رۋحانيات • 19 شىلدە، 2019

بي بەينەلەگەن شىڭعىسحان شىندىعى

752 رەت كورسەتىلدى

جارتى الەمدى جاۋلاعان جاھان ءامىرشىسى – شىڭعىسحان تاعدىرىنا قاتىستى ايتىلار ءتۇرلى اڭىز دا، تالاس تا كوپ. ال تارتىس، دراماتۋرگيالىق شيەلەنىس دەگەنىڭىز – سپەكتاكل ءۇشىن تاپتىرماس وزەك. مىنە، سوندىقتان دا بولار، ۇلى قاھان تاقىرىبىنا ونەردىڭ ءتۇرلى جانرى وقتىن-وقتىن ورالعىش كەلەتىنى...

ادەبيەت پەن كوركەمونەردى ايتپاعاندا، اتالعان تاقىرىپقا تەاترلاردىڭ دا تىم-تىم ءجيى قى­زىعۋشىلىق تانىتۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى تۇلعا اينالاسىنان ءوربيتىن تىلسىم مەن جۇمباققا تولى وسى تارتىس بولسا كەرەك. ءيا، بۇعان دەيىن درامالىق تەاتر­لار ساحناسىنان ءتۇرلى فورما مەن مازمۇندا قويىلعان «شىڭ­عىسحانداردى» كورىپ ءجۇر­گەنىمىزبەن، بۇل – بي تىلىندە سىر تارقاتقان اڭىز تۇلعانىڭ اقي­قاتىنا العاش رەت تالپىنىس جاساۋىمىز ەكەن.

جاقىندا بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى ساحناسىن­دا تۇ­ساۋى كەسىلگەن «ناز» مەم­­ل­ە­كەت­تىك بي تەاترىنىڭ «شىڭ­عىس­­­حان» حورەوگرافيالىق قويى­لىمىن تاماشالاي وتىرىپ، سان ءتۇرلى ويدىڭ جەتەگىنە ەرگەنىمىز جاسىرىن ەمەس. قازاقستاندا تۇڭعىش رەت جاستار جىلى اياسىندا قويىلعان سپەكتاكلدىڭ رەجيسسەر-حورەوگرافى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى حاديشا اعىمباەۆا بولسا، قويۋشى حورەوگرافى – موڭعوليا مەملەكەتىنەن ارنايى شاقىرىلعان مامان تۋگسۋ تۋمۋرحۋياگ. ايتۋلى جوبا «ناز» مەملەكەتتىك بي تەاترىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى قۇرمەتىنە ساحنا تورىنە شىعىپ وتىر.

قويىلىم ازياداعى تۇڭعىش ءبىرتۇتاس مەملەكەت قۇرۋشى، ءوز زامانىنىڭ اسا ءىرى اسكەري جانە مەملەكەت قايراتكەرى شىڭ­عىس­حاننىڭ (تەمۇجىن) ءومىرى مەن ەرەن ەڭبەگىنە ارنالادى. اڭىز-اڭگىمەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ قۇ­رىلعان وقيعا جەلىسى نەگىزىنەن شىڭ­عىسحاننىڭ بالا كەزىنەن باس­تاپ، ەرجەتىپ، ەل بيلەگەن كە­زەڭدەرىن قامتيدى. اسكەري تا­لانتىنىڭ ارقاسىندا كەڭ-بايتاق تەرريتوريانى باسىپ الىپ، جارتى الەمگە بيلىك جۇرگىزگەنى حو­رەو­گرافيا تىلىندە كوركەم بەي­نەلەنەدى.

رەجيسسەر-حورەوگرافتىڭ ايتۋىنشا، بۇل شىڭعىسحاندى وزگە شىڭعىسحانداردان دارالايتىن باستى ەرەكشەلىك – قاھارىنان كۇل­لى ادامزات قايمىققان قاھان، جاھان جاۋلاۋشىسى رەتىندە عانا ەمەس، قويىلىمدا ەڭ اۋەلى ونىڭ قاراپايىم ادام، پەندە رەتىندەگى ىشكى تولقىنىستارىنا باسا نازار اۋدارىلۋىندا ەكەن.

– شىڭعىس حان – الەمدىك ما­ڭىزى بار تۇلعا. داڭقتى قول­باسشى تاقىرىبىنا قاتىستى تا­لاس تا، تارتىس تا كوپ. تۇل­عا تاعدىرىنان اركىم ءوز شىن­دىعىن، اقيقاتىن تاپقىسى كەلەدى. ماسەلەن، موڭعوليادا شىڭ­عىسحان ەسىمى قاسيەتتى ءارى قادىرلى. ولار شىڭعىسحاندى موڭعولدىڭ قولباسشىسى دەسە، ءبىزدىڭ تاريحشىلار دا قازاق تاريحىنىڭ كورنەكتى وكىلى دەپ جازادى. جانە ول سولاي دا. وعان كۋا ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق حاندىعىن شىڭعىس اۋلەتى باسقارىپ كەلدى. ارينە، بۇل بىرەۋلەر ءۇشىن داۋلى تاقىرىپ بولۋى مۇمكىن. بىراق قالاي دەسەك تە، ول قۇرعان مەملەكەت تە، ونىڭ رۋ-تايپالىق قۇرامى دا، التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى دە – قازىرگى قازاقتىڭ ءتول شەجىرەسى. ونى تاريحىمىزدان الىپ تاستاي المايمىز. سول سەبەپتى قويى­لىمنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى عانا ەمەس، مازمۇندىق مانىنە دە ءجى­تى ءمان بەرىپ، بارىنشا جان-جاق­­تى قىرىنان سارالاۋعا كۇش سالدىق. وسى ماقساتتا ەلىمىزگە بەلگىلى تۇركولوگ عالىم، فيلولو­گيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىن قويىلىمنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى رەتىندە بەكىتىپ، جۇمىسىمىزدا سول ءداۋىردىڭ تىنىسى بارىنشا قانىق سۋرەتتەلۋى ءۇشىن موڭ­عوليا مەملەكەتىنەن حورەوگراف تۋگسۋ تۋمۋرحۋياگ مىرزانى ارنايى شاقىرىپ، بىرلەسە جۇمىس ءىس­تەدىك. ىزدەنىسىمىز بەن تالپىنى­سىمىز كوزىقاراقتى كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعادى جانە ءوزىنىڭ لايىقتى دەڭگەيدەگى باعاسىن الادى دەپ سەنەمىز» – دەيدى «ناز» مەملەكەتتىك بي تەاترىنىڭ كور­كەمدىك جەتەكشىسى حاديشا اعىم­باەۆا.

رەجيسسەر اتاپ وتكەندەي، ەكى جىلدان اسا جۇرگىزىلگەن دايىن­دىقتىڭ جەمىسى شىن مانىندە كوڭىلگە قۇرمەت ورنىقتىرادى. شىمىلدىق اشىلعان ساتتەن-اق كوزدى دە، كوڭىلدى دە باۋراي­تىن، ارينە، ستسەنوگراف قانات ماقسۇتوۆتىڭ ەرەكشە سۋرەتكەرلىك قيالىنىڭ جەمىسى – سۇلۋلىق تۇنعان ساحنا مەن كومپوزيتور بيام­باسۇرەنگين شاراۆتىڭ قۇ­لاقتان كىرىپ بويدى العان تاڭعا­جايىپ مۋزىكا سارىنى. اۋەن ارقىلى تۇركى الەمىنىڭ تا­ريح قاتپارلارىندا جاسىرىنىپ قالعان قۇپياسى بار سىرىن اقتارىپ، بەينەبىر سايراپ كەتكەندەي جان دۇنيەڭىزدى الەمتاپىرىق كۇيگە بولەيدى. وزىنە بىردەن باۋ­راپ الا جونەلەدى. بۇلاي بو­لۋى زاڭدى دا. ويتكەنى ايتۋلى سپەكتاكل شىڭعىس حان تاقى­رىبىنا ارنايى جازىلعان مۋزىكا نەگىزىندە ساحناعا شىعىپ وتىر. موڭعول ەلىنىڭ ونەر مايتالماندارى – كومپوزيتور بيام­باسۇرەنگين شاراۆ پەن حورەو­گراف تۋگسۋ تۋمۋرحۋياگتىڭ تاندەمى سپەكتاكلدىڭ قازاقى بوياۋى­نا موڭعولدىق سارىن ۇستە­گەن. ول تەك مۋزىكا مەن قي­مىل­دان عانا ەمەس، كوستيۋمدەر ۇلگى­سىنەن دە ايقىن اڭعارىلادى. ءسويتىپ جالپى قويىلىم ورنەگى باۋىرلاس ەكى ەل مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنەن وزىنشە ءبىر سين­تەز تۇزگەن. بۇل – تۇڭعىش رەت كورەرمەنىمەن قاۋىشىپ وتىرعان حورەوگرافيالىق قويىلىمنىڭ ۆيزۋالدى شتريح-دەتالدارى سىيلاعان العاشقى اسەر عانا. وقيعا ءوربي، شيەلەنىس شيرىعا كەلە الگى سەزىمىمىز سان ءتۇرلى بوياۋ­مەن قالىڭداي، كۇردەلەنە ءتۇستى.

سىرتتاي باقىلاپ، ساحنا ءتىلى ارقىلى ساراپتاپ كورگەنىمىزدەي، قوس مەملەكەت حورەوگرافى – قازاقستاندىق حاديشا اعىم­باەۆا مەن موڭعوليالىق تۋگسۋ تۋ­مۋرحۋياگتىڭ بىرلەسكەن جۇ­مىسى بي ءتىلىنىڭ جاڭا مۇمكىن­دىك­تەرىن اشا تۇسكەنىنە كۋا بول­دىق. ءبىز تاماشالاعان شىعار­ماشىلىق ىزدەنىستىڭ ءبىر ەرەك­شەلىگى – مۇندا بىرنەشە بي ءتىلىنىڭ ءستيلى، ياعني حالىقتىق سارىن دا، مودەرن مەن كلاسسيكا دا بار. ءبىر ارنادا توعىسقان سان ءتۇر­لى حورەوگرافيالىق ورنەك سپەكتاكلدىڭ ەستەتيكالىق ءھام مازمۇندىق بوياۋىن تۇرلەندىرە تۇسكەن. سونىڭ ارقاسىندا قويى­لىم تەك حورەوگرافيالىق جۇمىس ەمەس، بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە درا­مالىق سپەكتاكلدىڭ دە جۇگىن كوتەرىپ تۇر. ونى قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايرات­كە­رى ءاليا اتىمتاەۆا، ەر­جان قۇدايبەرگەنوۆ، گاۋھار يسما­عۇ­لوۆا، اسحات مادەن، مار­عۇ­لان جەڭىسوۆ، ساعيت دۇزباەۆ، ۇلان يزەناەۆ، نازەركە ەسەي­قىزى، ايدانا دايرابەكوۆا، ايناگۇل تۇرسىنوۆا، دانيار جاپ­پاسوۆ، اينابات ناۋقانوۆا سىندى تالانتتى ارتىستەر جۇ­مى­سى ءساتتى تولىقتىرادى. ءاسى­رە­سە، قويىلىمداعى جەتەكشى سو­ليس­­تەر – شىڭعىسحان مەن ءبور­­تە بەينەسىندەگى – ەرجان قۇداي­­بەرگەنوۆ پەن گاۋحار يس­ما­عۇ­لوۆانىڭ ءرول ساراپتاۋداعى ءۇن­دەسكەن تاماشا تاندەمى اي­رىقشا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق.

– ارينە، شىڭعىسحان قاي جاعىنان كەلسەك تە، كەسەك، كۇردەلى بەينە عوي. ءبيشىنى شەبەرلىك تۇرعىسىنان ءتۇرلى قىرىنان شي­رىقتىرىپ، شىنىقتىرادى. سول تۇرعىدان كەلگەندە، ازداپ قورقىنىشتىڭ بولعانى راس. ونىڭ ۇستىنە، وزگە ەلدەن كەلگەن حورەوگرافپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بولادى دەگەندەي. تۋگسۋ تۋمۋرگۋياگ مىرزا موڭعول ەلىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان بىلىكتىلىگى جوعارى كاسىبي مامانى. جاس ءارتىس رەتىندە بۇل مەن ءۇشىن دە، ۇجىمىمىزداعى وزگە بيشىلەر ءۇشىن دە ۇلكەن تاجىريبە بولدى. ال ەكى ەلدىڭ بي قيىمىلدارىنىڭ ەرەكشەلىگى ءوز الدىنا ۇلكەن ءبىر تاقىرىپ. قان­شا جەردەن كوشپەلى ەلدەردىڭ مادەنيەتى ورتاق دەگەنىمىزبەن، ءار حالىقتىڭ وزىندىك يىرىمدەرى بولادى. بۇل قازاق پەن موڭعولعا، اسىرەسە قوس ۇلتتىڭ ونەرى مەن ءما­دەنيەتىنە دە قاتىستى. ماسە­لەن، قازاق بيىندە قولدى ۇستاۋ، «پوزيتسيادان» اسپاۋ كەرەك دەگەن قاعيدالار بولسا، موڭعول بيىندە جالپى ارەكەتكە ەركىندىك بەرىلەدى. دەسەك تە، كوشپەلى ەل­دىڭ مىنەز-قۇلقى، مەن­تاليتەتى تۇرعىسىنان ساراپتاۋ مادەنيەتى مەن بولمىس ەرەكشەلىگى ۇندەس، ۇقساس. سول جاعىنان كەلگەندە موڭعول ءبيىن اسا قاتتى جاتىرقاي قويمادىق. حورەوگرافپەن تەز-اق ءتىل تابىسىپ كەتتىك، – دەپ ەرجان قۇدايبەرگەن قويىلىم پرەمەراسىنان كەيىن ءوز اسەرىمەن ءبولىستى.

جالپى، شىعارماشىلىق توپ قويىلىمعا بارىنشا زاماناۋي لەپ بەرۋگە ۇمتىلعانى بايقالادى. ماسەلەن، ستسەنوگرافتىڭ مينيماليزم مەن ساحنا شارتتىلىقتارىنا كوبىرەك يەك ارتقانى، سونىمەن قاتار بار وقيعانى سيمۆو­ليكا تىلىمەن ۇسىنۋعا دەگەن تال­پى­نىسىن سۋرەتشىنىڭ ءساتتى ساراپ­تامالارىنىڭ ساناتىنا جاتقىزۋعا بولادى. باستىسى، ساح­نادا باسى ارتىق ارەكەت جوق، بارلىعى دا نانىمدى، اق­تا­لىمدى. كوستيۋم ديزاينى دا الىس­تان كوز جاۋىن الىپ، ساح­نانىڭ سۇلۋلىعىنا سۇلۋلىق ءۇس­تەۋدە ءساتتى قىزمەت ەتىپ تۇر. وسىن­­داي ورايى تابىلعان ويلى ىزدەنىس كورۋشىسىنە دە رۋحاني قۋا­نىش سىيلاعانى ءسوزسىز. ءار جۇمىسىنا كاسىبي تالعام ءھام ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلەتىن تەاتر ۇجىمى، ءسوزسىز، بۇل جولى دا سول بيىگىنەن تۇسكەن جوق.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار