە ورناتتىق. «جاڭابۇلاق تاريحى» كىتابىندا سۇرگىنگە ۇشىراعان كورەي وتباسىلارىنىڭ وسى اۋىلدان پانا تاپقانى تۋرالى دەرەكتەردى كورىپ, قاتتى تولقىدىم. سايالبەك, ساعان العىسىم شەكسىز, - دەدى ۆيتالي كونستانتين ۇلى كوزىنە جاس الىپ تۇرىپ.
وسى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەرلان سايلاۋباي مەن حالەل دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى «ماڭگىلىك ەل» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اققالي احمەت بەينەپىكىرىن جولداپتى. ەڭبەككە پىكىر جازعان جاڭگىر حان اتىنداعى بقاتۋ-دىڭ اعا وقىتۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەسقايرات حايداروۆ شىعارمانىڭ عىلىمي قۇندىلىعى جوعارى ەكەنىن باسا ايتتى.
اۋىلىنىڭ تاريحىن 400 بەتتىك كىتاپ ەتىپ تۇگەندەگەن جاڭابۇلاقتىقتار ەندى ارنايى سايت اشىپ, ەلدى مەكەننىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن عالامتور بەتىندە جيناستىرۋعا كىرىسىپتى. كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىندا وسى سايتتىڭ دا تانىستىرىلىمى بولدى.
ايتا كەتەيىك, «جاڭابۇلاق تاريحى» مونوگرافياسىنىڭ اۆتورى سايالبەك عيززاتوۆ ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. عالىمنىڭ تۇڭعىش كىتابى «بوكەي ورداسىنداعى جەر ءۇشىن كۇرەس (1850 جىلدارعا دەيىن)» 2016 جىلى «ارىس» باسپاسىنان جارىق كورگەن بولاتىن.
باتىس قازاقستان
