قوعام • 16 شىلدە، 2019

سەيىت جاقىپوۆ: قازاقتىڭ جانى قارا دومبىرادا

456 رەت كورسەتىلدى

كۇندەلىكتى ماقالا جازۋ قامىمەن كومپيۋتەر ەكرانىنىڭ ىشىنە ەنىپ كەتەردەي بولىپ وتىرعان ءبىزدىڭ نازارىمىزدى كابينەتكە جارقىن امانداسا كىرگەن جاسى شامامەن الپىستى القالاپ قالعان ازاماتتىڭ جاعىمدى قوڭىر ءۇنى وزىنە ەرىكسىز اۋدارعان. يىعىنا ىلگەن دومبىراسى جانە بار. سوعان قاراپ ونەردىڭ ماڭايىندا جۇرگەن ادام ەكەنىن بىردەن اڭعارعاندايسىڭ.

وسىلاي دەپ وي قورىتىپ ءۇل­گەر­گەنىمىزشە بولعان جوق، اعا دا كوپ كۇتتىرمەدى، بىردەن اق­تارى­لا جونەلدى. العاش كورىپ تۇر­­ساق تا، بۇرىننان تانىس ادام­دارشا اڭگىمەسىن باستاپ كەت­­كەن بەيتا­نىس قوناقتىڭ ءسوز ساپ­­­تاسى كا­نىگى قالا قازاعىنىڭ كۇن­­دە­لىك­تى ءتىل قولدانىسىنا ءمۇل­­دەم ۇقسامايدى. اۋزىنان ءتۇي­دەك-تۇيدەك بولىپ مارجان­داي توگىل­­گەن ءار تىركەسىنەن قاي­ما­عى بۇ­زىلماعان تاپ-تازا قازاق­­­تىڭ قۇنارلى دا باي ءتىلى ەر­نەۋى­­­نەن اسىپ قۇيىلىپ جاتىر. اعانى توقتاتپاي، سويلەتە بەر­گىڭ كەلەدى.

– وزبەكستاندا سىرداريا مەن ءامۋداريانىڭ ورتاسىن الا جاي­لاعان تاۋەلىباي دەگەن تابي­عاتى دا، حالقىنىڭ بولمىسى دا ەرەك­شە ولكە بار. ەرەكشە دەي­تى­نىم، جەرىنىڭ ءبىر جاعى تاۋ بولسا، كەلەسى بولىگى قىرات، قىزىل­قۇم بولىپ كەلەدى. مىنە، سول جەر­دىڭ تامدى دەگەن ەلدى مە­كەنىن­دە تۋىپ-ءوستىم. اتى-ءجونىم – سەيىت قۇ­لىم­بەت ۇلى جاقىپوۆ. جىر­شىلىق پەن تەرمەشىلىكتى سەرىك ەتىپ كەلە جاتقانىما 40 جىلعا جۋىقتادى، – دەپ اڭگىمەسىنىڭ القيسساسىن ءوزىن تانىستىرۋدان باستاعان مەيمان ءسوزىن ءارى قاراي جالعادى:

– تامدىنى وزدەرىڭىز دە جاق­سى بىلەسىزدەر. وتكەن عاسىر­دىڭ ورتا شەنىندە قازاقتىڭ ءبىر­تۋار ۇلى، كومپوزيتور ءشامشى قال­داياقوۆ وسى تاۋەلىباي جەرىنە كەلىپ تەبىرەنىپ، ايگىلى «تامدى ارۋى» ءانىن شىعارعان. سول سەكىل­دى الاشتىڭ ايماڭداي با­تىر پەرزەنتى باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى دا 1976 جىلى تام­دى توپىراعىنا تابانىن تيگى­زىپ تۇرىپ: «مەن ءوزىم كورگەن قاي­ماعى بۇزىلماعان تاي تۇيا­عىن­داي عانا ناعىز قازاق بار. ول دا بولسا تامدىدا ەكەن»،  دەپ قاتتى اسەرلەنىپ قايتقان. اس­قار توقپانوۆ، اسقار توقما­عام­بەتوۆ، قادىر مىرزا-الىلەردىڭ دە شىعارماشىلىق شابىتىنا شىراق بولعان تاماشا مەكەن عوي بۇل تامدى! وسىنداي ادەت-عۇرىپ، سالت-سانا، باستىسى قازاق­تىڭ قايماعى بۇزىلماعان قا­لى­بىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇيىتىپ ساقتاپ كەلە جاتقان ولكەنىڭ ءبىر پەرزەنتىمىز. سول ءۇشىن دە اللاعا مىڭ دا ءبىر تاۋبە دەيمىن، – دەدى مەيمانىمىز زور ماقتانىشپەن مارقايا ءتىل قاتىپ.

ءيا، جاستايىنان جىرشى-جىراۋلاردىڭ جىر-تەرمەلەرىن قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەن سەيىت ق ۇلىمبەت ۇلىنىڭ ءۇنى مەن كەسەك تۇرپاتى عانا ەمەس، بار بولمىسى قازاقى كەڭدىك پەن ءمارت مىنەزگە تۇ­نىپ تۇر. ءبىر قۇرساقتان تارا­عان ون جەتى اعايىننىڭ ىشىندە جالعىز ءبىر وزىنە ونەر قونىپ، «بيس­سميللا» دەپ قولىنا قا­سيەتتى دومبىرانى ۇستاپتى. كەڭ دالادان شابىت الىپ ەر جەت­كەن جىرشىنىڭ ۇستازى دا سول – الىپ دالا، جۋساننىڭ ءيىسى، تاۋ مەن قۇمنىڭ مىنەزى ەكەن.

– ونەر ماعان شەشەم جاق­تان دارىدى عوي دەپ ويلايمىن. ناعاشى اتام مەن اجەم دە، انام دا ءاندى تاماشا ايتۋشى ەدى. مۋ­زى­كالىق اسپاپتاردا، اسىرەسە دوم­بى­رادا جاقسى وينايتىن. ودان بولەك، بالا كۇنىمنەن اۋىل­داعى كونەنىڭ كوزىن كورگەن جىر­شى-جىراۋلاردىڭ ءان-جىرىن تىڭداپ، قۇلاعىما قۇيىپ ءوستىم. ءتىپتى اكەم مەن انامنىڭ ونەر قون­سىن دەپ ىرىمداپ، تۋعان كەزىم­دە شىمكەنتكە ارنايى اكەل­ىپ، كوكباي جىراۋعا اۋزىما تۇكىرت­كەنى بار. سوندىقتان ونەر­دە الدىن كورىپ، ءتالىم العان تىكە­لەي ۇستازىم بولماعانىمەن، ءوزىم­دى سول كوپباي وماروۆ اقىن­­نىڭ شاكىرتى سانايمىن. جال­پى، مەن قاراشا تىرشىلىك كەش­كەن قاراپايىم وتباسىندا تاربيە­لەن­دىم. اكەم دە، انام دا شوپان بولدى. شەشەم 17 قۇرساق كوتەرگەن كىسى. بۇگىندە سونىڭ 8-ءى قالدى. سول اعايىندارىمنىڭ ىشىندە ونەرگە جاقىنى دا، باس­قالارعا ۇقسامايتىن قياليلاۋى مەن بولدىم. ءان مەن جىرعا دەگەن ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىم مەكتەپ جاسىمنان بايقالا باستادى. دومبىرا مەن گيتارا اس­پاپ­تارىنا قاتتى اڭسارىم اۋ­دى. شامامەن 6-7 سىنىپتا وقي­تىن كەزىم بولسا كەرەك، اتا-اناما قولعابىس ەتىپ، قوي باعۋ­عا ورىسكە شىعاتىنمىن. سون­دا وتار-وتار قويدى ءيىرىپ قويىپ، قو­لىما دومبىرامدى الىپ كەڭ دالادا ايقايلاپ ءان سالاتىن­مىن، قۇلاش-قۇلاش داس­تان­دار­دى جاتتايتىنمىن. تەر­مە مەن جىردى دا ناقىشىنا كەل­تى­­رىپ جىرلاۋدى سول شەتسىز-شەكس­ىز يەن دالادان ۇيرەندىم. تاۋەلى­بايدىڭ قىزىل قۇمى مەن قىرات دالاسى جانىما شابىت قۇيىپ، عۇمىرلىق ۇستازىم بول­دى دەسەم تيتتەي دە جالعان ايتقان­دى­عىم ەمەس. ودان كەيىن ارينە ءبىز­دىڭ ەلدە نەبىر ءدۇلدۇل جىرشىلار وتكەن عوي. سول دانا قا­ريا­لاردىڭ ەستى ءسوزى مەن ورەلى ونەرىن قۇلاعىما قۇيىپ، ۇلت­تىق ءان-جىرلارىمىزدىڭ ۋىزى­نا قانىپ ەرجەتتىم. بالقى با­زار، وتەپ جىراۋلاردىڭ، تۇر­ما­­عام­­­بەت، قۇتباي مەن نارتاي اقىن­­داردىڭ ونەرى مەن ءۇشىن عۇ­مىر­­لىق تاعىلىم بولدى، – دەپ اڭگى­مەسىن ءارى قاراي جالعادى جىرشى.

وسىلاي دەپ بالالىق شاعى مەن جاس كۇنىنەن سىر تارقاتقان ونەر يەسى الىستان اتاجۇرتىنا وزىمەن بىرگە كوتەرىپ كەلگەن قارا دوم­بىراسىن قولىنا الىپ، جىر مەن تەرمەنىڭ تيەگىن اعىت­تى. بىزگە تامدىلىق جىرشى قا­يىپ­نازار شوتباسوۆتىڭ «تام­دى-تاريح» تولعاۋىن جىرلاپ بەردى. كومەيگە قوناقتاعان كۇم­بىر ءۇن بىردەن جان دۇنيەڭە قۇ­يى­لىپ، كوڭىل قاتپارلارىن قوز­عاپ، عالامات ءبىر سەزىمگە ءبو­لەيدى. جىرشى ۇنىمەن بىرگە ءبىز وتىر­عان بولمەگە قايماعى بۇ­زىل­ما­عان قازاقتىڭ كونە سارىنى قايتا ورالعانداي قاتتى تول­قىدىق. ويلى ءسوز بەن تاعىلىم­دى ماقام بىردەن وزىنە باۋراپ الا جونەلدى.

– دومبىرا ۇنىندە قازاقتىڭ جانى، جالپى ۇلتتىق سارىنىمىز سايراپ جاتىر عوي. جىر­دىڭ قۋاتى وتە كۇشتى. قاپا بولعان جانىڭدى جۇباتىپ، شاتتانعان كو­ڭى­لىڭە قۋانىش ۇستەيدى. ەندى بىردە سىرلاسىڭا اينالسا، ءتىپ­تى كەيدە بار قايعىڭدى ۇمىت­تى­رىپ جىبەرەتىن دە قۇدىرەتكە يە. سوندىقتان دا شىعار، اتا­جۇرتىمدى ساعىنىپ، تۋعان تو­پى­راعىمدى اڭساعان كەزدە وسىلاي قولىما دومبىرامدى الىپ، قازاقتىڭ ايگىلى «جويامەرگەن»، «قۇرالاي سۇلۋ» سىندى داستاندارىن وڭاشادا وتىرىپ توگىپ-توگىپ الامىن. ويتكەنى قازىر زامان باسقا. مۇنداي ۇزاق جىرلاردى سىڭىرۋگە بۇگىنگى تىڭ­­دار­ماننىڭ ءتوزىمى جەتە بەر­مەيدى. عالامتور جۇيەسى دە كوپ­شى­لىك اراسىنا دەندەپ ەنىپ كەتىپ، اسىرەسە جاستارىمىز قازىر دوم­بى­رانى كوپ تىڭدامايدى. تەر­مە­لەرىمىز دە ەستراداعا ءوتىپ كەتتى. سون­دىقتان كوپشىلىككە ارناپ تەك ۇزىندىلەر ورىندايمىن. ونىڭ ۇستىنە، نەگىزگى قىزمەتىم ونەر ەمەس، ءوندىرىس سالاسىندا بول­عان سوڭ، اۋىر جۇمىس كۇنى­نەن كەيىن تۇنۇزاق تەرمە ايتىپ، جىر تولعاۋعا كۇشىم دە جەتپەي قالادى. كوپ ايتىلماعان سوڭ، ساعاتتاپ جىرلايتىن داس­تان­دار­دىڭ كوپشىلىگىن ۇمىتىپ قال­عانىم جانە بار. ارينە اراسىن­دا حالىقتىڭ سۇراۋى بويىنشا جيىن-تويلاردا جىرلاپ تۇرامىن عوي. بىراق بۇرىنعىداي ءجيى ەمەس، – دەپ جىرشى كۇرسىنە الىسقا كوز تىكتى.

ءيا، «التىن قىلىش قىن ءتۇ­بىندە جاتپايدى» دەيدى قازاق. كو­ڭىل شىن قۇلاسا، ءومىر بويى قۇ­رىلىس سالاسىندا قىزمەت ەتىپ ءجۇرىپ تە بويداعى ونەرگە، قا­سيەت­تى دومبىراعا دەگەن ادالدىق پەن ماحابباتتى ءدال وسىلاي ساق­تاپ قالۋعا بولادى ەكەن. ارنايى كاسىبي ءبىلىم الىپ، كونسەرۆاتوريانى تاۋىسپاسا دا، سەيىت ق ۇلىمبەت ۇلىنىڭ كوكىرەگىنە ۇيا­لاعان ءان مەن جىرعا دەگەن شەك­سىز سۇيىسپەنشىلىك ونەر دەگەن كاسىپتەن بۇرىن، ەڭ اۋەلى ءجۇ­رەك­تىڭ ءىسى ەكەندىگىن ايقىن سەزىن­دىر­گەندەي. اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا جىرشى اعامىز كوڭىل تۇكپىرىندەگى ارمان-تىلەگىن دە جەتكىزدى.

– مىنە، اتاجۇرتقا تابانىمىز ءتيىپ، جاڭا استانامىزدىڭ قاراساڭ كوز تويار اسەم كەلبەتىنە كۋا بولىپ، مارقايىپ وتىرعان جايىمىز بار. كوكىرەكتى كەرەمەت ءبىر ماقتانىش سەزىمى كەرنەيدى ەكەن مۇندايدا. قاپەلىمدە ونى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە الماس­پىن. بىراق وسىنداي بەرەكە مەن ءبىر­لىكتى ۇيىستىرىپ وتىر­عان ەل باس­شى­لارىنا، جال­پى اعايىن­دارى­ما دەگەن العىسىم شەكسىز. اللا وسى ىنتىماعىمىزدان ايىر­­ماسىن. بالالارىمىز ءبىر­نەشە جىل بۇرىن ەلگە قونىس اۋدار­عان. قىزىم قوستاناي جاق­تا تۇر­مىستا بولسا، ۇلىم قارا­عان­دى قالاسىندا جوعارى وقۋ ور­نىندا وقيدى. ارعى جاقتا قالعان جۇبايىم ەكەۋمىز عانا. «بالا قايدا بولسا – اتا-انا سوندا» دەيدى عوي قازاق. ءساتى ءتۇسىپ جاتسا، ءبىزدىڭ دە وتباسىمىزبەن بىرگە وتانعا ورالىپ، قاجىر-قاي­راتىمىزدىڭ جەتكەنىنشە ەلگە ادال قىزمەت ەتۋ ارمانىمىز بار. ەڭ باستىسى، وسى مىزعىماس تى­­نىش­تىعىمىز ۇزاعىنان ءسۇ­يىن­­دىرىپ، حالقىمىزعا اللا نىع­­مەتتى تىرلىك كەشۋدى بۇيىرت­سىن. سوندا ونەر دە، ءان مەن جىرىمىز دا قاناتىن كەڭگە جايىپ، ماڭگى جاساي بەرمەك!



سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا ەپيداحۋال كۇردەلەنىپ بارادى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 11:00

«سارى» ايماقتا تۇركىستان وبلىسى تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:10

كوروناۆيرۋس قايتا كۇشەيدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:54

وڭتايلىسى – ونلاين وقۋ

ايماقتار • بۇگىن، 08:53

ساپا ارتپايىنشا، سۋبسيديا جوق

ايماقتار • بۇگىن، 08:45

كوروناۆيرۋس قايتا ءورشىدى

الەم • بۇگىن، 08:42

ۆيرۋس جۇقتىرۋ ازايماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:30

اسىعىس شەشىم

قازاقستان • بۇگىن، 08:15

كومەك كورسەتىلەدى

قوعام • بۇگىن، 08:10

قور ستراتەگياسى ازىرلەنەدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:00

ۇقساس جاڭالىقتار