قىمىز يندۋسترياسى
سارسەنبى, 29 مامىر 2013 1:51
ونىڭ قىزىعىن قاشان كورەمىز؟
جاز شىقتى. اپتاپتا ءشول قىسادى. اڭقا كەپكەندە ءشول باسار سۋسىننىڭ قايسىسى بولسىن, جۇتقىنشاعىمىز جۇمىرداي بولعانشا جۇتامىز. ال قىمىزدى شە؟..
«ال, ىشىڭدەر,
سارسەنبى, 29 مامىر 2013 1:51
ونىڭ قىزىعىن قاشان كورەمىز؟
جاز شىقتى. اپتاپتا ءشول قىسادى. اڭقا كەپكەندە ءشول باسار سۋسىننىڭ قايسىسى بولسىن, جۇتقىنشاعىمىز جۇمىرداي بولعانشا جۇتامىز. ال قىمىزدى شە؟..
«ال, ىشىڭدەر,
بۇل – قىمىز.
بۇل قىمىزدىڭ ارعى اتاسىن سۇراساڭ,
قۇلاشا قۋلىق بيە ءسۇتى ەدى,
تومسارعان ەر قازاقتىڭ اسى ەدى.
بۇل قىمىزدى كىم ءىشسىن؟
بۇل قىمىزدى
ايلى كۇنى اينالعان,
بۇلتتى كۇنى تولعانعان,
قۇرىعىن قۋ نايزاداي تايانعان,
تومسارعان ەر قازاقتىڭ ءوزى ءىشسىن!», – دەيدى ماعجان اقىن. دالانىڭ بەكزات سۋسىنىن تاتپاسا اسى بويىنا سىڭبەيتىن قازاق بۇگىندە ءوز قىمىزىن ءوزى ىشە الىپ ءجۇر مە؟ ۇلكەن ساۋال, ارينە!
…كۋا-ءدۇرمىز. وتكەندە قىمىز ىشۋدەن جارىس ۇيىمداستىرىلدى. بايقاۋعا بەلسەنىپ شىققان جىلىكتى جىگىتتەرىمىز ءۇش شارا قىمىزدان كەيىن-اق ءىشىن باسىپ, تالدىڭ ءتۇبىن اينالىپ كەتىپ جاتتى. كومبەگە جەتكەن ەكى ازامات جەتى شارادان توڭكەردى. ونىڭ ءوزىنىڭ ءبىرى – تۇركيالىق قوناق. قىمىزمۇرىندىعىن ەسىنە المايتىن جۇرتقا ءتاۋىر-اق باستاما. كولتاۋىسارلار سىنى كوڭىلدى جەلپىنتسە دە «قايران, قازاقتىڭ نار بابالارى!» دەستىك. ەسىڭىزدە مە, جازۋشى م.ماعاۋيننىڭ «الاساپىران» رومانىندا ءوزارا شەكىسكەن ەل ازاماتتارىنا وراز-مۇحاممەد سۇلتان قىمىز ىشكىزىپ جارىستىراتىنى بار ەدى عوي. وي تۇكپىرىندە ورتا عاسىرداعى وسى سۋرەت وياندى. باعزىدا كۇرمەۋى قيىن ءىستىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن وعلاندارعا وسىنداي وڭاي ءارى قيىن, ءارى ىزگى جازا كەسكەن ەكەن. وڭايى – قىمىزدى قازاقتان ارتىق ەشكىم ىشپەيدى. قيىنى – قازاق قىمىز ىشۋدەن ەشكىمگە دەس بەرمەيدى. قاۋىمنىڭ نامىسىن جوعارى قويار ۇلاندار سىن ساتتە ون شارادان اسا قىمىزدى قوتارا ءىشىپ, شايقالماي اتىنا ءمىنىپ كەتكەنىن وقىعاندا ءبىزدىڭ بۇگىنگى حالىمىزگە كۇلمەسكە ءاددىڭىز جوق…
تاۋاريح اقساقالى گەرودوتتىڭ ءوزى اڭگىمەلەگەن قىمىزدىڭ قۇدىرەتىن ۇمىتقانىمىز با شىنىمەن؟ ساقتار ساپىرعان سارى قىمىزدىڭ دەرەگىن بىلاي قويعاندا, ورىستىڭ كونە يپاتەۆ جىلناماسىندا 1182 جىلى كنياز يگور ۆسەۆولودوۆيچ كوشپەندىلەرگە تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ودان قىمىزعا ماسايعان كۇزەتشىنىڭ قالىڭ ۇيقىعا كەتكەنىندە قاشىپ شىعاتىنى بار ەمەس پە؟! تۇتقىن دەمەكشى, پۋشكيننىڭ «كاۆكازسكي پلەننيك» داستانىندا دا وسى ءبىر ەرەكشە سۋسىندى باشقۇرت جۇرتى تۇتىناتىنى سۋرەتتەلەدى:
…لۋنويۋ چۋت وزارەنا,
س ۋلىبكوي جالوستي وترادنوي
كولەنا پرەكلونيۆ, ونا
ك ەگو ۋستام كۋمىس پروحلادنىي
پودنوسيت تيحويۋ رۋكوي…
ايتا بەرسە كوپ قوي. ورىستىڭ بوداۋىنا بۇرىن تۇسكەن باشقۇرت ۇلىسىنا اتاقتى ل.تولستوي قىمىزبەن ەمدەلۋگە باراتىنى, قىمىزعا قانىپ ءىشىپ, شايقالاقتاي باساتىنى ءھام دەنساۋلىعى وڭالىپ, كۇنگە ابدەن توتىققانى جايىندا جازۋشىنىڭ جاماعاتى سوفيا اندرەەۆنا سىڭلىسىنە جازعان ءبىر حاتىندا ايتادى.
«قىمىزعا شامالى عانا ۇقسايتىن استى قانداي وركەنيەت ويلاپ تاپتى؟ ەشقانداي! بىلسەك, قىمىز – ءتان مەن ىشكى سەزىم بايسالدىلىعىنىڭ جارقىن بەلگىسى. قىمىز – قۇداي بەرگەن كەرەمەت سۋسىن. وركەنيەتتى كۇيگەلەكتىگىمىزدى, جۇيكەمىزدىڭ توزۋىن, وي بەيمازالىعى مەن ماڭگىلىك قۇرىس-تىرىسىمىزدى ودان باسقا نە تىنىشتاندىرا الاتىن ەدى؟!», – دەيدى مامين-سيبيرياك. ەسكى ەكاتەرينبۋرگتە باشقۇرت پەن قازاق قىمىزى ساتىلىپتى. سول شاھاردا تۇرعان جاڭاعى مامين اۋلەتىنىڭ مازىرىندە قىمىز تۇراقتى سۋسىن بولعان ەكەن. ءتىپتى, باشقۇرت قىمىزىنىڭ جۇمساق, قازاق قىمىزىنىڭ قۋاتتى, ادۋىندى ءھام باعاسى دا قىمباتتاۋ بولعانىن وسى اۋلەتتىڭ شەجىرەسىندەگى جازبالار ايتادى. ماميندەر قالادان جۇزدەگەن شاقىرىم جەردەگى كوشپەلى قازاقتاردان بارىپ ساۋمال ءىشۋدى دە داعدىعا اينالدىرعان.
«قازاق» گازەتىندە 1915 جىلى جاريالانعان «سوعىس ءھام قىمىز ماسەلەسى» اتتى ماقالادا يمپەريانىڭ سوعىس جاعدايىنداعى مۇشكىل ءحالى كورىنىپ, مايداننان كوكىرەك اۋرۋىنا شالدىعىپ كەلگەندەردى قىمىزبەن ەمدەۋ جونىندە ۇسىنىستار ايتىلعان. مۇنىڭ استارىندا, قازاق دالاسىندا ورىسقا وتكەنىمەن يگەرۋسىز جاتقان جەر تەلىمىن قىمىز شيپاجايلارىن سالۋ ارقىلى قايتارۋدى كوزدەگەن الاش زيالىلارىنىڭ ىلگەرى ساياسي ءجۇرىسى جاتىر ەدى…
قوش, قىمىز العاشقىدا ءشولدى باساتىن كوشپەندىلەردىڭ سۋسىنى بولعانىمەن, كەيىن ەرەكشە ەمدىك سيپاتىمەن داڭقى الىسقا كەتتى. حالىق اراسىندا قۇرت اۋرۋىنا تاپتىرماس شيپا بولدى. عىلىمنىڭ ءوزى دالەلدەگەندەي, قىمىز قۇرامىنداعى فەرمەنتتەر, ميكروەلەمەنتتەر, مول دارۋمەن, كومىرقىشقىل گازى اسقازان, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋى مەن جۇيكە جۇيەسىن وڭالتۋعا, زات الماسۋعا, بۇيرەك قىزمەتىن جاقسارتۋعا, ىشكى سەكرەتسيا بەزدەرىن ەمدەۋگە جانە اعزانىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرۋگە جوعارى ىقپال ەتەدى. قانى ازدىق, جۇدەۋلىك پەن تۋبەركۋلەزدىڭ جەڭىل تۇرلەرىن تەز ارادا قالپىنا كەلتىرەدى.
قىمىزدىڭ ەمدىك قاسيەتى جونىندە ەۋروپالىق ادەبيەت ىلگەرىرەكتە جازا باستادى. ورىس ارمياسىندا قىزمەتتە بولعان شوتلاندتىق دارىگەر دجون گريۆ 1784 جىلى كورولدىك مەديتسينا قوعامىنىڭ وتىرىسىندا دالا باتىرلارىنىڭ ەرەكشە سۋسىنى جايىندا بايانداما جاسايدى. ال, 1896 جىلى لوندون كورمەسىنىڭ ورىس بولىمىندە ەرەكشە ءمۇيىس ۇيىمداستىرىلىپتى. وندا قازاق, باشقۇرت, تاتار وتباسىلارىن كيىز ۇيىمەن بىرگە ورنالاستىرىپ, جەلىدە ق ۇلىندى بيە بايلاعان ەكەن. ەكى ق ۇلىنعا ارناپ جەكە ورىن سايلاعان. لوندوننىڭ بارلىق ءباسپاسوزى وسى ءبولىم تۋرالى جارىسا جازىپ, كوشپەندىلەر بەينەسىن يلليۋستراتسيالىق جۋرنالدارىنا دا شىعارادى. اتالعان كورمەگە 80 مىڭنان اسا ادام قاتىسىپتى. الايدا, كورمەدە بيە سۇتىنەن ناعىز قىمىز دايىنداپ كورسەتۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. ويتكەنى, تۇرىك ۇلىستارى مەكەن ەتكەن اۋماق پەن تۇماندى البيوننىڭ اۋا رايى, كليماتى سايكەس كەلمەيدى. قازاقتىڭ قاسيەتتى جىلقىسى جەرسىنبەسە كەرەك.
قىمىز – بەكزات اس. بەرتىنگە دەيىن دالا اقسۇيەكتەرىنىڭ اقشاڭقان وردالارىنان شۇپىلدەگەن سابا, ىرگەسىنەن جەلىدەگى ق ۇلىن ۇزىلگەن ەمەس. اباي دانىشپان دا جاز شىعا ۇرانقاي ء(تورت قانات) ءۇيىنىڭ ىرگەسىندە قارا سابانى ەمىزىكتەتە تولتىرىپ قىمىز قۇيدىرىپ, ەل-جۇرتىمەن كەڭەس قۇراتىنىن بالاسى تۇراعۇل قۇنانباەۆ ەستەلىگىندە جازدى. ال, حاكىمنىڭ الگى:
وسى قىمىز قازاققا,
ماقتانىڭ با, اسىڭ با؟
قىمىزدى باسار ارتىنان
ەت دايار ما قاسىندا؟, – دەيتىنى قىمىز ءىشۋ ءۇشىن دە ديىرمەن تارتارلىق قۋات, اۋقات بولۋ كەرەكتىگىن ايتقانى, كوپ قازاقتىڭ قىمىز كورسە قىزىل كورگەن قارا قۇستاي بولاتىندىعىن سىناعانى دەپ تۇسىنگەن ابزال. ايتپەسە, «قار تەپكەنگە قاجىماس قايران جىلقىعا» اقىننىڭ كوڭىلى ەرەكشە بولعانى ايان. بەۋ, دۇنيە دەسەڭىزشى, قازاقتىڭ قىمىز ءىشىپ لەپىرگەن كوڭىلىنە ساپ-ساپ ايتاتىن اباي اتامىز اششى سۋعا اربالعان بۋىندى كورمەگەنى دە ءجون بولعان شىعار…
گەنوتسيدپەن ورىلگەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىندا قازاق اۋىلدارىنا بالشابەكتەرمەن بىرگە اششى سۋسىن دا دەندەپ ەنە باستادى. مىرجاقىپ دۋلات ۇلى:«عابباستىڭ كورشىلەس اۋىلداستارى كەزەكتەسىپ, قوناققا شاقىرىپ تۇردى, ءبىر كوڭىلىمە ۇناماعان جايت – بارعان ءۇيدىڭ كىسىلەرى تاماق بەرۋ ۇستىندە شولمەكتەرىن تاقىمىنىڭ استىنان شىعارىپ, اق اراقتارىن كەسەلەرگە قۇيا باستايتىندارى. بۇل جونىندە مەن: «شىراقتارىم-اۋ, قىمىزدارىڭ تۇرعاندا مىنا اراقتارىڭ نە؟ ىشپەيمىن ءارى وزدەرىڭ دە ءۇيىر بولماڭدار. اراق ادامدى ەسىنەن ايىرىپ توزدىرادى جانە تۋار بالاعا دا زاقىم كەلتىرەتىنى انىق. بۇل جامان ادەت سەندەرگە, ءسىرا, كورشىلەس ورىستاردان اۋىسقان بولۋى كەرەك, مۇسىلماندار اراق-شاراپتى ىشپەي كۇن كورىپ كەلەدى ەمەس پە, ەستەرىڭ باردا كىلت دوعارىڭدار» دەپ اقىل ايتقانداي بولدىم, بىراق قاتتى رەنجىدىم» دەپتى. بۇل تۋرالى گۇلنار مىرجاقىپقىزى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە جازدى. ول كەزدەگى زيالىلاردىڭ ۇيلەرىندە اششى سۋمەن ەرە جۇرەتىن ريۋمكا, گرافين اتاۋلى بولماپتى.
ۇيىرىلگەن سارى التىنداي سارى قىمىز,
اۋرۋعا – ەم, ساۋعا – قۋات, ءدارى قىمىز.
ەلىمنىڭ سوتسياليستىك اسى بولدىڭ,
شىعارشى تاعى نەڭ بار, كارى قىمىز!
قارت جىراۋ جامبىلدىڭ سوزىمەن قىمىز قىپ-قىزىل ساياساتقا اينالعان كەزى دە بولدى. قىمىز ىشكەن قازاقتى دا «ەسكىنى اڭسادىڭ» دەپ قۋعىنعا سالعاندا, قارا حالىق قىمىزدان جەرىمەگەندە قايتسىن!.. كەڭەستىك قاراتابان جۇرت اششى سۋعا ءۇيىر بولدى ما, الدە اششى سۋ تۇنجىر زاماندا تورىققان جۇرتتىڭ كوڭىلىن دەمدەدى مە, بۇل دا باتپانداپ كىرگەن دەرت بولعانى انىق. ەندى مىسقالداپ شىقپاي جاتىر. دەرتتى دەنىمىزدەن ءبىر شىعارسا, قىمىز شىعارادى.
ءبىراز بۇرىن ۇلتتىق ارنانىڭ تانىمال توك-شوۋ باعدارلاماسىنا قاتىسقانىمىزدا اششى سۋدى ازاماتتارىمىزدىڭ قانشالىقتى مولشەردە تۇتىناتىندىعى ايتىلدى. جاعاڭدى ۇستاتارلىق. ەلىمىزدە وندىرىلەتىن سىرا كولەمى جىلىنا ءبىر ادامعا 35 ليتردەن كەلەدى ەكەن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, ەگەر بۇل كورسەتكىش ادام باسىنا 16 ليتردەن اساتىن بولسا, ول حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا كىنارات تۇسكەن بولىپ سانالادى. باعامداي بەرىڭىز. سىرانى ءجيى ءىشۋ ەر مەن ايەلدىڭ گورموندارىنا كەرى اسەر ەتەتىندىگىن دارىگەرلەر ۇنەمى ەسكە سالۋدا. وسىندايدا «كۇزدىك قىمىزدى كۇيەۋگە بەرمە» دەگەن ازىلگە جاقىن, بىراق شىنايى ناقىل ەسكە تۇسەدى. البەتتە, ادام سىرا جۇتسا, ونىڭ بولاشاعىن سىرا جۇتادى. جاستار اراسىندا كەزدەسىپ قالاتىن بەلسىزدىكتىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتسا كەرەك. ال, قىمىز, الگى ناقىلدا ايتقانداي, كۇشتى ەسەلەپ, قۇتىرتۋى دا عاجاپ ەمەس. قۋات دەگەن سول! بايتاق دالانى تولتىراتىن حالىق بولۋىمىز ءۇشىن دە قىمىزدى ۇزبەي ىشۋگە جاعداي جاساۋىمىز كەرەك ەكەن. سوندا پرەزيدەنت ايتىپ جۇرگەن دەنى ساۋ ۇلت تا بولامىز, ەسەلەنەمىز دە. ياعني, مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق سۋسىنىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق باعىتتان تابىلاتىنىن كورسەتەدى.
كوپ جىلدار «سوتسياليستىك قازاقستاندا» ەڭبەك ەتكەن قالامگەر عايسا ءسارمۋرزيننىڭ «ونەگە» اتتى ەستەلىگىنەن وقىعان ەدىك: باياعىدا شىڭعىستاۋدا وتەگەلدى ەسىمدى قاريا ءبىلىم قۋعان جاستاردىڭ اراسىندا كەلە جاتىپ: «مىنا تورسىقتان قىمىز قوسقان سۋ نەمەسە سۋ قوسقان قىمىز بەرە قويشى. ايتپاقشى, وسىنىڭ اتىن نە دەۋشى ەدى؟», دەپ قۋاقىلانا سۇراپتى. سوندا ءوزارا تالاسىپ, داۋلاسىپ كەتكەن جاستارعا قاراپ: «ءتايىرى, وسىعان دا تالاسا ما ەكەن! سۋ قوسقان قىمىز بولسا, ونىڭ دەنى قىمىز ەمەس پە؟ قىمىز قوسقان سۋ بولسا, سۋدىڭ اتى سۋ ەمەي نەمەنە؟ نە وقىپ جۇرسىڭدەر, تۇگە؟ ءبۇيتىپ عۇلاما بولعانشا, مولدادان وقىپ, مۇقتاساردى ءبىتىرىپ الىڭدار. ەستۋىمشە, مۇقتاساردا مۇنىڭ ەكەۋىنىڭ دە اتىن «شالاپ» دەيتىن كورىنەدى. قۇيشى سول شالاپتى, مىنەكي سۋىڭ», – دەپ سۋ قۇيعان توستاعانىن ۇسىنىپتى.
قازىر وسى شالاپتى دا قىمىز دەپ ءجۇرمىز-اۋ. باسقاسىن قايدام, جايما بازاردىڭ سورەسىنەن ساتىپ العان قىمىزىمىز كەيدە سۋ تاتىپ كەتەدى. ساقال سيپاعانشا جۇرەتىن ساۋدانىڭ سالقىنى. سوندايدا سايگ ۇلىكتىڭ ساۋىرىندا شايقالىپ, ابدەن بابىنا كەلەر سۇيرەتپەنىڭ قىمىزىن اڭسايسىڭ.
…قىمىزدىڭ ەگەسى قازاق بولعاندا, ەلدە قىمىز يندۋسترياسىن دامىتۋ كەرەك قوي! قايبىر جىلى ءماجىلىس مىنبەرىندە دەپۋتات الدان سمايىل قىمىز ءوندىرىسىن جولعا قويىپ, شيپاجايلاردا ۇلتتىق سۋسىنمەن ەمدەۋدى قايتا جانداندىرۋ كەرەكتىگىن كوتەردى. «مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ونىمدەردىڭ وندىرىسىنە, اسىرەسە, قىمىز وندىرىسىنە كوڭىل بولەتىن ۋاقىتى جەتتى. قازاقستاندا جىلقى باسىن كوبەيتىپ, جىل بويى قىمىز شىعاراتىن ارنايى فەرمالار قۇرىپ, قىمىز تۇتىناتىن كاسىپورىن اشىپ, قىمىزدىڭ ساپاسىن تەكسەرۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋعا الۋ كەرەك. قىمىز ساۋداسىنا مەملەكەتتىك رەتتەۋ قاجەت. بيە سۇتىنەن, قىمىزدان جاسالاتىن بالالار تاعامدارىنىڭ, ءدارى-دارمەكتەردىڭ ءوندىرىسىن دامىتۋ كەرەك. وسىنداي عىلىمي نەگىزدەلگەن ۇسىنىستارعا مينيسترلىكتەردىڭ ءمان بەرمەيتىنى تۇسىنىكسىز» دەپ ماسەلەنى توتەسىنەن قويعانى ەسىمىزدە. قۇدىرەت قوي, بيە ءسۇتى مەن انا سۇتىندە اسا ايىرماشىلىق بولمايدى ەكەن. ەندەشە, دەپۋتات دۇرىس ايتادى, ۇلت كەلەشەگى – بالالارعا قىمىزدان جاسالعان دارۋمەننەن ارتىق نە كەرەك؟! تەكتە, قاندا بار دۇنيە ەم بولىپ تا قونا كەتەدى. بىلۋىمىزشە, رەسەيدە جىلىنا 500 توننا بالالار تاعامى شىعارىلادى. عۇلاما ءال-ءفارابيدىڭ «ەگەر ۇلتتىق تاعام داستارقاننان كەتەتىن بولسا, ۇلت اۋرۋعا شالدىعادى» دەگەن ءسوزى بار. دەپۋتاتتىڭ جانايقايى تۇرتكى بولدى ما, بيىل جىل باسىندا ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ۆەدومستۆولارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان جيىن استانادا ءوتىپ, وندا قىمىز ءوندىرىسىن جولعا قويۋداعى زاڭنامالىق مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلدى. ءتيىستى مينيسترلىكتەر بۇل باعىتتا جاناما زاڭدار ارقىلى قىمىز يندۋسترياسى وزدىگىنەن دامي بەرەدى دەگەن ءۋاج ايتسا, جىلقى شارۋاشىلىقتارى مەن قىمىز وندىرۋشىلەردىڭ ءوتىنىشىن جەتكىزىپ وتىرعان دەپۋتاتتار ءالى دە جەڭىلدىكتەردىڭ بەرىلۋى قاجەت ەكەندىگىن ايتادى. ياكۋتيادا قىمىز وندىرىسىنە جەڭىلدىك جاسايتىن زاڭ قابىلدانعان ەكەن. جالپى, رەسەي قىمىز ءوندىرىسىن الدەقاشان جولعا قويدى. ونداعى باشقۇرت جۇرتىندا «شافرانوۆو», «گلۋحوۆسكايا», «يۋماتوۆا» اتتى قىمىزبەن ەمدەۋ شيپاجايلارى ءبىراز جۇرتقا ايگىلى. رەسەيدە قىمىزبەن اينالىساتىن 80-نەن اسا مامانداندىرىلعان فيرما, قىمىزبەن ەمدەيتىن 48 شيپاجاي بار. گەرمانيادا 500 بيە ۇستاپ وتىرعان گانس تسولمان قىمىز تسەحىنىڭ داڭقى بىزگە دۇركىن-دۇركىن جەتىپ جاتىر. ءتىپتى, ونىڭ ءوزى كەلىپ بىزگە ءدارىس وقىپ ءجۇر دەسەدى. شىندىعىندا, نەمىس كاسىپكەرى قىمىزدىڭ ءتۇرلى اۋرۋعا ەم بولاتىنىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەيتىن مەديتسينالىق انىقتاما الۋعا كەلگەن ەكەن. مۇنداي قاعازسىز جارناما بەرسە, گەرمانيا تۇتىنۋشىلارى «جالعان جارناما بەردىڭ» دەپ سوتقا بەرەتىن كورىنەدى. ىلكىدە ەلىمىزدە قىمىزبەن ەمدەيتىن 15 ساناتوري بولدى. ولاردى قازىرگى تاڭدا قالپىنا كەلتىرۋ وتە وزەكتى. ويتكەنى, رەسەيدە جۇزدەگەن, گەرمانيادا ونداعان قىمىز وندىرىستەرى جۇمىس ىستەپ, پايدا تاۋىپ جاتقاندا قىمىز يەسى قازاقتىڭ قاراپ وتىرعانى ىڭعايسىز-اق.
جاز كەزىندە اعىل-تەگىل بولىپ, قىستا قات بولىپ قالاتىن قىمىز ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن قۇرعاق ءسۇت دايىندايتىن زاۋىتتار سالۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا سەمەي قالاسىندا سارجالدىڭ قىمىزىنان ۇنتاقتار دايارلايتىن كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەلىمىزدە قىمىز ءوندىرىسى جولعا قويىلعان الدىڭعى قاتارداعى وڭىرلەر ساناتىندا الماتى, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى اتالادى. شقو اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, وبلىستا بيە بايلاپ, قىمىز اشىتىپ, ناپاقا تاۋىپ وتىرعان اۋداندار بارشىلىق. ماسەلەن, وتكەن جىلدارى وڭىردە 400 توننانىڭ ۇستىندە قىمىز ءوندىرىلىپ, ونى دايىنداۋشىلارعا 24 ميلليون تەڭگەدەن استام سۋبسيديا بولىنگەن. قاتونقاراعاي اۋدانىنداعى «ميراس», «تۇلپار», «فارحات», ۇلان اۋدانىنداعى «اقباستاۋ», سەمەي وڭىرىندەگى «ءشوپتى كوك» شارۋا قوجالىقتارىندا كەمىندە 40 بيەدەن بايلانسا, اباي مەن ءۇرجار اۋداندارىنىڭ كاسىپكەرلەرى دە قىمىز ءوندىرىسىن دامىتۋعا ەلەۋلى ەڭبەك قوسىپ وتىر. ءبىرلى-جارىم بيەسىن ساۋىپ, كۇبى ءپىسىپ وتىرعانداردىڭ ءونىمى ەسەپتە بولماسا دا, بازارلار مەن دۇكەندەردەن تابىلادى.
جاھاندانۋ جەلپىلدەتىپ شىمىلدىعىمىزدى اشىپ كەتكەندە داستارقانىمىزعا دەندەپ ەنگەن باتىستىق برەندتەردەن («كوكا-كولا», «فانتا», «سپرايت», ت.ب.) بويدى اۋلاق سالۋ قاجەتتىلىگىن تاعامتانۋ ماماندارى ۇنەمى ايتىپ ءجۇر. قازاق تاعامتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ قازىرگى ءتاتتى سۋلار مەن قىمىز, شۇبات ءتارىزدى سۋسىننىڭ تورەسىن سالىستىرۋعا كەلمەيتىنىن سۇحباتتارىندا ءجيى ايتادى. ياعني, جوعارىدا ايتقانداي, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردا جەتكىنشەكتەرگە قىمىز بەرۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. ەلىمىزدە قىمىز ءوندىرىسىن نارىقتىق قاتىناستارعا ۇتىمدى بەيىمدەي بىلگەن «سارجايلاۋ» قىمىز ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى احمەتبەك نۇرسيلامەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, قىمىزعا سۇرانىس جىلدان جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانىمەن حالىقتىڭ قىمىزدى تۇتىنۋى سىرا, كولا ىسپەتتى الكوگولدى-الكوگولسىز سۋسىنداردىڭ ءبىر پايىزىن دا قۇرامايتىنىن جەتكىزدى.
ۋاقىت اعزامعا باعىنبايتىن دۇنيە جوق. ازىق-ت ۇلىك مادەنيەتىنىڭ العا جىلجۋى قىمىز ونىمدەرىن قۇتىعا قۇيىپ, سەرتيفيكاتتاپ ساتۋ ءۇردىسىن تۇرمىسىمىزعا ەنگىزە باستادى. قىمىز وندىرۋشىلەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, دۇكەننەن سەرتيفيكاتتالعان قىمىزدى الىپ ىشكەن الدەقايدا قاۋىپسىز. ويتكەنى, قالاعا اكەلىنەتىن قىمىز ءتۇرلى ىدىستارعا قۇيىلىپ جەتەتىندىكتەن, ونىڭ سانيتارلىق تازالىعىنا ساتۋشى دا, جەتكىزۋشى دە كەپىلدىك بەرە المايدى. قىمىز وندىرۋشىلەر ءونىمىنىڭ ساپاسىن مورلەپ, مەكەن-جايى تۋرالى مالىمەتى قوسا بەرىلەتىن قۇتىداعى قىمىز الداعى ۋاقىتتا كەڭىنەن دامۋى ىقتيمال. ازىرگە, بۇل تاراپتا ۇكىمەت كەشەندى باعدارلامالاردى قولعا الا قويعان جوق. «اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە قىمىز ءوندىرىسىن ۇلعايتۋعا ميلليونداعان قارجى قاراستىرىلعان. بىراق قازاقستاندا وندىرىستىك جولمەن قىمىز ءوندىرىپ جاتقان كاسىپورىن ساناۋلى. سوندىقتان, بىزگە ەش كومەك بولمادى. سەبەبى, اتالعان كومەكتى جىلقى باعىپ وتىرعاندار عانا الا الادى. ولادىڭ باسىم بولىگى قىمىز وندىرىسىمەن اينالىسپايدى. قىمىز ءوندىرىپ, ونى دۇكەندەر ارقىلى ساتۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ وتە كۇردەلى شارۋا. كەيىنگى ونشاقتى جىلدا تالاي كاسىپكەر قولعا الىپ, دامىتا الماي تاستاپ كەتتى. قانداي دا ءبىر ءوندىرىس دامىسىن دەسەك, ونى وندىرەتىن مەكەمەگە كومەك بەرۋ كەرەك», – دەدى بىزبەن اڭگىمەسىندە احمەتبەك نۇرسيلا. بيىل «سارجايلاۋ» كومپانياسىنىڭ ءونىمى تۇڭعىش رەت ماسكەۋگە ەكسپورتقا شىعارىلىپتى. كومپانيا جەتەكشىسى قازاق قىمىزىن كەلەر جىلدارى باسقا دا شەت مەملەكەتتەرگە شىعارۋدى كوزدەپ وتىر.
«قىمىزدى كىم ىشپەيدى» دەسەك تە, بال قىمىز, قۇنان قىمىز, دونەن قىمىز, بەستى قىمىز, سارى قىمىز دەپ اس اتاسىن سارالاي ءبىلۋ جانە باپتاپ دايىنداۋدىڭ جولىن جاڭعىرتىپ, تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋگە جەكە كاسىپكەردەن مەملەكەتكە دەيىنگى ارالىقتا ۇلەسىمىز بولسا, قىمىز يندۋسترياسىمەن-اق قازاقستاننىڭ ءبىراز ۇپايىن تۇگەندەۋگە, داڭقىن شىعارۋعا, الەۋەتىن ارتتىرۋعا بولار. تاشكەنتتى شايحاناسىنان تانيتىنىمىز سەكىلدى, استانا مەن الماتىنى, وزگە دە قازاق قالاسىن قىمىزحاناسىنان تانيتىن كۇن الىس ەمەس دەپ سەنەيىك.
دۋمان اناش.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
