الىستى جاقىنداتاتىن جوبا
سەيسەنبى, 5 ناۋرىز 2013 7:20
اقتوبە وڭىرىندە ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنداي ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى. «عاسىر جوباسى» اتانىپ وتىرعان وسى حالىقارالىق ماگيسترالدىڭ 628 شاقىرىمى وبلىس اۋماعىمەن وتەدى. سونىڭ 356 شاقىرىمى وسى جوبا بويىنشا سالىنۋدا. وبلىستىق اۆتوكولىك جولدارى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى باعلان بايماعامبەتوۆپەن اڭگىمەمىز الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىرى جوبانىڭ قالاي باستاۋ العانىنا, كۇرە جولدىڭ بويىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ويىستى.
سەيسەنبى, 5 ناۋرىز 2013 7:20
اقتوبە وڭىرىندە ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنداي ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى. «عاسىر جوباسى» اتانىپ وتىرعان وسى حالىقارالىق ماگيسترالدىڭ 628 شاقىرىمى وبلىس اۋماعىمەن وتەدى. سونىڭ 356 شاقىرىمى وسى جوبا بويىنشا سالىنۋدا. وبلىستىق اۆتوكولىك جولدارى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى باعلان بايماعامبەتوۆپەن اڭگىمەمىز الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىرى جوبانىڭ قالاي باستاۋ العانىنا, كۇرە جولدىڭ بويىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ويىستى.
– باعلان اۋەلبەك ۇلى, وسى جوباعا تەرەڭىرەك توقتالىپ ءوتسەڭىز.
– شىنىندا, بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «عاسىر جوباسى» ەكەنى ءسوزسىز. مۇنىڭ ءوزى «جاڭا جىبەك جولى» رەتىندە دە ماڭىزى بار. باستاپقىدا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تاتارستاننىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى مينتەمير شايميەۆ اراسىندا قازاقستان مەن قازاننىڭ اراسىنداعى جول قاتىناسىن جاقسارتۋ تۋرالى اڭگىمە بولىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «باتىس ەۋروپا مەن باتىس قىتايدى» جالعاستىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن العا تارتسا كەرەك. مىنە, بۇل جوبا وسىلاي دۇنيەگە كەلىپ, قولداۋ تاۋىپ, ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەگەن باستاما رەتىندە دە باياندى بولدى.
ەلباسى وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەۋروپا مەن ازيانىڭ بەدەلدى بانكتەرىنەن قاراجات الۋعا قول جەتكىزدى جانە قالعان 30 پايىزى بيۋدجەتتەن ءبولىندى. بۇل جوبا قۇرىلىسى ەڭ ءبىرىنشى ءبىزدىڭ وبلىستىڭ اۋماعىندا باستالدى. «سامارا-شىمكەنت» تاس جولىنىڭ 1025 شاقىرىمىنان 1240 شاقىرىمعا دەيىنگى ارالىقتا قارقىندى جۇمىس جۇرگىزىلدى. ۇلعايسىن ەلدى مەكەنىنەن ىرعىزدىڭ ۇستىمەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى 215 شاقىرىم جولعا اسفالت ءتوسەۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولدى. بۇل جەرلەردە سورلار, بارقان قۇمدار كوپ كەزدەسەدى. سونداي-اق, قيىرشىق تاس, باسقا دا ماتەريالدار جەتكىزۋگە شالعايلاۋ ەدى. قيىرشىق تاس قارابۇتاق وڭىرىنەن جەتكىزىلدى. 2010 جىلعى اپتاپ ىستىق تا قيىندىق كەلتىردى. وسىنشاما جولدىڭ 107 شاقىرىمىنىڭ قۇرىلىسىن «يۆرۋس» كومپانياسى, ال 108 شاقىرىمىنىڭ قۇرىلىسىن «دەناراحساس قازاقستان» كومپانياسى سالدى. جوعارىداعىداي قيىندىقتارعا قاراماستان جۇمىس بەلگىلىنگەن مەرزىمدە اتقارىلدى.
ميالىدا ەكى جانە قياقتىدا ەكى – نەبارى ءتورت قيىرشاق تاس شىعاراتىن زاۋىت جۇمىس ىستەدى, ءتورت اسفالت زاۋىتى ورناتىلدى. ىرعىزدىڭ قۇمى پايدالانىلدى. 2011 جىلى كۇرەجولدىڭ 215 شاقىرىمى پايدالانۋعا بەرىلدى. وعان ايتەكە بي, ىرعىز جانە شالقار اۋداندارىنىڭ 700-گە جۋىق تۇرعىندارى تارتىلدى. ولار اسفالت توسەيتىن, جۇك تاسىمالدايتىن, نىعىزدايتىن وسى زامانعى تەحنيكالاردا جۇمىس ىستەدى. شەتەلدىك ماماندار 10 پايىزدى قۇرادى. جولدىڭ وسى بولىگىنىڭ قۇرىلىسىنا 21 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالدى. ەكى مەردىگەر دە وزدەرىنە بەكىتىلگەن ۋچاسكەلەردى مەرزىمىندە ساپالى اياقتادى.
– مۇنىڭ ءوزى جولدىڭ وسى بولىگى وتەتەتىن ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىنا سەرپىن بەرگەنى بەلگىلى. پايدالانۋعا بەرىلگەن جولدىڭ ساپاسىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– كۇرە جولدىڭ وسى بولىگىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى ىرعىزدىقتاردىڭ وبلىس ورتالىعىمەن قاتىناسىن جاقسارتتى, اۋداننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىن ۇدەتتى. بولاشاقتا جول بويىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ كوكجيەكتەرى كورىندى. ءتۋريزمدى دامىتۋعا باسىمدىلىق بەرىلۋدە. ولار بۇرىنعىداي جول ازابىن تارتپايتىن بولدى. بۇرىن شالقارعا بارىپ پويىزعا وتىرىپ, اۋرەگە تۇسەتىن-ءدى. ال, تىكە جولمەن جۇرە قالسا, جەتى-سەگىز ساعات ءجۇرىپ, جول ازابىن تارتىپ جەتەتىن. ەندى ءۇش-ءتورت ساعاتتا ىرعىزعا جەتىپ بارادى. وبلىس باسشىلىعى حالىقتىڭ قامىن ويلاپ جولاۋشىلار ۇشاعىن دا ۇشىرۋدى دا ويلاستىرىپ قويىپ ەدى, ەندى ونىڭ قاجەتى بولماي قالدى. تاقتايداي تەگىس جول, ەكونوميكانىڭ دامۋىنا دا ىقپال ەتىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ جاقسارۋىنا العىشارت جاساپ وتىر. 215 شاقىرىم جول ۋچاسكەسى ەكىنشى دارەجەلى جول ساناتىندا. ەنى 9 مەتر, ەكى جولاقتى. ءاۆتوموبيلدىڭ بەلاعاشىنا تۇسەتىن سالماق جۇكتەمەسى 13 تونناعا دەيىن. جولعا جەردىڭ ىڭعايىنا قاراي قالىڭدىعى 60-80 سانتيمەتر قاتتى جامىلعى توسەلگەن. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا حالىقارالىق تاجىريبە پايدالانىلدى. سوندىقتان ساپاسىنا سىن جوق. جول سالىنىپ جاتقاندا 6-7 ءتۇرلى باقىلاۋ بولدى. ياعني, قاتتى جامىلعى توسەۋدىڭ بارلىق تەحنولوگيالىق تالاپتارى ساقتالدى دەۋگە نەگىز بار. ال, بۇرىنىراق ىسكە قوسىلعان «اقتوبە-قارابۇتاق-ۇلعايسىن» ۋچاسكەسىندەگى جولدىڭ ەنى 8 مەتر, اۆتوموبيل بەلاعاشىنا تۇسەتىن سالماق جۇكتەمەسى – 10 توننا. بۇل جولداردى جوعارىداعىداي ستاندارتتارعا جەتكىزۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندەگى شارۋا. ازىرگە, بار كۇشتى جۇمىلدىرىپ, جاڭادان سالىنىپ جاتقان جولداردى پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلۋدە.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «باتىس ەۋروپا–باتىس قىتاي» حالىقارالىق اۆتوكولىك ءدالىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىن 2013 جىلى بىتىرۋگە ايرىقشا ماڭىز بەردى. وبلىس اۋماعىنان وتەتىن جولدىڭ قالعان ۋچاسكەسىندەگى جۇمىس بارىسىمەن تانىستىرا كەتسەڭىز.
– قازىر وبلىس بويىنشا 356 شاقىرىم جولدى پايدالانۋعا بەرۋ تولىقتاي اياقتالادى. ونىڭ 215 شاقىرىمى 2011 جىلى ىسكە قوسىلعانىن جوعارىدا ايتتىم. قازىر ۇزىندىعى 102 كيلومەتر «اقتوبە – مارتوك – رەسەي شەكاراسى» ۋچاسكەسىندە جۇمىس قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە 39 شاقىرىمدىق اقتوبە قالاسىنىڭ سولتۇستىك اينالما جولى دا سالىنۋدا. جوبا قۇرىلىسىنا قاجەتتى ماتەريالدارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. «اقتوبە – مارتوك – رەسەي شەكاراسى» ارالىعىنداعى جول قۇرىلىسىن تەندەردەن ۇتىپ العان تۇركيانىڭ «دجينگيز ينشات» كومپانياسى قازىردىڭ وزىندە 90 شاقىرىم جولدىڭ جوندەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋدە. 50 شاقىرىم جولعا قاتتى جامىلعى توسەلدى. وسى بولىكتەگى جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى ماتەريالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءۇش قيىرشاق تاس شىعاراتىن, ەكى اسفالت وندىرەتىن زاۋىت جۇمىس ىستەپ تۇر. جولدىڭ وسى ۋچاسكەسىنە قارالعان 14 ميلليارد تەڭگەنىڭ 12 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجىسى يگەرىلدى. وسى جولدىڭ بويىندا 46 سۋ قۇبىرلارى سالىنادى, سونىڭ ىشىندە 14-ءى كوپىر بار. مارتوككە كىرەبەرىستەگى ەلەك وزەنىنەن وتەتىن كوپىردى قايتا جاراقتاندىرۋ كوزدەلگەن بولاتىن. جاماپ-جاسقاعاننان گورى جاڭادان سالۋدى ويلاستىرىپ, جاڭا كوپىردىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرى ءتيىستى ورىندارعا تاپسىرىلدى. «اقتوبە – مارتوك – رەسەي شەكاراسى» بولىگىندە 300-گە جۋىق تەحنيكا, 700-دەن استام جۇمىسشى ەڭبەك ەتۋدە. «يۆرۋس» كومپانياسى قوسالقى مەردىگەرلىك قىزمەت اتقارۋدا. ەكى كومپانيادا دا جاپوندىق, يتالياندىق, شۆەدتىك, امەريكالىق جانە قىتايلىق تەحنيكالار پايدالانىلۋدا. وسىنشاما تەحنيكانى تۇگەلدەي قازاق جىگىتتەرى ۇرشىقشا ءيىرىپ, ولاردا جۇمىس ىستەۋگە توسەلىپ, يگەرىپ الدى. ولار قازىر تاجىريبەلى اۆتوگرەيدەر جۇرگىزۋشىلەرى, اسفالت توسەۋشىلەر, زاۋىتتار مەن قوندىرعىلاردىڭ وپەراتورلارى بولىپ ەسەلى ەڭبەك ەتۋدە.
جول بويىندا جۇمىس ىستەيتىندەر ۆاحتالىق پوسەلكەلەردە تۇرادى. ولاردا جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك ەتۋى, تىنىعۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايلار جاسالعان. اسحانا, كىر جۋاتىن ورىن, مونشا جۇمىس ىستەيدى, جۇمىسشىلار ءۇش مەزگىل تاماقتاندىرىلادى, جۇمىسشىلار جۇمىس كيىمىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. جۇمىسشىلار 15-20 كۇن سايىن الماسىپ ەڭبەك ەتەدى. جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى اتقارعان جۇمىستارىنا قاراي 60 مىڭ تەڭگەدەن 180 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى.
– قالانى اينالما جولدار و باستا جوبادا قاراستىرىلىپ پا ەدى؟ الدە كەيىننەن قوسىلدى ما؟
– قالانىڭ اينالما جولدارى ءبىرىنشى جوبادا قاراستىرىلعان جوق. «نۇر وتان» پارتياسىنان سايلانعان ءبىر توپ دەپۋتات كەلگەندە وبلىستىق فيليالدا كەڭەيتىلگەن وتىرىس بولدى. سوندا اقتوبەنىڭ ءبىر ميلليوندىق قالا بولۋ مۇمكىندىگى, قالانىڭ ۇستىمەن تاۋلىگىنە 20 مىڭ ماشينا وتەتىندىگى, بولاشاقتا قالادا اۆتوكولىك كەپتەلەگى بولىپ, كوشە قوزعالىسىندا قيىندىق تۋىندايتىنى, سونشاما كوپ اۆتوكولىكتىڭ شاھاردىڭ ىشىمەن ءوتۋى ەكولوگيانى لاستايتىنى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. بۇل ماسەلەنى دەپۋتتاتتار ۇكىمەتكە جەتكىزدى. ءسويتىپ, بولاشاقتا ميلليون تۇرعىنى بولاتىن اقتوبە قالاسىندا سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك اينالما جولدارىن سالۋ ماسەلەسى شەشىلدى. سولتۇستىك اينالما جولى قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. بۇل جەرلەردىڭ يەلەرى كوكونىس ءوسىرۋدى, جول بويى سەرۆيستىك قىزمەتىن جولعا قويۋدى ويلاستىرعان-دى. وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆتىڭ اينالما جول تۇسەتىن جەرلەردىڭ قوجايىندارىمەن تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋى ارقىلى ءوزارا كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. جوبانىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنگەن اينالما جول وتەتىن جەرلەردىڭ قوجايىندارىنا باسقا اۋماقتاردان جەر بەرىلدى. ءسويتىپ, ولارعا وتەماقى رەتىندە تولەۋگە بولىنگەن 75 ميلليون تەڭگە قارجى بيۋدجەتكە قايتارىلدى. جەر قوجايىندارى دا ريزا, وسىلاي ەلدىك مۇددە دە وڭ شەشىلدى. اقتوبە – حلەبودار باعىتىنداعى 9,6 شاقىرىم جول ءبىرىنشى دارەجەلى جول بولادى. وعان اسفالت-بەتون, شاعال تاستى قوسپالار توسەلۋدە. جولدىڭ كەڭدىگى دە كوڭىلدەگىدەي, سونداي-اق تەمىر جولدان وتەتىن اسپالى كوپىر قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. بۇل اۆتوكولىكتەردىڭ جوعارى ءوتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قىسقى كەزەڭدە توقتامايدى. قىسقى كەزەڭدە جاساندى قۇرىلىستار بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. سونىڭ ىشىندە ەلەك وزەنىنەن وتەتىن كوپىر دە بار. سونىمەن بىرگە, ايىرما جولدار دا سالىنۋدا. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, كۇرە جولدىڭ بويى قايناعان ەڭبەك, تولاسسىز جۇمىس. قازىر بارلىق قام-قارەكەت «اقتوبە – مارتوك – رەسەي شەكاراسى» ۋچاسكەسىندەگى جولدى الداعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا پايدالانۋعا بەرۋگە باعىتتالعان. بۇل باعىتتا تاجىريبەمىز دە, تەحنيكا جانە ادام كۇشى, قۇرىلىسقا قاجەتتى ماتەريالدار دا جەتكىلىكتى. قىس تۇسكەنىمەن جول بويىندا جۇمىس تولاستامادى. جازدا قاتتى جامىلعى توسەۋگە ماتەريالدار قورى جاسالۋدا. باسقا دا اعىمداعى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ وبلىس اۋماعىنان وتەتىن بولىگىنىڭ تولىقتاي ىسكە قوسىلىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالار كەزى دە جاقىن. مۇنىڭ ءوزى جۇك تاسىمالىن ارتتىرىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنا اناعۇرلىم وڭ ىقپال ەتەتىن بولادى. الىستى جاقىنداتاتىن كۇرە جولدىڭ بويىنداعى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە دە وڭ وزگەرىستەر اكەلەرى ءسوزسىز. مۇنداي ۇلكەن جوبانىڭ تەك ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى كوڭىلگە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. وسى جولدا تەر توگىپ جۇرگەن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ەسەلى ەڭبەگى ەل ەرتەڭىنە قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.
