ازاماتتاردىڭ تابىس دەڭگەيىن ارتتىرۋ – باستى ماقسات

كۇن تارتىبىندە بىرقاتار وزەكتى ءما­سە­لە­لەردى قوزعاعان مەملەكەت باسشىسى بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كور­سەت­كىشتەرى بويىنشا العا ىلگەرىلەۋشىلىكتىڭ دە بار ەكەنىن مالىمدەدى.

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا ەكونوميكالىق ءوسىم 4,1 پايىزدى قۇرادى. بۇل نەگىزىنەن قۇ­رىلىس – 11,1 پايىز, ساۋدا – 7,5 پايىز, كولىك – 5,3 پايىز, اۋىل شارۋاشىلىعى – 3,8 پايىز جانە ونەركاسىپتىڭ 2,6 پا­يىز وسۋىنە بايلانىستى بولسا, باسقا سالالاردىڭ دا دامۋ قارقىنى ويداعىداي. ينفليا­تسيانىڭ جىلدىق كورسەتكىشى 5,4 پايىز بولدى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىن­عان ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 11,7 پا­­يىزعا ءوستى. «ارينە, اتالعان ەكونو­مي­كالىق كورسەتكىشتەردىڭ بارلىعى حا­لىق­تىڭ تۇرمىسىنا وڭ ىقپال ەتۋى ءتيىس. قازىر وسى باعىتتا اتقارىلعان جۇمىس­تار­دى تالقىلاپ, الداعى جوسپارلاردى انىق­تايمىز. باستى ماقسات – قولدا بار مۇمكىن­دىكتەردى, الەۋەتىمىزدى تولىق پايدالانۋ. اتالعان جەتىستىكتەرىمىزدى ەسەلەۋىمىز كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەمەر-مينيستر ا.ءماميننىڭ ايتۋىنشا, ەكو­ن­و­ميكانىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ناتيجەلى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ءۇشىن نەگىزگى ماسەلە – ينۆەستيتسيالاردىڭ جاڭا تولقىنىن تارتۋ. «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – جىل سايىن نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار كولەمىن ورتا ەسەپپەن 20 پايىزعا ارتتىرىپ, ونىڭ دەڭگەيىن 2025 جىلعا قاراي ءىجو-ءنىڭ 30 پايىزىنا دەيىن جەتكىزۋ», دەگەن ا.مامين, نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار 11,7 پايىزعا ۇلعايعانىن, ونىڭ ىشىندە جەكە ينۆەستيتسيالار 13 پايىزعا وسكەنىن اتاپ ءوتتى.

تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جىلدىق كولەمىن قازىرگى 24 ملرد دوللاردان 2025 جىلعا قاراي 34 ملرد-عا دەيىن ارتتىرۋ كەرەك», دەي كەلىپ ۇكىمەت باسشىسى ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ, وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىنىڭ, كولىك جانە لوگيستيكانىڭ, اوك پەن ءتۋريزمنىڭ الەۋەتى زور ەكەنىن مالىمدەدى.

«ينۆەستيتسيالار تارتۋ جاھاندىق باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋى جاعدايىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت بارلىق مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن قولدانۋمەن جانە قولايلى ين­ۆەستيتسيالىق احۋال قۇرۋمەن ينۆەستيتسيا­لار تارتۋ بويىنشا پرواكتيۆتى جۇمىس­تاردى جۇرگىزە باستادى», دەدى پرەمەر-مينيستر.

نەسيەلەۋ تالاپتارى جەڭىلدەۋدە

ناقتى ەكونوميكانى دامىتۋدا قارجى سەكتورىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ جۇمىستارى مەن اقشا-كرەديت ساياساتى اياسىندا قولعا الىنىپ جاتقان شارالار تۋرالى ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ بايانداما جاسادى. باس بانكيردىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلعى 1-جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ينفلياتسيا اعىمداعى جىلعى 4-6 پايىز نىسانالى دالىزدە ساقتالىپ, جىلدىق كورسەتكىش 5,4 پايىز دەڭگەيدە قالىپتاستى.

«ۇلتتىق بانك ەكونوميكانى قول­جە­تىمدى كرەديتتىك رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدا. اعىمداعى جىلعى 1-توقساندا كرەديت پورتفەلى بانكتەردىڭ جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزداردى 624 ملرد تەڭگە سوماعا 12,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن ەسەپتەن شىعارۋى ناتيجەسىندە تومەندەگەن سوڭ, ءساۋىر-مامىردا كرەديتتىك بەلسەندىلىكتىڭ قالپىنا كەلۋى بايقالدى», دەگەن باس بانكير بانك سەكتورىنىڭ جالپى كرەديت پورتفەلى اعىمداعى جىلعى ءساۋىر-مامىردا 2,2 پايىزعا ۇلعايىپ, 12,8 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسكەنىن مالىمدەدى.

سونىمەن قاتار بيىلعى قاڭتار-مامىر ارالىعىندا بانكتەر وتكەن جىلعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا جاڭادان بەرىلگەن كرەديت كولەمى 14,2 پايىزعا وسكەنى ايتىلدى. «اقشا-كرەديت تالاپتارى جەڭىلدەۋدە. بيزنەس ءۇشىن تەڭگەمەن كرەديتتەر مولشەرلەمەسى 2018 جىلعى مامىرداعى 12,5 پايىزبەن سالىستىرعاندا 11,9 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. قورلاندىرۋ بازاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن حالىقتىڭ دەپوزيتتەرى بويىنشا ەڭ جوعارى مولشەرلەمە مەرزىمدى جانە جيناق سالىمداردىڭ پايداسىنا 12,5 پايىزعا جانە 13,5 پايىزعا دەيىن ءوسىرىلدى. شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى سالىمداردى تەڭگەدەگى سالىمدارمەن الماستىرۋ جالعاسۋدا. دەپوزيتتەردىڭ دوللارلانۋ دەڭگەيى جىل باسىنداعى 48,4 پايىزدان اعىمداعى جىلعى مامىردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا 39,1 پايىزعا دەيىن تومەندەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ە.دوساەۆ.

باس بانكير ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇلتتىق بانك ەكونوميكانىڭ باسىم سالالارىن جەڭىلدىكپەن كرەديتتەۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرىپ جاتقانىن, ونىڭ شەڭبەرىندە بانكتەرگە 600 ملرد تەڭگە سوماعا ۇزاق مەرزىمدى قورلاندىرۋ ۇسىنىلعانىن اتاپ ءوتتى.

وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق بانك توراعاسىنان كەي ازاماتتاردىڭ كرەديتتىك جۇكتەمەلەرىن ازايتۋ تۋرالى جارلىقتىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانىن سۇرادى.

«مەملەكەت تەڭدەسسىز الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن قابىلدادى. سەبەبى تۇتىنۋ كرەديتتەرىنە قاتىستى قوردالانعان ماسەلەلەردى شۇعىل شەشۋ قاجەت بولدى. مىنا نارسەنى تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: بۇل ءبىر رەتتىك قانا شارا. سوندىقتان, ۇلتتىق بانك جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى ەسكەرۋى قاجەت. كەز كەلگەن جاعدايعا ساپالى ساراپتاما جۇرگىزىپ, بولجام جاساۋى ءتيىس. سايلاۋالدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا مەن بانكتىك ەمەس ۇيىمداردى ۇلتتىق بانكتىڭ باقىلاۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋدى تاپسىردىم. وسىعان بايلانىستى قانداي شارالار قابىلدانىپ جاتىر؟» دەپ سۇرادى پرەزيدەنت.

ۇلتتىق بانك باسشىسى اعىمداعى جىلعى 30 شىلدەگە دەيىن بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى ەسەپتەلگەن تۇراقسىزدىق ايىبى بويىنشا بەرەشەكتى كەشىرەتىنىن ايتا كەلە: «بيىلعى شىلدەدە قارجى نارىعىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ فۋنكتسيالارىن ۇلتتىق بانكتەن 2020 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جەكە مەملەكەتتىك ورگانعا بەرۋ تۋرالى زاڭعا قول قويىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن ۇلتتىق بانك بارلىق قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى قابىلداۋ جۇمىسىن اياقتايدى», دەدى.

بيىل 13 ملن شارشى مەتر ءۇي سالىنادى

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى رومان سكليار بيىل رەس­پۋبليكا بويىنشا 13 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىناتىنىن ايتتى. 2017 جىلى 11,1 ملن شارشى مەتر نەمەسە 100,8 مىڭ تۇرعىن ءۇي, 2018 جىلى 12,5 ملن شارشى مەتر نەمەسە 113 مىڭ پاتەر, 2019 جىلدىڭ 6 ايىندا 5,7 ملن شارشى مەتر نەمەسە 48 925 تۇرعىن ءۇي سالىنعان. «بيىلعى التى ايدا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 605,7 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى, بۇل 2018 جىلعى دەڭگەيدەن 15,5 پايىزعا جوعارى.  مەملەكەتتىك قاراجاتقا 7,4 ملرد تەڭگە جەكە ينۆەستيتسيالار تارتىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن بارلىعى 118 مىڭ تۇرعىن ءۇي سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, ونىڭ ىشىندە 48 925 تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى سالىمشىلارىنىڭ سانى 1,3 ملن ادامعا جەتتى», دەدى ر. سكليار.

ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ بويىنشا كوشباسشى تۇركىستان, قىزىلوردا, الماتى جانە قوستاناي وبلىستارى ەكەن. تۇرعىن ءۇيدى ۋاقتىلى ىسكە قوسۋ ءۇشىن قۇرىلىس الاڭدارىنا ءتيىستى ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيانى جۇرگىزۋگە 81,7 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر.

Nur Otan پارتياسىنىڭ XVIII سەزىندە بەرىلگەن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن تۇرعىن ءۇي سالۋ جانە ساتىپ الۋ قاراستىرىلعان. 7 جىل ىشىندە 40 مىڭ وتباسى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بيىل مامىر ايىنان باستاپ 1610 كوپ بالالى وتباسىنا تۇرعىن ءۇي بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ (9 پاتەر), اقتوبە (22 پاتەر) وبلىستارى مەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ (24 پاتەر) اكىمدىكتەرىمەن بارلىعى 55 پاتەر بەرىلدى», دەدى ر. سكليار.

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن جاستارعا جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي سالۋعا جانە ساتىپ الۋعا قارجىلاندىرۋ ۇلعايتىلدى. 3 جىل ىشىندە 3 مىڭ جالعا بەرىلەتىن پاتەر بەرىلەدى. نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارىندا 1050 پاتەر جانە شىمكەنتتە 900 پاتەر بەرۋ كوزدەلگەن. جىل سايىن 3 جىل ىشىندە كوپ بالالى, تولىق ەمەس وتباسىلار مەن مۇگەدەك بالالارى بار وتباسىلار ءۇشىن جىلىنا 2%-بەن 6 مىڭ جەڭىلدىكتى قارىز بەرىلەتىن بولادى», دەدى مينيستر.

سونداي-اق 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جا­ڭا رەداكتسيادا قابىلداناتىنىن اتاپ ءوتتى. وعان تۇرعىن ۇيلەردى جىلۋمەن, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ, كوممۋ­نالدىق سەكتوردى جاڭعىرتۋ جانە ۇيلەردى جوندەۋ ماسەلەلەرى ەنگىزىلەتىن بولادى.

«پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ مينيسترلىكتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا. يندۋستريالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋ قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ودان ءارى جاقسارتۋعا ءجا­نە ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالاتىن بولادى», دەپ قورىتىندىلادى ءسوزىن ر.سكليار.

5,2 ملن قازاقستاندىقتىڭ تۇرمىسى جاقساردى

بيىل حالىقتى الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دىرۋعا 3,4 ترلن تەڭگە ءبولىندى. بۇل رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 27 پايىزى. قاراجات مەملەكەت تاراپىنان كورسە­تى­لە­تىن 39 ءتۇرلى الەۋمەتتىك كومەككە جۇم­سالماق.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ كوبەيۋىمەن 1,3 ملن ازاماتتىڭ ەڭبەكاقىسى ۇلعايسا, 230 مىڭ جەكە كومپانيادا جالاقى وسۋىنە بايلانىستى تاعى 1,1 ملن ازاماتتىڭ ەڭبەكاقىسى ارتقان. بۇدان بولەك بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە جالاقىسى كوبەيىپ, ناتيجەسىندە جىل باسىنان بەرى 5,2 ملن قازاقستاندىق تۇرمىسىن جاقسارتىپ وتىر. ال بىلتىردان باستاپ زەينەتاقىنى تىكەلەي ەڭبەك وتىلىنە بايلانىستى ەسەپتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلدە 2,1 ملن زەينەتكەر بولسا, ولاردىڭ ورتا ەسەپپەن زەينەتاقىلارى 80 پايىزعا كوبەيگەن. سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا قازاقستان بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ 70 پايىزى زەينەتاقى اۋدارىمىن تۇراقتى جاساپ وتىر.

وسى ورايدا پرەزيدەنت بۇگىندە «ەڭبەك» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى اسا ءتيىمدى ەمەس ەكەنىن, 2018 جىلى جۇمىسسىزدار سانى كەرىسىنشە 443,6 مىڭ ادامعا كوبەيىپ كەتكەنىن, 2017 جىلى ولاردىڭ سانى 442,3 مىڭ بولعانىن العا تارتىپ, «ەڭبەك» باعدارلاماسى جۇمىسسىزدار سانىن ازايتپاي, بار بولعانى قازىرگى كورسەتكىشتى ساقتاپ وتىرعانىن ايتتى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى «ەڭبەك» جانە «سەرپىن» باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋدا قانداي ماسەلەلەر بار ەكەنىن, ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانداي جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىن سۇرادى.

ءوز كەزەگىندە ب. ساپارباەۆ «ەڭبەك» باعدارلاماسى اياسىندا 1,5 ملن ادام جۇمىسپەن قامتىلعانىن ايتتى. «ونى جۇزەگە اسىرۋ قورىتىندىسى بويىنشا 1 ملن جۇمىس ورنى اشىلدى, ونىڭ 800 مىڭى تۇراقتى جۇمىس ورىندارى. تەڭگەرىمدى ساقتاۋ ماقساتىندا ءبىز باعدارلامانى 2025 جىلعا دەيىن ازىرلەدىك. قانشا قىزمەتكەر كەتەدى, قانشاۋى كەلەدى؟ شامامەن 350 مىڭ جۇمىس ورنىن جىل سايىن اشۋىمىز كەرەك. وسىلايشا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن 4,8 پايىزدان 4,5 پايىزعا تومەندەتەمىز», دەدى مينيستر.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ارىس قالاسىنداعى اسكەري قويمادا بولعان جارىلىستىڭ سالدارىن تۇپكىلىكتى جويۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا ۇكىمەت ءتيىستى قاراجاتتى ءبولدى. ەگەر شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بولسا, ولاردى شۇعىل تۇردە شەشۋ كەرەك. ۋاقىت وتە تىعىز», دەي كەلە جالپى ارىس قالاسىندا جۇمىس بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, الداعى ۋاقىتتا دا جۇمىستى جالعاستىرۋ كەرەگىن جەتكىزدى. 

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى ەل ازاماتتارى, مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, وڭىرلەر, وتاندىق بيزنەس  جانە بىرقاتار شەتەلدىك ينۆەستورلار زارداپ شەككەندەرگە ماتەريالدىق جانە مورالدىق قولداۋ كورسەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

«بۇل – حالقىمىزدىڭ بەرەكە-ءبىرلى­گى­نىڭ ارقاسى جانە تۇتاستىعىمىزدىڭ كورى­نىسى. بارىنە ريزاشىلىق بىلدىرەمىن. بۇگىندە ارىستاعى جاعداي تۇراقتى. قالانى جانە تۇرعىن ۇيلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ويداعىداي ءجۇرىپ جاتىر. حالىققا ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلدى. ءبىز ارىسپەن بىرگەمىز, قالانى مىندەتتى تۇردە قالپىنا كەلتىرەمىز», دەگەن پرەزيدەنت پرەمەر-مينيسترگە جانە اكىمدەرگە وسى ماسەلەنى قاتاڭ باقى­لاۋدا ۇستاۋدى تاپسىرىپ, قورعانىس مينيستر­لىگىنە اسكەري قويمانى كوشىرۋ جۇمىس­تارىن ۇزاققا سوزباي, قىسقا مەرزىم ىشىندە اياقتاۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالدى.

«جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىن كورىپ تۇرمىن. الايدا ءبىز قازىر ءجۇ­يەلى كەمشىلىكتەرمەن جانە اسكەري ۆەدوم­ستۆونىڭ باقىلاۋىنىڭ السىرەۋىمەن كۇرە­سىپ جاتىرمىز.  مەملەكەت باسشىسى جانە جوعارعى باس قولباسشى رەتىن­دە مينيسترلىك جۇمىسىنا قاناعاتتان­باي­تىنىمدى بىلدىرەمىن جانە قورعانىس مينيسترىنە قاتاڭ سوگىس جاريالايمىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

«قازىر ارنايى تەرگەۋ كوميسسيا­سى جۇمىس ىستەپ جاتىر. كوميسسيا جۇمى­سىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پرە­زيدەنت اكىمشىلىگىنە جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە كىنالىلەردى جازالاۋ بويىنشا ۇسىنىس ءتۇسىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار قورعانىس مينيسترىنە وسىنداي باسقا دا نىساندارعا تالداۋ جاساۋدى تاپسىرامىن. تالداۋ قورىتىندىسى بويىنشا مالىمەتتەردى بيىل 20 تامىزعا دەيىن ەنگىزۋ كەرەك. بۇل وقيعا توتەنشە جاعدايلاردى جويۋ جۇمىستارىن جوس­پارلاۋ جانە ۇيىمداستىرۋدا دايىن­دى­عىمىزدىڭ تومەندىگىن كورسەتتى. وسى وقيعادان قورىتىندى شىعارىپ, ەندى قايتالانباۋىن قاداعالاۋ كەرەك. ارىستاعى جارىلىستىڭ زاردابىن جويۋ جۇمىستارى تىكەلەي باقىلاۋىمدا بولادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق ەركىندىگى ارتادى

مەملەكەت باسشىسى سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كورپوراتيۆتى تابىس سالىعىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تولەۋگە زاڭنامالىق نەگىز قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدا وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق ەركىندىكتەرىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. وسىلايشا اكىمدىكتەر جەرگىلىكتى جەرلەردە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قوسىمشا ىنتالاندىرىلماق. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆتەن ءوڭىردىڭ دامۋى مەن تۇركىستان قالاسىنداعى قۇرىلىس قارقىنى جانە شەشىمى تابىلماي وتىرعان ماسەلەلەردىڭ بار-جوعىن سۇرادى.

«تۇركىستان وبلىسىنىڭ وڭىرلىك جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى بىلتىرعى التى ايمەن سالىستىرعاندا 4,8 پايىز ءوستى. ونەركاسىپ 5,1 پايىزعا ارتسا, ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبى 4,7 پايىزعا ۇلعايدى. كاسىپكەرلىككە كەلەر بولساق, قازىرگى تاڭدا وڭىردە 138 مىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى جۇمىس ىستەيدى. بۇل الماتى قالاسىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىن. ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 25 پايىزدان استامى وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە ەڭبەك ەتەدى. بۇل سەكتوردا ءونىم شىعارۋ بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 29,8 پايىزعا ارتتى. «بيىل جىل باسىنان بەرى التى ايدا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا 39 پايىزعا كوبەيدى. بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە تۇركىستان قالاسىنداعى قۇرىلىس جۇمىستارى اسەر ەتىپ وتىر», دەدى وبلىس اكىمى. 

وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى وبلىس ورتالىعىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى جالپى ءوڭىردىڭ دامۋىنا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارىن دامىتۋعا سەرپىن بەرەتىنىن ايتتى. «جالپى, وبلىس حالقىنىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. كيەلى شاھاردىڭ دامۋىنا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەرەكشە كوڭىل بولۋدە.  قالانىڭ جاسارىپ, جاڭارۋى – ءبىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى. سوندىقتان بۇل جۇمىس ۇكىمەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس», دەدى پرەزيدەنت.

ءوز كەزەگىندە قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ەرلان قوشانوۆ ورتالىق وڭىردە كاسىپكەرلىكتىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەلىپ, قازىرگى تاڭدا ءاربىر ءۇشىنشى قاراعاندىلىقتىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىندە جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. وسى ورايدا وبلىس اكىمى شاحتەرلەر قالاسى اتالىپ كەتكەن قاراعاندىنىڭ كاسىپكەرلەر شاھارىنا اينالعانىن جەتكىزدى. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, وڭىردەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا ەكولوگيا مەن جۇمىس بەرۋشىلەر جانە قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى ەڭبەك قاتىناستارى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسكەرلەر اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەر ماسەلەسىنىڭ اتىراۋ وبلىسىندا دا بار ەكەنىن ايتا كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆقا ماسەلەنى ءجىتى قاداعالاپ, ەڭبەك شارتتارىنىڭ ءادىل قۇرىلۋىن باقىلاۋدى تاپسىردى. «بولعان وقيعا بارلىعىمىزعا ساباق بولۋى كەرەك, بۇعان قايتا جول بەرمەۋىمىز قاجەت. بۇل بارلىق وڭىرلەرگە, سونداي-اق ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا, سولاردىڭ ىشىندە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ەنەرگەتيكا, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىكتەرىنە, «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنا قاتىستى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ال قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى جاڭادان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلعانىن العا تارتىپ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىندە كومپانيالار تابيعاتتى لاستاعاننان كەيىن ايىپپۇل تولەپ قانا قويماي, كەلگەن زياندى جويۋعا دا اتسالىسۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قاراعاندى وبلىسى بويىنشا جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق جۇمىستارىن قاتاڭ قاداعالاۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, جىلۋ جەلىلەرىنىڭ ەس­كى­رۋ كورسەتكىشى تەمىرتاۋ قالاسىندا 62 پا­يىز, شاحتينسكىدە 65 پايىز, اباي قالا­سىندا 75 پايىزدى قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى.

باستى تالاپ – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ

كەڭەيتىلگەن وتىرىستىڭ كۇن ءتارتى­بىندەگى باياندامالاردى تىڭداپ بولعاننان سوڭ, مەملەكەت باسشىسى القالى جيىندى قورىتىندىلادى.

– الدىمىزدا وتە ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر. بۇل ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ دامۋ كور­سەتكىشتەرىنە بايلانىستى. نەگىزگى مىندەت – وسى قارقىندى ودان ءارى ارتتىرۋ. جالپى, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق ءوسىم بار. ينفلياتسيا دەڭگەيى تۇراقتى. ونەركاسىپ, اگروسەكتور سالالارى ورنىقتى دامىپ كەلەدى. ەلىمىزدە تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى ۇلعايدى. حالىقتى تولعاندىرعان وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر بويىنشا ناقتى شارالار قابىلداندى. ازاماتتاردىڭ تابىس دەڭگەيىن ارتتىرۋ – باستى ماقساتىمىز. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى – حالىقتىڭ ناقتى تابىسى 6,3 پايىزعا ءوستى. دەگەنمەن, توقمەيىلسىپ وتىرۋعا بولمايدى», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

كەڭەيتىلگەن وتىرىستا پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەن ءبىرىنشى ماسەلە – ەلدى يندۋستريالاندىرۋ. ايتالىق, يندۋستريالاندىرۋ جىلدارى 1250 جاڭا كاسىپورىن ىسكە قوسىلعان. 120 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلعان. باعدارلاما قايتا وڭدەۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسىن ساقتاپ قالۋعا, ەكونوميكادا بۇرىن قازاقستاندا بولماعان جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋعا ىقپال ەتكەن.

– الايدا, قالىپتاسقان جاعداي اسا قۋا­نارلىقتاي ەمەس. قازاقستان سالالارىنىڭ سىرتقى جانە ىشكى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ دەڭگەيى تومەن. ەكونوميكالىق كۇردەلىلىكتىڭ جاھاندىق يندەكسىندە 2017 جىلى قازاقستان 133 مەملەكەتتىڭ ىشىنەن تەك 81-ءشى ورىندى يەلەندى. سوندىقتان تەك ۇلەستى عانا ارتتىرىپ قويماي, وندىرىلەتىن جانە ەكسپورتتالاتىن تاۋارلار كارزەڭكەسىن تولىقتىرا ءتۇسۋ ماڭىزدى بولىپ سانالادى, – دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى. 

سونىمەن قاتار وتاندىق ەكسپورتتىڭ قۇرىلىمى وزگەرىسسىز قالىپ كەلەدى. ولاردىڭ 70 پايىزى ءوندىرۋ ونەركاسىبىنە تيەسىلى. وعان قوسا, ەكسپورتتىڭ 14 پايىزى عانا قايتا وڭدەۋ سالاسىنىڭ ۇلەسىندە. بيىل ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋ ءۇشىن 500 ملرد تەڭگە ءبولىندى. قازىر تەك ولاردىڭ 70 ملرد تەڭگەسى عانا سالانى ناقتى قولداۋعا جۇمسالدى.

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ» الەۋەتىن پايدالانۋ قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا جيھاز, ازىق-ت ۇلىك, توقىما, قۇرىلىس سالالارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى تولىق اشىلىپ بولعان جوق.

سونىمەن قاتار جۇيەلى پروبلەمالاردى انىقتاۋ ءۇشىن بۇعان دەيىنگى يندۋستريا­لاندىرۋ باعدارلامالارىن وبەكتيۆتى تالداۋ قاجەت.

– ەڭ نەگىزگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – ءتيىستى دەڭگەيدە قارجىلاندىرۋدىڭ بول­ماۋىنان تۋىندايتىن جىل سايىن­عى قيىندىق. مىسالى, 2018 جىلعا ار­نالعان يندۋستريالاندىرۋ باعدارلا­ماسى بار-جوعى 35 پايىزعا عانا قارجى­لاندىرىلعان. قارجىلاندىرۋمەن قاتار ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىمىز دا كەيىنگە شەگەرىلە بەرەدى. بۇل جەردە جوسپارلاۋدىڭ دا تومەن دەڭگەيى قىلاڭ بەرەدى. قارجىلاندىرۋ بولمايتىن بولسا, جوسپارلاۋدىڭ قاجەتى نە؟ بۇل ىزگى تىلەكتىڭ باعدارلاماسى بولىپ قالادى. جوبالار, باعدارلامالار ءتيىستى دەڭگەيدە قارجىلاندىرىلاتىنداي بولىپ جوسپارلانۋ كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.  

اۋىل شارۋاشىلىعىنا سەرپىلىس قاجەت

پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ەكسپورت كولەمىن 2,5 ەسەگە ارتتىرۋدى تاپسىرعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل سالانىڭ ينۆەس­تورلار ءۇشىن تارتىمدىلىعى تومەن ەكەنى دە قۇپيا ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ تەك 1 پايىزى, ال نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 3,2 پايىزى عانا تيەسىلى.

– بىزگە الداعى بەسجىلدىقتا اۋىل شا­رۋا­شىلىعىندا ناقتى سەرپىلىس كەرەك. وسىعان وراي, باستى دامۋ باعىت­تارىن جانە ءىس-ارەكەتتەردىڭ ناقتى سىزباسىن انىقتاۋ كەرەك. ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارىن ءتيىمدى جۇرگىزۋ قاجەت. ۇكىمەتكە «قازاق ينۆەست» اق-مەن بىرلەسە وتىرىپ الداعى 3 جىلدا ءىرى, بەلگىلى كورپوراتسيالاردى تارتۋدى تاپسىرامىن, مۇنداي كومپانيالاردىڭ كوبەيگەنى بىزگە جاقسى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.  

وسى ورايدا پرەزيدەنت اۋىل شارۋا­شىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ مەملەكەتتىك قولداۋ تالاپتارىنىڭ ءجيى وزگەرۋىنە بايلانىستى شاعىمدارىنىڭ دا ورىندى ەكەنىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە مۇنداي وزگەرىستەر دۇرىس يننوۆاتسيالىق شەشىم قابىلداۋدا قيىندىقتار تۋدىرىپ, اگروبيزنەستىڭ تارتىمدىلىعى مەن تابىستىلىعىن تومەندەتەدى, كاسىپكەرلەردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن جوعالتادى. ەڭ باس­تىسى, قازاقستاننىڭ اگرارلىق مەملەكەت ەكەندىگى استە ەستەن شىقپاۋى ءتيىس.

سوعان وراي, مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە اۋىل شارۋاشىلىعى ساياسا­تىندا قىسقا جانە ورتا مەرزىمدىك باسىم­دىقتاردى ايقىنداپ, ولار­دىڭ نەگىزىندە قولداۋ تەتىكتەرىن تۇراقتاندىرۋدى تاپسىردى. ويتكەنى باسىمدىق انىقتالماي – ءىس العا جىلجىمايدى.

– اۋىل شارۋاشىلىعى – باسشى­لى­عىنىڭ ارالارىندا ساباقتاستىق جوق جالعىز سالا. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشا باعدارلاما قابىلداپ, قانشا ۋادە تىڭدادىق! ءاربىر مينيستر سول قابىل­دانعان باعدارلاماسىنىڭ دۇرىس ەكەنىن دالەلدەپ باقتى. ال قازىر قولىمىزدا نە بار, قۇرعاق ۋادەلەر مە؟ – دەگەن مەملەكەت باسشىسى گەربيتسيدتەر مەن تۇقىم قورىن جاڭارتۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى پاركىن جاڭعىرتۋعا, اگروتەحنولوگيالار مەن سورتتى جاڭالاۋعا بولىنەتىن سۋبسيديالاردىڭ تيىمدىلىگىنە دە كۇمان كەلتىرەتىنىن ايتتى.

– اگروونەركاسىپ كەشەنى ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ الەۋەتى جوعارى. ەكس­پورتتى قولداۋعا قاراستىرىلعان 500 ملرد تەڭگەنىڭ 100 ملرد تەڭگەسى اۋىل شارۋاشىلىعى ەكسپورتىنا باعىتتالادى. اوك ەكسپورتىنىڭ 60 پايىزى – شيكىزاتتىق ءونىم. بىلتىر اۋىل شارۋا­شىلىعى قايتا وڭدەلگەن ونىمدەرىنىڭ ەكسپورت كورسەتكىشى تەك 37 پايىزعا عانا ورىندالدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە ەكسپورتتىق تاسىمالداۋعا قارالعان قارا­جاتتىڭ ۋاقىتىلى ءبولىنىپ, قولداۋدىڭ تەجەلمەۋىن دە مىندەتتەدى.

سونىمەن قاتار جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەكتىگىنە توقتالا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءجۇر­گىز­گەن ينۆەنتاريزاتسيا كەزىندە اۋىل شارۋا­شىلىعى جەرلەرىنىڭ 16,5 ملن گەكتارى پايدالانىلماي جاتقانى انىقتالعانىنا نازار اۋداردى.

وسىعان بايلانىستى ق.توقاەۆ ۇكى­مەتكە بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى جەر­لەرىنىڭ ءاۋديتىن جۇرگىزىپ, جەر كاداس­ترى اقپاراتتىق جۇيەسىن تسيفرلان­دىرۋدى تاپسىردى. ويتكەنى بۇل ماسە­لەدە اشىقتىق پەن مولدىرلىك بولماسا اۋىل­دىڭ دامۋى ەكىتالاي. سوندىقتان پرەزي­دەنت بۇل اۋقىمدى ماسەلەنى ءبىرىڭ­عاي­لاۋدى كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتاۋعا پارمەن بەردى.   

– اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ نورماتيۆتىك جانە تاجىريبەلىك تۇرعىدا باقىلانۋى ءتيىس. جەر وندا جۇمىس ىستەيتىندەرگە تيەسىلى بولۋى كەرەك. ۇكىمەت, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ بويىنشا مونيتورينگ جۇرگىزۋگە كىرىستى. بۇل جۇمىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. ال 2021 جىلى جەر كودەكسىنىڭ جەكەلەگەن نورمالارىنداعى موراتوري مەرزىمىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ساتۋعا جانە جالعا بەرۋگە سالىنعان تىيىم مەرزىمى بىتەتىندىكتەن, بۇل ماسەلە بويىنشا ناقتى شەشىم قا­بىل­داۋىمىز كەرەك. بۇل ماسەلەدە پارلا­مەنت دەپۋتاتتارى, ساياسي پارتيا­لار مەن قوعام وكىلدەرى ءوز ويلارىن ءبىل­­دىر­ەرىنە سەنەمىن. ال شەتەلدىكتەرگە كەلەر بولساق, جەر ولارعا ساتىلمايدى, – دەپ مەملەكەت باسشىسى كەسىمدى ءسوزىن ايتتى.       

قاسىم-جومارت توقاەۆ سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋ جانە سۋ جۇرگىزۋ سالالارىنا دا كوڭىل بولە وتىرىپ, ۇكىمەتتىڭ سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ ناقتى ەسەبىن بىلمەيتىنىن سىنعا الدى. سوندىقتان ۇكىمەتكە جىل سوڭىنا دەيىن سۋ رەسۋرستارىنىڭ تولىق ەسەبىن شىعارىپ, اكىمدەرمەن بىرلەسە وتىرىپ قۇرىلىمداردى قالپىنا كەلتىرىپ, جاڭادان سۋارمالى جەرلەردى انىقتاي وتىرىپ, كولەمىن كوبەيتۋدى تاپسىردى. 

بيزنەسكە تۇساۋ بولعاندار قاتاڭ جازالانادى

مەملەكەت باسشىسى تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت رەتىندە كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا ماڭىز بەردى. بۇل ماسەلە جاقىندا عانا ۇلتتىق ينۆەستورلار كەڭەسىندە تالقىلانعان. قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى ورايدا وتاندىق بيزنەستى تولىق قولدايتىنىن ءبىلدىرىپ, كاسىپكەرلەردىڭ جولىنا كولدەنەڭ تۇرىپ, نەگىزسىز تەكسەرۋلەرمەن ماتاپ, الىمدارمەن قاناپ, رەيدەرلىكپەن اينالىساتىنداردى قاتاڭ جازالاۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونىمەن قاتار بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ باسشىلارىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ ۋاقىتى تۋعانىن مالىمدەدى.

مەملەكەت باسشىسى مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىگى سالاسىنا بايلانىس­تى دا پىكىر ءبىلدىردى.

– مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىگى سالاسىنىڭ الەۋەتى جوعارى. وسىعان قاراماستان, ءمجا جوبالارىنىڭ 90 پايى­زىندا مەملەكەت مىندەتتەمە العان. وعان قوسا, بارلىق مىندەتتەمەلەردىڭ 30 پايىزى بويىنشا تولەمدەر جاقىن ارالىقتا تولەنۋى ءتيىس. وسىلايشا ءمجا يدەياسى تيىمدىلىگىن جوعالتتى, – دەگەن مەملەكەت باسشىسى جەكەمەنشىك ارىپتەستەر تاراپىنان بەلگىلى ءبىر جوبالار بويىنشا مىندەتتەلگەن مەرزىمنىڭ ساقتالماۋى مەن جۇمىستارىنىڭ ساپاسىنا بايلانىس­تى شاعىمدار تۋىنداعانىن جەتكىزدى. ماسەلەن, مۇنداي جاعداي ماڭعىستاۋ وبلىسىندا كورىنىس تاپقان. 

قاسىم-جومارت توقاەۆ كۇن ءتارتى­بىن­دەگى كەلەسى ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە قو­­لايلى ماكروەكونوميكالىق ورتا قا­لىپ­تاستىرۋ ىسىنە نازار اۋداردى. بۇل – ەكو­نوميكالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى بولشەگى.

پرەزيدەنت بانك سەكتورىنىڭ ەكونوميكانىڭ دامۋىنداعى ۇلەسىنىڭ تومەن بولۋىنا دا توقتالدى. وسى ورايدا ۇلتتىق بانك جاعدايدى باقىلاۋعا الىپ, بانك سەكتورىن رەفورمالاۋدى قا­پەردە ۇستاۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار حا­لىق پەن بيزنەس تاراپىنان باعا ساياسا­تىنا ترانسپارەنتتىلىك پەن سەنىم قالىپ­تاس­تىرۋدى قولعا الۋى قاجەت.

كەڭەيتىلگەن وتىرىستا قاسىم-جومارت توقاەۆ بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. بۇل سالا ازىرگە تۇرعىنداردىڭ ناقتى سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرماي وتىرعانىن سىنعا الدى.

بۇگىندە بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى جاپپاي قايتا قۇرىلىمداۋدى ايتپاعان­نىڭ وزىندە يميدجدىك جوبالاردان باس تارتۋ – بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە قالا بەرەدى.

– جوبالاۋ ساپاسىنىڭ پروبلەماسى رەتىندە نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى جەڭىل رەلستى كولىك جوباسىن سوزىمىزگە دالەل رەتىندە ايتۋعا بولادى. حالىققا قولايلى ءارى ءتيىمدى كولىك ءتۇرىن تاڭداۋدىڭ ورنىنا قىمبات جانە ۇتىمسىز جوبا تاڭدالعان. بۇل جەردە مامانداردىڭ, ارحيتەكتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ جانە جالپى قوعامنىڭ پىكىرلەرى ەسكەرۋسىز قالعان. اكىمدىكتىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا جوبالانعان جولاۋشىلار اعىنى تاۋلىگىنە 146 مىڭ ادامعا جەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا وسىعان ۇقساس اۋەجايدان جاڭا ۆوكزالعا دەيىنگى باعىتتاعى جولاۋشىلار اعىنى بار-جوعى 2 مىڭ ادامعا ازەر جەتەدى. سوندا جولاۋشىلار اعىنىن قالايشا 70 ەسەگە كوتەرمەكسىزدەر؟ بۇل جوبا ۇدايى سۋبسيديا تالاپ ەتكەنىمەن قويماي, مەملەكەتتىڭ موينىنا اۋىر جۇك بولىپ ارتىلۋ قاۋپى بار. سوندىقتان ۇكىمەتكە نۇر-سۇلتان قالا­سى اكىمدىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ناقتى ۇسى­نىستار بەرىپ, ماسەلەگە نۇكتە قويۋدى تاپسىرامىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, جۇمسالعان شى­عىندار مەن حالىقارالىق مىندەت­تەمەلەر ەسەپكە الىناتىندىقتان, بۇل جوبا توقتاتىلمايدى, بىراق سالدارى اۋىر بولاتىنىنا مويىنسىنۋ كەرەك. وعان قوسا, وسى تەكتەس جوبالاردى ۇسى­نۋ­شى­لار باقىلاۋشى ورگانداردىڭ ساۋال­دارىنا جاۋاپ بەرۋگە دايىن بولۋلارى قاجەت.

پرەزيدەنت كەلتىرگەن دەرەكتەرگە قا­راعاندا, قاراجاتتىڭ ءتيىمسىز جۇمسالۋىنا بايلانىستى ادەتتە مەملەكەتتىك ورگان­نىڭ قاتارداعى قىزمەتكەرى عانا جاۋاپتى دەپ تانىلىپ, ولاردىڭ جازاسى كەل­تىرىلگەن شىعىندى ماڭايلامايدى ەكەن. ماسەلەن, 2018 جىلى جاۋاپقا تار­تىل­عان 155 قىزمەتكەردىڭ تەك 7 پايىزى نەمەسە 11-ءى عانا باسشى قىزمەتكەر بولعان.

وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنە مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا بيۋدجەت قاراجاتىن جوسپارلاۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى تاپسىردى.

– بۇل ماسەلەنى زاڭنامالىق دەڭگەيدە شەشۋ قاجەت. مەن بۇل باستامانى پارلامەنتتىڭ قولدايتىنىنا سەنەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

سونىمەن قاتار ۇكىمەتكە مەملەكەت تاراپىنان سالىنعان قاراجاتتىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قاي­تا­رىمىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى تاپسىردى.

مەملەكەت باسشىسى ءوز پلاتفور­ما­سىندا ۋادە ەتىلگەن بيۋدجەتتى قالىپ­تاس­تىرۋعا تۇرعىنداردى بەلسەنە ارالاستىرۋ تاپسىرماسىن دا ەسكە سالدى. وسى­عان وراي قوعامدىق كەڭەستەر مەن ءماس­ليحاتتار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى قۇرىلىم­داۋعا قاتىسۋى ءتيىس, ال Nur Otan پارتيا­سى بەلسەندى ارەكەت ەتۋى كەرەك.

قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى تاپسىر­دى. بۇل پروتسەدۋرالار بۇگىنگە دەيىن سان مارتە وزگەرتىلسە دە, ساتىپ الۋلار ءالى دە ءمول­دىرلىگىن جانە تيىمدىلىگىن كورسەتە العان جوق. وسى رەتتە تەحنيكالىق قۇجاتتاردى ءازىر­لەۋدى ءبىر ىزگە سالىپ, تارتىپكە كەلتىرۋ كەرەك.

– ءالى كۇنگە تيپتىك جوبالار, تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەر مەن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار تەك «ۇستەلگە قويا سالۋ» ءۇشىن عانا جاسالىپ كەلەدى. ول قۇجاتتارعا قويىلاتىن تالاپتار وتاندىق ماتەريالداردى قولدانۋ, سونداي-اق بيۋدجەتتىك تيىمدىلىگىنە بايلانىستى قاتاڭداتىلۋى قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. 

مەملەكەت باسشىسى ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋ سالاسىنا ەل پرەزيدەنتى رەتىندە باسا كوڭىل بولەتىنىن ايتا كەلە, حالىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك از قامتىلعان تۇرعىنداردىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى ءىس-شارالار جيىنتىعىنا دا نازار اۋداردى. ايتالىق, ەلىمىزدە 1 ماۋسىمنان باستاپ بيۋدجەت سالاسىنىڭ جەكەلەگەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 30 پايىزعا كوبەيتىلدى. 1 ساۋىردەن باستاپ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك بەرۋدىڭ شارتتارى وزگەرىپ, ونى الۋشىلار سانى 3 ەسەگە دەيىن ارتتى. قازىرگى ۋاقىتتا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار سانى 1,5 ملن ادامدى نەمەسە 291 مىڭ وتباسىن قۇرايدى. ال وسى كومەكتى تولەۋگە 202,4 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.

بىراق وسى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەككە كەلگەندە بىرنەشە قىجىلدى ماسەلە ايقىندالعان. ماسەلەن, ادەيى اجىراسۋ, جۇمىستان شىعۋ, مۇلكىن وزگەلەردىڭ اتىنا جازۋ ارقىلى تابىسىن ازايتىپ كورسەتۋ, ءتىپتى قوراسىنداعى مالىن سويىپ تاستاۋ جاعدايلارى دا بەلەڭ الا باستاعان.

كومەك تاعايىنداۋعا ءاتۇستى قاراۋدىڭ سالدارى حالىق اراسىندا ماسىلدىق دەرتىن تۋعىزا باستاعان. 

بۇل دەرەكتەردى ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان پرەزيدەنت ۇكىمەتكە ناقتى كومەك الۋشىلاردى عانا قولداي وتىرىپ, كومەك تاعايىنداۋعا باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, الاياقتىق جانە جەمقورلىق دەرەكتەرى بويىنشا نازارعا ىلىككەندەردى قاتاڭ جازالاۋدى تاپسىردى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭادان جۇمىس ورىندارىن اشۋمەن قاتار, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى قولداۋدى دا قاتاڭ تاپسىردى.

مەملەكەت باسشىسى كەڭەيتىلگەن وتىرىس بارىسىندا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جاريالانعان جاستار جىلىندا جاستارمەن قوعامدىق-يدەولوگيالىق جۇمىس جۇرگىزۋ وتە ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنت ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

– بيىل اتىراۋ قالاسىندا بىردەي جۇمىس اتقاراتىن جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك جۇمىسشىلارعا لايىقتى جالاقى تولەپ, ادىلەتتىلىكتى ساقتاۋدى تاپسىردىم. ۇكىمەتكە وسى ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتىپ, شەشۋدى تاپسىرامىن. ەگەر ينۆەستورلارمەن جاسالعان كەلىسىمشارتتارعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت بولسا, بۇل ماسەلەنى كۇن تارتىبىندە ۇستاۋ قاجەت. ارينە بۇل وڭاي شارۋا ەمەس, تۇسىنەمىن. دەگەنمەن بۇل ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. سەبەبى ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋ – بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باستى ماقساتى! – دەپ ناقتىلادى پرەزيدەنت. 

قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى.

– بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بيىلعى جىلدىڭ 6 ايىندا 5,7 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, بۇل وتكەن جىلدىڭ وسىنداي مەرزىمىنىڭ 98,1 پايىزىن قۇرايدى. سوندىقتان ەكىنشى جارتىجىلدىقتا كەشىگۋدىڭ ورنىن تولتىرىپ, جوسپارلى مىندەتتەرگە جەتەرىمىزگە سەنەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

وسىعان قاراماستان, ايماقتارداعى پاتەر كەزەگىندە تۇرعاندار سانى 2012 جىلدان بەرى 2 ەسەدەي ءوسىپ, 487 مىڭ ادامنان اسقان.

قاسىم-جومارت توقاەۆ تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە رەتىندە ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن كۇشەيتە ءتۇسۋدى اتادى.

مەملەكەت باسشىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جاعدايدىڭ جاقسارعانىن, حالىقتىڭ 50 پايىزى مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىنا كوڭىلى تولاتىنىن اتاپ ءوتتى. الايدا, اۋىل مەن قالاداعى مەدي­تسي­نا­لىق قىزمەت ساپاسى مەن نارەستەلەر ءولىمى كورسەتكىشتەرىندە الشاقتىقتار ءالى بار.

پرەزيدەنت مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋ كادرلاردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن جانە 1 ماۋسىمنان باستاپ سالا قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ جالاقىسى 30 پايىزعا كوتەرىل­گەنىن ايتتى. بۇل ءۇشىن ۇكىمەتتەن 45 ملرد تەڭگە بولىنگەن.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى وڭىرلەردى دامىتۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە ماڭىز بەردى. ماسەلەن, قاسىم-جومارت توقاەۆ ءاربىر ۇلتتىق حولدينگ پەن ۇلتتىق كومپانيالار قازاقستان حالقىنا تەك پايداسىن تيگىزىپ, شىعىندارى تۋرالى قورقىنىشتى ءتۇس ءتارىزدى تەزىرەك ۇمىتۋلارى ءتيىس ەكەنىن قاداپ ايتتى.

– ەلباسى ولاردى ەكونوميكانى, ينفراقۇرىلىمداردى جانە يندۋستريانى دامىتاتىن دامۋ ينستيتۋتتارى رەتىندە قۇردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ولاردىڭ مىندەتى – حالىققا قىزمەت ەتۋ! مەم­لەكەتتىك حولدينگتەر ءۇشىن قۇرىلىمدارىن كەڭەيتىپ, تابىستارىن ارتتىرۋ – باستى ماقسات بولماۋى ءتيىس. ولاردىڭ كوبى – مونوپوليستەر, دەمەك تابىستارىنىڭ دەنى – حالىق پەن ازاماتتاردىڭ شىعىنى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.  

ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى اتالعان سالانى جەتىلدىرۋدىڭ تىڭ جولدارى مەن ناقتى ۇسىنىستارىن ۇسىندى. ماسەلەن, ەندى مينيسترلەردىڭ ورىنباسارلارىنا «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى ءبىلىم الۋعا تىيىم سالىنباق. ق.توقاەۆ ۆيتسە-مينيسترلەر بىلىمدەرىن ءوز قاراجاتتارىنا جانە بوس ۋاقىتتارىندا جەتىلدىرسىن دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىردى.
وتىرىس سوڭىندا پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ جۇمىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – حالىقتىڭ تابىسىن كوتەرىپ, ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ,  ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارىن ودان ءارى جالعاستىرۋ ەكەنىن ەسكە سالدى. 

– جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان بارلىق مەملەكەتتىك باعدارلامالار, ەڭ الدىمەن, حالقىمىزدىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. سوندىقتان وسىنداي اسا جاۋاپتى مىندەتتى جوعارى دەڭگەيدە اتقا­رۋى­مىز كەرەك. بۇل ەڭ الدىمەن ەگەمەن ەلى­مىزدىڭ بۇگىنى ءۇشىن ايانباعان اتا-بابا­لاردىڭ ءىسىن جالعاستىرۋ دەپ ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. اسقار ۇزاقباي ۇلى مامين باسقارىپ وتىرعان ۇكىمەت العا قويىلعان ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتتى. كاسىبي دەڭگەيى جوعارى, مۇمكىندىكتەرى مول. ءبىز بۇل كۇردەلى كەزەڭنەن دە ابىرويمەن وتەمىز. وعان مەن كامىل سەنەمىن, – دەپ ويىن قورىتتى مەملەكەت باسشىسى. 

باۋىرجان مۇقان,
سەرىك ابدىبەك,  
«Egemen Qazaqstan»