قوناقتا
كەلدى مىنە, ءبىر قوناق,
اكەلگەنى
– شوكولاد.
بار بولعانى
ءبىر قوراپ.
اكەلگەندەي
بەينەبىر
فابريكانى
كوشىرىپ,
ءاربىر ءسوزىن
ءوسىرىپ
سويلەپ وتىر
كوسىلىپ.
كەلدى تاعى ءبىر قوناق
جەتىپتى بۇل
قۇر قول-اق.
توي يەسى
قارادى
وعان سونشا
تەسىلىپ,
ءدىر-ءدىر ەتتى
قاباعى,
كوزى ءمىردىڭ
وعىنداي
قۇرقول كەلگەن
قوناقتىڭ
كوزىن تەسىپ
بارادى.
دەدى ىشىنەن
«جەتەكتەپ
وتىرعىزىپ
قايتەمىن,
ءوزى-اق ورىن
تابادى».
كەلدى تاعى ءبىر قوناق
بايقالادى
ىسىنەن
سوزگە, ىسكە
مۇلدە ولاق.
جارقىرايدى,
التىن با؟!
قالىپتى شەتى
اشىلىپ,
اكەلگەن زاتىن
تۇردى وراپ.
توي يەسى
اسىعىپ
العانىنشا
سىيلىعىن
اسىققانىن
جاسىرىپ,
قولىن سوزا
بەرگەندە
اكەلگەنى
قوناقتىڭ
جەرگە ءتۇستى
شاشىلىپ.
ول – اسپالى
شام ەكەن.
«ۇيدەگى العان
شامىمەن
مىناۋ ءبىر
شام پار ەكەن», –
دەپ قوناقتى
توردەگى
وتىرعىزدى
ورىنعا.
بەرگەن سىيى قولىندا
قۋانىشتان
تەرلەدى.
دەپ قويادى
ىشىنەن:
«دۇرىس بولدى
كەلگەنى!»
كىردى قوناق
تاعى دا,
ءجۇز مىڭ تەڭگە
بەرگەنى.
ونى ءسۇيىپ,
قۇشاقتاپ,
وتىرعىزدى
جانىنا.
شاقىرىپتى كورشى ەدىك,
«ۇيات بولار
كورسە جۇرت»,
دەپ ون مىڭدىق
ۇسىندىم.
ازسىنعانىن
ون مىڭدى
ءسوز بەرگەندە
ءتۇسىندىم.
ىشىمنەن:
«نەتكەن توي!»دەدىم,
ەڭ سوڭىندا
سويلەدىم,
دەمەدى «جاقىن
كورشى ەدىك»...
جاتتى كەلگەن
قوناقتار
سىيلىعىمەن
ولشەنىپ...
جەمقوردىڭ حاتى
كۇنى-ءتۇنى
اقشا بوپ اڭدىعانىم,
تاعى دا الدىم,
تاعى دا,
تاعى دا الدىم.
قازىنانىڭ
مۇلكىنە سالىپ قولدى,
جىمقىرۋعا,
الۋعا داعدىلاندىم.
قۇنىعۋ ما, الدە بۇل جاستىعىم با,
تەمىرىن دە,
قىمقىردىم استىعىن دا!
جەگەنىمنەن
اساتىپ قويعاننان سوڭ,
قولداپ, قورعاپ
دوس بولدى باستىعىم دا!
كەلمەپتى عوي دەگەن وي ۇستالامىن,
جەۋدەن قۋات,
بويعا ەرەك كۇش الامىن.
قۇنىققاننان
ەسكەرىپ-ەلەمەپپىن
جۇرگەنىمدى
جۇزىندە ۇستارانىڭ.
«دانىككەن جان قۇدايسىز, كەرەڭ بالام,
دانىككەننەن
باتادى تەرەڭگە ادام!
الا ءجىبىن
اتتاما ەش ادامنىڭ!» –
ايتۋشى ەدى
اقىل عىپ دەگەندى انام.
بالا كۇنگى
اڭساتىپ ادالدىعىم,
سول ءبىر ءسوزىن
ەسىمە الام بۇگىن.
«الا ءجىبىن
اتتاما ەش ادامنىڭ»,
ايتار وسى
اقىلىم ساعان دا, ۇلىم!
قاسىرەتتى پەندەنىڭ ەسىرگەنى,
ۇمىت بولادى
ەستى ءسوز ەسىندەگى.
ساعان, ۇلىم,
كەسىرىم تيەتىنىن
ويلاماعان
ەكەنمىن, كەشىر مەنى!
كەشەگى وتكەن بابالار حالىق دەدى,
تانىتتى ەلدى,
ولاردى تانىتتى ەلى!
ال مەن كىممىن؟!
كۇنى-ءتۇنى
سىلكىلەيدى
ار-ۇياتىم
جاعامنان الىپ مەنى!
بيلەۋشى تەك ادالدىق بۇل الەمدى,
كۇمانىم جوق,
ۇلىم-اۋ, بۇعان ەندى!
جەڭ ۇشىنان
جالعاسىپ جەبەگەندەر
ءبىر-اق كۇندە
جاۋىم بوپ شىعا كەلدى!
ويلاپ الماي اتتاعان ءبىر قادامىڭ,
جولىقتىرادى
ەكەن عوي مۇڭعا قالىڭ.
مەن اقشانى
ۇرلاسام,
بىلمەپپىن-اۋ
اقشا مەنىڭ
ارىمدى ۇرلاعانىن.
بۇل – جان سىرىم, ۇلىم-اۋ, بۇل – اقىلىم,
انىق ەندى,
ەرجەتتىڭ, ۇعاتىنىڭ!
ايتتىم ءبارىن
جالعان ءسوز, ارام اقشا
ءبىر كۇن ورعا
ءبىلسىن دەپ جىعاتىنىن!
ساباق بولسىن دەگەنىم باسقاعا بۇل,
ءوزىڭدى-ءوزىڭ
مەڭگەرىپ, باسقارا ءبىل!
ادالدىققا
جەتپەيدى ەشتەڭە دە
ارامدىققا
باتادى اقشاعا قۇل!
ءوسىپ-ونبەس تەك ءوزىم, ءوزىم دەگەن,
ويلاپ سونى
كەزىم كوپ كوز ىلمەگەن.
قارىن قامىن
جەگەنىم وكىنتەدى
حالىق قامىن
ويلايتىن كەزىمدە مەن.
قايعىم – قامىت بولعاندا, قامشى – مۇڭىم,
تۇسپەيدى
ەندى اسىعىم الشى بۇگىن.
حاتىمدى وقى,
جاسىرما ەشكىمنەن دە,
اعايىنعا
جەتسىنشى جان شىرىلىم.
سەرىكباي وسپان ۇلى
قوستاناي
سىنى كەتپەگەن ساماۋرىن
ابدۋعالىم تال-تەرەكتىڭ كولەڭكەسىندە قوزى
قارنىن سيپاپ, كۇرەڭ شايدى سىمىرە بەرگەنى سول, انادايدان ايشاحانۋم: «ءانۋار ۇيلەنۋ
تويعا شاقىرىپتى!» دەپ قالدى. ابەكەڭ وعان سەلت ەتكەن جوق: «نە كوپ, قازىر توي-تومالاقتان
اتتاپ جۇرە المايسىڭ», دەدى دە قويدى.
ايەلى ءۇنسىز قالعان بۇعان:
– وۋ, ەستىدىڭ بە, قالعىپ كەتكەننەن ساۋمىسىڭ؟ – دەپ جاتىر.
«ءاي, ايەل زاتىن-اي, قايداعى ءبىر تويعا بولا كايىپ ساقتاپ ءبىر ىشەر شايىڭدى دا بۇزادى»
دەپ ىشتەي كەيىپ: «ءتىرىمىن» دەپ بەلگى بەردى.
– ءتىرى ەكەنىڭدى بىلەمىن, وعان اپارار سىي-سياپاتتى سۇراپ تۇرمىن.
– ءوزىڭ ءبىل, بايبىشە, نە اپارساڭ دا ەركىڭدە.
– اتامىزدان قالعان ساماۋرىننىڭ رەتى؟..
– ول پالەكەتتىڭ, سىرى كەتىپ سيديىپ قالعان جوق پا ەدى؟
– قۇمعا تىعىپ ىسقىلاسام, جىلتىراپ شىعا كەلەدى. وندايدا مۇنىڭ
جانىندا سارى التىنىڭ بەكەر قالسىن.
– انا سۋ اعار قۇلاعى, وتكەندە بۇراپ كورىپ ەدىم, تات باسىپ,
باسىلىپ قالىپتى.
– ە, ونى قويشى, اپاراتىن بولساق رەتىن كەلتىرەر ەدىم. الدە,
سەنىڭ انا اتاڭنان قالعان «سۋ جاڭا» قالپاعىڭدى اپارسام با ەكەن؟
– ە, مەيلىڭ, ايتەۋىر رەتىن كەلتىرۋ وزىڭنەن.
بارابان وينالىپ, مۋزىكا شىرقالىپ ءانۋاردىڭ شارباعىندا توي-تومالاق
تا باستالدى. ابدۋعالىم باسىندا اتاسىنان قالعان «سۋ جاڭا» قالپاعى, قاسىندا التىننان
ارى جالتىراعان ساماۋرىندى كوتەرىپ ايشاحانۋمى – توي داربازاسىنان اتتادى.
رەتى كەلگەندە ابدۋعالىم ەكى جاسقا تىلەر تىلەگىن جۇرەك تۇكپىرىنەن
تەبىرەنە تۇرىپ ايتىپ, ءۇي يەسىنە ماقتاۋىن جەتكىزە اكەلگەن سىيىنىڭ سىن-ساپاسىن اۋەلەتە
تابىس ەتىپ, ورنىنا ومالا قالعانى سول, كورشىسى ماحمۋد:
– اجەمنىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇل ساماۋرىندى
سەنىڭ اتاڭا مەنىڭ ارعى اتام سىي ەتىپ ۇسىنعان ەكەن, – دەپ كۇڭك ەتە قالدى.
سونىمەن, نە كەرەك, سارى ساماۋرىننىڭ ءبىر وقيعاسى وسى, ودان
كەيىن دە سىرعىپ تالاي توي-تومالاقتىڭ كۋاسى بولدى. جاڭاعى كوپتى ءبىلىپ كوسەمسىپ وتىرعان
ماحمۋد بالاسىن ۇيلەندىرگەندە قاباق شىتپاي قابىلداپ الدى. ودان ابدۋعالىمنىڭ قىزى
كۇيەۋگە تيگەندە ماحمۋد كورشىسى قۋانا-قۋانا تويعا قوسقانىم دەپ اكەپ بەردى. ابدۋعالىم
دا كەلەسى كىم قىز ۇزاتىپ, كەلىن تۇسىرەر ەكەن دەپ كۇتىپ ءجۇر. ودان ءارى ءوزىنىڭ دە ەكى
قىزى بويجەتىپ قالدى.
ماگومەدبەك وسمانوۆ
ءبىر اۋىلدا كوكتەمدە جاڭبىر
جاۋماي قۇرعاقشىلىق قاۋپى تونگەننەن كەيىن جۇرت جينالىپ, تاساتتىق بەرىپتى. بىراق قىزىق
بولعاندا, وسى اۋىل قۇدايى بەرگەن سايىن كورشى ەلدى مەكەندە جاڭبىر جاۋادى ەكەن. تاعى
مال سويىپ, تاساتتىق بەرەدى. تاعى كورشى اۋىلدا سەلدەتىپ جاۋىن جاۋادى. ءتىپتى ءۇشىنشى
مارتە قۇرباندىق شالعان كەزدە كورشى اۋىلدى سۋ الىپ كەتە جازداپتى. ال قۇدايى بەرگەن
اۋىلعا ءبىر تامشى دا تامبايدى. جۇرت اڭ-تاڭ بوپ بالگەرگە بارعان عوي. سويتسە بالگەر
قۇمالاعىن شاشىپ جىبەرىپ:
– اينالايىندار-اۋ, كورشى اۋىلدان ۇرلاپ الىپ كەلگەن مالدارىڭدى ەمەس, وزدەرىڭنىڭ
مالدارىڭدى سويمايسىڭدار ما؟ – دەگەن ەكەن.
دامىتۋ
مەڭلىبايدىڭ ايەلىنىڭ تەگى – ءسۇتتىباەۆا, ال جاقىن
اعايىنى بەكجىگىتتىڭ ايەلىنىڭ فاميلياسى – جۇندىباەۆا بولسا كەرەك.
ء بىر داستارقان باسىندا وتىرعانىندا ماكەڭ ازىلدەپ:
– ءبىز مال شارۋاشىلىعى جاعىن ەرتەرەك, ۇيلەنگەن كەزدە قامداعانبىز, – دەيتىن كورىنەدى.
– ەندى ءسۇت پەن جۇننەن تارشىلىق كورە قويماسپىز...
ءوز ۇيىمىزدەن شىعادى
ماكەڭنىڭ باجالىق جاقىندىعى بار كورشىسى اگرونوم
قوڭىرباەۆپەن اندا-ساندا ءبىر جارتىلىقتى بولە ءىشىپ, قاۋقىلداسىپ تۇراتىن ادەتتەرى بار
ەكەن. ساتىنە قاراي ماكەڭنىڭ بالالارى ىلە-شالا ۇيلەنىسىپ, كەلىندەرى دە ەنەسىمەن رۋلاس
بولىپ شىقسا كەرەك. ياعني, اكەسىمەن باجا دەسە دە بولعانداي. توي وتكەسىن بىرەر كۇننەن
كەيىن جۇمىستان بىرگە قايتقان اگرونوم باياعى ادەتپەن كورشىسىنىڭ ۇيىنە قاراي بۇرىلا
بەرگەنىندە, مەڭلىباي:
– وسى جەردەن توقتاي قالىڭىز, – دەيدى قاتقىلداۋ
ۇنمەن. – بۇرىن باجانى سىرتتان ىزدەپ, سىزگە جاعداي جاساۋشى ەدىم, ەندى جالىنبايمىن.
ويتكەنى باجا بىتكەن ءوز ۇيىمنەن شىعاتىن بولدى. نەگىزى – قاي نارسە دە وزىڭنەن شىقپاي
جارىمايسىڭ دەگەن راس ەكەن, – دەيدى ءسوزىنىڭ سوڭىن كۇلكىگە اينالدىرىپ.
باسىنان باستاسىن
«ەڭبەكشى» كەڭشارىندا جۇمىس ىستەيتىن ءجالي جاستاۋ
كەزىندە جۇمىس ءتارتىبىن ءجيى بۇزىپ قوياتىن كورىنەدى. ونىڭ تۇسىنىك جازىپ, كەشىرىم سۇراعان
قاعازدارىنىڭ ءوزىنە ءبىر پاپكا تولسا كەرەك. ونداي قىلىق, ءارينە باسشىلىق نازارىنان
تىس قالمايدى, كىنالى كىسىگە ارتىنشا شارا كەسىلەدى نەمەسە كەيىننەن سىياقى بەرۋ,
باسقا دا الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر جاساۋ كەزىندە ەسكەرىلەتىنى بار, الدىنان كەسە-كولدەنەڭ
شىعارى انىق. سول شامادا كەڭشار ديرەكتورى ۇپىلمالىك مىرزاحانوۆ باسقا شارۋاشىلىققا
قىزمەت اۋىستىرادى دا, ونىڭ ورنىنا باسشىلىققا جامالحان باەتوۆ تاعايىندالادى. اۋىس-تۇيىستەن
سوڭ, ولارعا تابىس تىلەگەن پىكىرلەر, جۇمىس بارىسىنداعى ۇسىنىستار ايتىلا باستايدى.
جۇرتتىڭ سوڭىن الا ءسوز سۇراعان ءجالي:
– جاڭا تاعايىندالعان ديرەكتوردىڭ جۇمىستى
جاڭاشا باستاۋى قاجەت دەگەن پىكىرگە قوسىلامىن, – دەيدى. – ول ءۇشىن وعان جاعداي جاساعانىمىز
ءجون, سوندىقتان بۇرىنعى باسشىمىز ماكەڭ مەنىڭ بۇرىنعى تۇسىنىكتەرىمدى وزىمە قايتارسىن,
سوندا جاڭا ديرەكتورعا ماعان ارنايى جاڭا پاپكا اشىپ, جاڭاشا جۇمىس باستاۋىنا مۇمكىندىك
تۋار ەدى, – دەپ جۇرتتى دۋ كۇلدىرىپتى.
تەندەر «جەڭىمپازى»
اقمايالىق قۇرمانالى قاريا «ەڭبەكشىگە» كۇيەۋ ەدى.
سول اۋىلدا تۇراتىن قايىناعاسى قايتىس بولادى دا, سۋىق حابار تيىسىمەن ايەلى ەكەۋى
وزگەلەرگە قاراماي, سۋىت جولعا شىعادى. ەرتەسىنە اۋىلداعى اعايىندارى قۇدالارعا كوڭىل
ايتۋعا بارعان كەزدە, كۇيەۋلىك ىزەتتى ۇمىتپاعان قۇرەكەڭ ەسىك الدىندا ساماۋرىنعا شوق
سالىپ جۇرسە كەرەك. جاسى جەتپىستەن اسقان كىسىنىڭ وشاق قاسىندا جۇرگەنىنە نامىستانعان
بالالارىنىڭ ءبىرى ناعاشىلارىنا رەنىش تانىتادى. سوندا ءجالي بىلاي دەپ باسۋ ايتىپتى:
– جيەنجان, بۇل اۋىلعا, بۇل رۋعا كۇيەۋ بولعاندار
از ەمەس. سونىڭ ءبىرازى «جولىمىز ەدى» دەپ كەشە ساماۋرىن قويۋعا تالاسىپ تا قالدى. مىنا
مارتەبەلى جۇمىستى سەنىڭ اكەڭە زورعا دەگەندە تەندەر ارقىلى جەڭىپ الىپ بەرىپ وتىرمىز.
بۇعان قۋان! – دەگەن ەكەن كۇلمەستەن.
قايدا قاشاسىڭ؟
ءتىلى «ر» ارپىنە
كەلمەيتىن تولەن بۇل ءارىپ كەزىگەتىن سوزگە جولامايدى. ماسەلەن, ايىردى – شانىشقى, سيىردى
– بۇقانىڭ ايەلى دەسە, قورانى – پانا, قارانى – شىمقاي دەي سالادى. ايتەۋىر, «ر» ءارپى
جوق بالاما ءسوز قولدانۋعا ۇستا. مۇنىسىن وزگەلەر اڭعارا دا بەرمەيدى. دەگەندە, كوپشىلىك
ەمەس پە, ونىڭ بۇل ءمىنىن بەتىنە باساتىندار دا تابىلىپ قالادى. سونىڭ ءبىرى – ناعاشى
تۋىس بولىپ كەلەتىن بوقتامپاز بادەن الگى جيەنىن كەزدەستىرىپ قالىپ:
– ر-دى اينالىپ قاشقان اكەڭنىڭ اۋزىن...
– دەپ بوقتاپ سالسا كەرەك.
نۇرماحان ەلتاي
قىزىلوردا وبلىسى
سوتتاعى
«سولاقاي» ءسوز
سوت زالىندا:
–
ايىپتالۋشى, وزىڭىزگە تاعىلعان ايىپقا قاتىستى نە ايتاسىز؟
– ماعان
ويلانۋعا ءبىراز ۋاقىت بەرسەڭىزدەر...
– جارايدى,
بەس جىل جەتە مە؟
* * *
تەرگەۋشىنىڭ
ءىس قاعازىنداعى جازۋ:
«كۇدىكتىگە بۇلتارتپاس
ايىپ تاعىلىپ, ناتيجەسىندە كۇدىكتىنىڭ قوبالجىعانى سونشالىق – مۇرنىنان قان كەتىپ,
ءتورت ءتىسى ءتۇسىپ, ەكى قابىرعاسى سىنىپ تىندى...».
* * *
ادۆوكاتتىڭ ەكى ءتۇرى بولادى: ءبىرى – زاڭدى جەتىك مەڭگەرگەن, ەكىنشىسى سوتتى
جاقسى تانيدى.
* * *
جازاسىن وتەۋشىنىڭ
ۇعىم-تۇسىنىگى: «زاڭدى ءتۇسىنىپ بولمايسىڭ: مەنى بولكە نان ۇرلاعانىم ءۇشىن سوتتاپ
جىبەردى دە, ەندى مىنا جەردە ماعان كۇنىنە بولكە نان تەگىن بەرىپ وتىرادى».
