تۇرمە – جەتىسكەننەن وتىراتىن جەر ەمەس
سەيسەنبى, 2 ءساۋىر 2013 0:06
قىلمىس جاساعانداردى قىلمىسكەرلەردىڭ وزدەرى دە قۇشاق جايا قارسى الا قويمايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا اياعىن شالىس باسىپ, ءتارتىپ بۇزعاندار, ەڭ الدىمەن, تۇرمەگە تۇسپەۋدىڭ امالىن ىزدەيدى. وندا ولارعا كىم كۇشتى سول قىسىم كورسەتىپ, قىلبۇراۋدى سالاتىنىن جاقسى بىلەدى. بىراق «قىلمىس جاساعان جاننىڭ ورنى – تۇرمە» دەگەن ۇعىم ابدەن قالىپتاسىپ قالدى. ويتكەنى, ايىپكەر ايىبىنا ساي تۇرمە اتتى قاپاسقا قامالسا عانا كىنالى سازايىن تارتىپ, جازا ورىندالاتىن سەكىلدى. ال شىن مانىندە سولاي ما؟
سەيسەنبى, 2 ءساۋىر 2013 0:06
قىلمىس جاساعانداردى قىلمىسكەرلەردىڭ وزدەرى دە قۇشاق جايا قارسى الا قويمايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا اياعىن شالىس باسىپ, ءتارتىپ بۇزعاندار, ەڭ الدىمەن, تۇرمەگە تۇسپەۋدىڭ امالىن ىزدەيدى. وندا ولارعا كىم كۇشتى سول قىسىم كورسەتىپ, قىلبۇراۋدى سالاتىنىن جاقسى بىلەدى. بىراق «قىلمىس جاساعان جاننىڭ ورنى – تۇرمە» دەگەن ۇعىم ابدەن قالىپتاسىپ قالدى. ويتكەنى, ايىپكەر ايىبىنا ساي تۇرمە اتتى قاپاسقا قامالسا عانا كىنالى سازايىن تارتىپ, جازا ورىندالاتىن سەكىلدى. ال شىن مانىندە سولاي ما؟
جۇرتقا كورسەتەتىندەي كۇي جوق
ارينە, ءبىر قاراعاندا اۋىر قىلمىس جاساعان جانداردىڭ اۋىر جازا ارقالاپ, بىرنەشە جىلعا قاتاڭ تۇردەگى تۇرمەگە توعىتىلعانى دۇرىس-اق. ويتكەنى, قالىپتاسقان تۇسىنىك بويىنشا وزگەگە ءزابىر كورسەتكەن ادامنىڭ بۇدان كەيىنگى ءومىرى وكسىككە تولى وكىنىشتى قيامەتكە اينالۋى قاجەت. بىراق بۇل جەكەلەگەن ادامداردىڭ پىكىرى بولعانىمەن, قوعام بۇعان باسقاشا قارايتىندىعى بەلگىلى. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, كەزىندە ۋ.چەرچيللدىڭ ءوزى دە: «قانداي ەل ەكەندىكتەرىڭدى ايتۋ ءۇشىن اۋەلى تۇرمەلەرىڭدى كورسەتىڭدەر», دەگەن ەكەن. ال بىزدە ءتۇرمەلەردى كورسەتەتىندەي كۇي جوق. ارينە, تۇرمە – جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى ەمەس, ونىڭ ۇستىنە تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى لىقا تولعان سوتتالعانداردىڭ سانى سول مەملەكەتتەگى قىلمىستىق ساياساتتى, ىزگىلەندىرۋ بارىسىن ايقىندايتىنىن ەسكەرسەك, قىلمىسكەرلەردىڭ سازايىن تارتتىراتىن باسقا بالاما جازالاردى قاراستىرعان دا دۇرىس پا دەيسىز.
ويتكەنى, ەلىمىزدە قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ ءۇردىسى كەمشىن سوعىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. مۇنى قۇقىقتىق جۇيەنى رەفورمالاۋدىڭ, زاڭدارىمىزدى جەتىلدىرۋدىڭ, ەڭ باستىسى, تۇرمە رەفورماسىنىڭ جوقتىعىنىڭ ناقتى سالدارلارى كورسەتەدى. سەبەبى, قىلمىستىق ساياسات ادىلدىگى دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان دەپ حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا سالىستىرمالى تۇردە 100 مىڭ تۇرعىنعا شامامەن 150 سوتتالعان كەلگەن جاعدايدا عانا ايتۋعا بولادى ەكەن. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە, جاسىراتىنى جوق, باس بوستاندىعى شەكتەلگەن ادامداردىڭ سانى ءالى دە بولسا جوعارى – 100 مىڭ تۇرعىنعا 316 قامالعان ادامنان كەلىپ تۇر. بۇل – وتە جوعارى سان. ەندەشە, نەلىكتەن ءبىزدىڭ ەلدە سوتتالعانداردىڭ سانى كوپ؟ قايتكەندە قىلمىستى ىزگىلەندىرىپ, باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردى ازايتۋعا بولادى؟ قىلمىس جاسادى دەپ ايىپتالعانداردىڭ ءبارىن تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە توعىتا بەرگەننەن گورى, جازانى اتقارۋدىڭ بالاما شارالارىن تابۋعا مۇمكىندىك بار ما؟ كوكەيدە جۇرگەن بۇل سۇراقتارىمىزدىڭ جاۋابىن ءبىز باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى جاقىپ اسانوۆقا جولىققاندا تاپقانداي بولدىق.
ونىڭ ءسوز ساپتاۋىنا قاراعاندا, ءبۇگىنگى تاڭدا تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە وتىرعانداردىڭ 95 پايىزى اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس جاساعاندار بولىپ تابىلادى. ال اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس جاساعاندار راقىمشىلىققا ىلىكپەيتىنى بەلگىلى. وسىعان دەيىن قىلمىستىق كودەكستىڭ باسىم نورمالارىن ىزگىلەندىرۋ ماقساتىندا جەڭىلدەتۋگە جاتاتىن قىلمىستاردىڭ ءبارى تۇرمەگە قاماۋ دارەجەسىنەن الىنىپ تاستالعان. ەندى ودان ءارى ىزگىلەندىرۋ ارقىلى تۇرمەدەگىلەردىڭ سانىن ازايتۋ مۇمكىن ەمەس سەكىلدى.
ونىڭ ۇستىنە تۇرمەدە وتىرعانداردىڭ ءبارى بىردەي اۋىر قىلمىستار جاسادى دەپ ايتۋعا تاعى بولمايدى. ولاردىڭ اراسىندا دا قوساق اراسىندا كەتكەندەرى ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن, كەيبىرەۋلەرى جازىقسىز اتىلىپ كەتكەنى بەلگىلى. سوندىقتان نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ءبىزدىڭ زاڭنامامىزعا كەلىپ تىرەلەدى. ۇرلىق, ۇيىمداسقان تۇردە جاسالعان ۇرلىقتار دا اۋىر قىلمىستار بولىپ سانالادى, بىراق بۇلاردىڭ دەنى قوعامعا اسا قاۋىپ توندىرمەيدى دەر ەدىك, سوندىقتان جازا تاعايىنداۋدىڭ بالامالى تۇرلەرىن تابۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس. ويتكەنى, قىلمىس جاساپ سوتتالعان ادام ءتۇرمەدە جاتقاننان گورى, جۇمىس ىستەپ ايىبىن اقتاسا, قوعام ءۇشىن الدەقايدا پايدالىراق بولار ەدى.
ال نەگىزىندە بايقار بولساق, قازىرگى جازاسىن وتەپ جاتقانداردىڭ دەنى بۇرىن سوتتالعاندار, ياعني بۇرىن دا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ جازاسىن وتەگەندەر. بۇلاردىڭ سانى جانە وتە كوپ. ولار ۇيرەنشىكتى ادەتپەن قايىرا قىلمىس جاساپ, تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە ورالا بەرەدى. بىراق ءبىزدىڭ ەلدە بىرنەشە مارتە سوتتالعاندار تۋرالى ەشقانداي مالىمەت جوق. قانشا ادام ەكىنشى, ءۇشىنشى رەت سوتتالدى دەگەندى ەشكىم ايتقىسى كەلمەيدى. ءبىلمەۋى دە مۇمكىن. ويتكەنى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءتيىستى جۇيە جۇمىس ىستەمەيدى.
جازا باسقان جازاسىز قالماسىن
جازا باسقان جاندى جازاسىز قالدىرماۋ ءۇردىسى بۇرىننان بار. بىراق ءجابىرلەۋشىگە قارسى اتا-بابامىز قولدانعان شارا بارىسى, كوبىنە ايىبىنا ساي, ايىپپۇل تولەۋمەن شەكتەلگەن. وسىمەن-اق قىلمىستىڭ سانى قىسقارىپ وتىرعان. ويتكەنى, كەزىندە اباي اتامىز: «مەنىڭ قولىمدا زاكون بولسا ادامدى تۇزەتۋگە بولمايدى دەگەننىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم», دەپ ايتقانداي, قاتەسىن مويىنداتسا, ايىبىن وتەمەيتىن ادام جوق. بىراق, ماسەلە, سونىڭ جولىن قالاي تابۋعا بولادى؟ ەڭ وڭاي جولى قىلمىسكەرلەردى قوعامنان وقشاۋلاپ, تۇرمەگە قاماي بەرۋ. بۇل ورايدا قازاقستاندا العاش رەت 1720 جىلى قىلمىس جاساعانداردى توپىرلاتىپ قامايتىن تۇرمە پەتروپاۆلدا سالىندى. ودان سەمەي, ورال سەكىلدى قالالاردا جالعاستى. ءسويتىپ, حح عاسىردىڭ باسىندا 20 اباقتى بولدى. ونداعى جاعداي تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى قيىن, ويتكەنى, ولاردىڭ ءبارى كەك قايتارۋ مەن ۇستالعانداردى قورقىتۋعا, ۇرەيلەندىرۋگە ارنالعان ەدى.
ال توڭكەرىستەن كەيىن ۇستالعانداردىڭ مىندەتتى تۇردە ەڭبەك ەتۋىن كوزدەيتىن جاڭا تۇردەگى كولونيالار پايدا بولا باستادى. مۇندا ۇلگىلى سوتتالعاندار جارتىلاي بوستاندىق بەرىلگەن جاعدايداعى وتپەلى ۇيلەرگە اۋىساتىن بولدى. ارينە, مۇنداي وتپەلى ۇيلەر قازىرگى كۇنى اسا اۋىر قىلمىس جاساپ سوتتالعاندار ءۇشىن دە قاجەت ەكەندىگى ءسوزسىز. ماسەلەن, قونىس كولونيالارىنا تۇسكەندەر بوستاندىققا بەيىمدەلمەستەن شىعاتىنى بەلگىلى. ال ۇزاق ۋاقىت تۇرمەدە وتىرعاندار ءۇشىن ومىرگە قايتا داعدىلانۋ اسا قاجەت. بۇل – قايتالاپ قىلمىسقا ۇرىنباس ءۇشىن قوعامدىق ورتادا ءتارتىپتى تىرشىلىك ەتۋگە, ءومىر يىرىمدەرىنە بويلاپ ادال جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلۋ دەگەن ءسوز.
دەگەنمەن, و باستا پەنيتەنتسيارلىق ساياساتتا وسىلايشا قالىپتاسقان ىزگىلەندىرۋدەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا بىرتىندەپ باستارتۋ بايقالدى. ءسويتىپ, وتپەلى ۇيلەر قىسقارتىلىپ, ونىڭ ورنىنا جازانى وتەۋدىڭ بەلسەندى قاساڭ جۇيەسى باعىت الدى. سوتتالعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرلەرىندە ءبىر بولمەدە 50-دەن 100 ادامعا دەيىن قامالعان توپتىق قاعيداتى بويىنشا ۇستالىناتىن بولدى. بۇل كەزدەرى كەيبىر كولونيالاردا قامالعانداردىڭ سانى بەس, ءتىپتى جەتى مىڭعا دەيىن جەتتى. بۇل ەشقانداي جاقسىلىققا باستامادى, كەرىسىنشە, تۇرمەدەگى جاعدايدىڭ ادام ايتسا سەنگىسىز جابايى دا سوراقى باعىتتا قالىپتاسۋىنا الىپ باردى. ۇزىننان ۇزاق سالىنعان ءبىر باراك ءىشىندە ءبىرنەشە مىڭداعان قىلمىسكەر ءيىن تىرەسە جاتقان سوڭ نەبىر كەلەڭسىز كورىنىستەر بوي كورسەتتى. وسى كەزدە قىلمىستىق بەلسەندىلەردىڭ «قاراۋشى», «زاڭداعى ۇرى» سەكىلدى لاۋازىمدىق ساتىلارى پايدا بولىپ, تۇرمەلىك جازىلماعان ەرەجەلەر تۋدى. ارينە, مۇنداي كورىنىستەر ەۋروپالىق تۇرمەلەردە جوق ەكەندىگى بەلگىلى.
ءبىر بولمەدە ۇيمەلەگەن سوتتالعاندار اراسىندا نەبىر جۇقپالى اۋرۋلار تاراپ, ءولىم-ءجىتىم كوبەيدى. بارىنەن بۇرىن قوعامنان وقشاۋلانعان وسىنشاما قىلمىستىق توپ تۇنگى كەزدە وزدەرىمەن وزدەرى قالاتىن ەدى. سول كەزدە جوعارىدا ايتىلعان ەرەكشە «لاۋازىمدى ساتىعا» يە بولعان ناعىز قاندىبالاق قاراقشىلار توپتاسىپ, وزدەرىنىڭ جازىلماعان ەرەجەلەرىنە ساي ويلارىنا كەلگەنىن جاسادى. مۇنداي تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە تۇنگى ۋاقىتتارى ولارعا ەشكىم دە قاداعالاۋ جۇرگىزگەن جوق. سوندىقتان نە ىستەيمىن دەسە دە قولدارىن قاقپادى. كەڭەستىك كەزدەگى قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنا بايلانىستى بەلگىلى تاريحي وقيعالار, تىڭ جەرلەردى يگەرۋ بارىسى قازاقستانعا «لاگەر ەلى» دەگەن مارتەبەنى مىقتاپ تاندى. ماسەلەن, 90-جىلدارى بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا 700 مىڭ ادام باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان دەسەك, سونىڭ 100 مىڭى نەمەسە ونىڭ ءار جەتىنشىسى قازاقستانداعى كولونيالاردا جازاسىن وتەدى.
سوندا بۇل سويقان ساياساتتىڭ سالدارىنان 1975 پەن 2000 جىلدار ارالىعىندا تۇرمەدە ءار 35-ءشى قازاقستاندىق, 18 بەن 50 جاستاعى ءار 18-ءشى قازاقستاندىق, ءبىر بۋىنداعى ءار 9-شى ەركەك وتىردى دەگەن ءسوز. دەمەك, ءار 9-شى وتباسىندا بۇرىن سوتتى بولعان بىرەۋ بار ەدى. ءسويتىپ, ەلىمىز ءوزىنىڭ ەگەمەندىگىن الار كەزدە سوتتالعاندار سانى بويىنشا ءبىز الەمدە اقش پەن رەسەيدى عانا العا سالىپ, ءۇشىنشى ورىندا تۇردىق. ەگەمەندى ەلىمىزگە ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا كولونيالارداعى اۋزى-مۇرنىنان شىققان وسى قامالعانداردى ۇستاۋدىڭ توپتىق بىلىققان جاعدايىن, ادام توزگىسىز لاستىقتى, ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن, دارىگەرلىك ەمنىڭ جوقتىعىن, جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋ قاۋپى مەن سوتتالعاندار ءولىمنىڭ كوپتىگى ماسەلەلەرىن شەشۋمەن كۇرەسۋ قاجەت بولدى. ال بۇل وڭاي شارۋا ەمەس ەدى.
كوپتەگەن تىنىمسىز جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا اۋەلگى ۋاقىتتا تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى جاعدايدى وڭتايلاندىرۋعا قول جەتتى. ەڭ الدىمەن سوتتالعانداردىڭ سانىن ازايتۋ ماسەلەسى وزەكتى بولدى. ول ءۇشىن, ياعني ەلىمىز ەگەمەندىگىن العاننان كەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدىڭ بالاما جازا تۇرلەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ ماقساتىندا قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ مەن ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان 70-كە تاياۋ زاڭدار قابىلداندى. قىلمىستىق جازا شارالارىن تاعايىنداۋدىڭ تاجىريبەسى ايتارلىقتاي ىزگىلەندىرىلە ءتۇستى. ءسويتىپ, سوڭعى 12 جىلدا باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋعا سوتتالعانداردىڭ سانى 4 ەسەگە تومەندەدى. ەگەر سوناۋ 2000 جىلى 40 مىڭ ادام سوتتالسا, وتكەن جىلى 9 مىڭنان ءسال ارتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا بولسا كەرەك, 2011 جىلى قازاقستان حالىقارالىق تۇرمە ورتالىعىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس تۇرمە يندەكسى بويىنشا 3-ءشى ورىننان 31-ءشى ورىنعا اۋىستى. ارينە, بۇل ايتارلىقتاي ناتيجە بولعانى داۋسىز.
ەلدىگىمىزگە سىن كەمشىلىك
بىراق بۇعان قاراپ جاعدايىمىز قاناعاتتانارلىق ەكەن دەپ ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. ويتكەنى, قىلمىستىق سوت تورەلىگىن جان-جاقتى كەشەندى ءتۇردە وزگەرتپەي سوتتالعاندار سانى بويىنشا كوشباسشىلار قاتارىنان قايتا كورىنۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان دا, دەيدى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى ج.اسانوۆ, قازىرگى تاڭدا دايىندالۋ بارىسى جۇرگىزىلىپ جاتقان قىلمىستىق, قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ جانە قىلمىستىق اتقارۋ كودەكستەرىنە كوپ ءۇمىت ارتامىز. ال بۇل ماسەلەلەر تۋرالى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: «وسى ماقساتتا ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى جاڭعىرتۋدىڭ كەزەكتى كەزەڭىن باستاۋ كەرەك. زاڭناما تەك ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاپ قانا قويماي, قارقىندى دامىپ وتىرعان حالىقارالىق قۇقىقتىق ورتامەن دە ۇيلەسۋگە ءتيىس. قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ زاڭنامالارىن رەفورمالاۋدى باستاۋ كەرەك. ىلگەرى ىزگىلەندىرۋگە, ونىڭ ىشىندە, ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى قىلمىسسىزداندىرۋعا ماڭىز بەرۋ كەرەك. بۇل وزەكتى زاڭ اكتىلەرىنىڭ قابىلدانۋى قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جانە, ەڭ الدىمەن, قىلمىسقا قارسى مەملەكەتتىڭ كۇرەس ساياساتىن تۇجىرىمدىق تۇرعىدان جاڭعىرتادى», دەپ اتاپ وتكەنى بەلگىلى.
بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ءالى كوپ جۇمىس اتقارىلۋ كەرەك. ويتكەنى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تۇرمەدەگى ۇستالعاندار سانىن ازايتتىق دەگەننىڭ وزىندە قازىر 100 مىڭ تۇرعىنعا 316 سوتتالعاننان كەلىپ تۇر. بۇل – وتە جوعارى كورسەتكىش. اششى بولسا دا ەلدىگىمىزگە سىن اقيقات. ويتكەنى, حالىقارالىق ستاندارت بويىنشا سالىستىرمالى تۇردە العاندا 100 مىڭ تۇرعىنعا 150 سوتتالعاننان كەلسە عانا قىلمىستىق سوت تورەلىگى جانە تۇرمە مەنەدجمەنتى دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان دەپ ەسەپتەۋگە بولادى ەكەن. بۇدان اسىپ كەتسە, قىلمىستىق جازالاۋدى ساپالى اتقارۋ قيىنعا سوعادى, ياعني مۇمكىن ەمەس. ال جوعارىداعى كورسەتكىش ساقتالسا, بۇل سوت تورەلىگى جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى كورسەتەدى. بىزدە ءبارى كەرىسىنشە. ازىرگە ەشقانداي وزگەرىس جوق. قىلمىس جاساعاندار تۇرمەگە توعىتىلعان ۇستىنە توعىتىلىپ جاتىر.
وسىندايدا پەنيتەنتسيارلىق پسيحولوگتار پىكىرىنە سۇيەنسەك, ادامدى قوعامدا ەركىن ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنان قول ءۇزدىرىپ, ۇمىتتىرۋ ءۇشىن ونى بەس جىل وقشاۋلاسا جەتىپ جاتىر دەيدى. بۇنداي ادام تۇرمەدەن شىققاننان كەيىن دۇرىس ءومىر سۇرۋگە قايتا بەيىمدەلمەسە, داعدارىپ كۇن كورە الماۋى مۇمكىن. ال قازاقستاندا راقىمشىلىققا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدىڭ ورتاشا مەرزىمى 8,5 جىلدى قۇراعان. قازىر ول تىپتەن جوعارى كورىنەدى. سوعان سايكەس قىلمىستىق جازانى وتەۋشىلەردىڭ اراسىنداعى قامالعانداردىڭ سانى 70 پايىزدان ءتومەندەر ەمەس. ەۋروپا ەلدەرىندە بولسا, مۇنداي كورسەتكىش 10 پايىزدان دا اسپايدى ەكەن. سوندا قازاقستانداعى بۇل اقىلعا قونىمسىز جاعدايدى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
وعان بىرنەشە سەبەپتەر بار. ەڭ الدىمەن ەندى ىزگىلەندىرۋ امالدارىمەن سوتتالعاندار سانىن ازايتۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, ىزگىلەندىرۋ الەۋەتى ابدەن سارقىلىپ بىتكەن. بۇگىنگى تاڭدا سوتتالعانداردىڭ كوبى قىلمىسسىزداندىرۋعا جاتاتىن قىلمىستار ءۇشىن وتىرعاندار. دەمەك, بۇل ماسەلە ىسكە اسپاي بۇلاردىڭ بىردە-بىرەۋى راقىمشىلىققا دا, ىزگىلەندىرۋگە دە جاتپايدى دەگەن ءسوز. ەكىنشىدەن, اششى بولسا دا ايتۋ كەرەك, جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردان باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن وتەۋدىڭ ءتارتىبى مەن جاعدايى وزگەرگەن جوق. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى بۇل سالا وتكەن جۇيەنىڭ سارقىتىنان ءالى قۇتىلا الماي وتىرعاندىعىن, نەگىزگى جازا رەتىندە تەك باس بوستاندىعىنان ايىرۋ عانا كوزدەلەتىندىگىن, قامالعانداردى وڭالتۋمەن ەشكىم اينالىسپايتىندىعىن اتاپ وتكەنى بەكەر ەمەس. ويتكەنى, قازىرگى كەزدە كولونيالارداعىلاردىڭ 43 پايىزى ەكى نەمەسە ءۇش رەتتەن باس بوستاندىعىن ايىرۋ جازاسىن وتەپ جاتقاندار, بۇل ورايدا قايتالاپ قىلمىس جاساۋ – 31 پايىز. ءسويتىپ, ناقتىسىن ايتقاندا, رەتسيديۆيستتىك قايتالاناتىن قىلمىستىڭ جوعارى دەڭگەيىنە بايلانىستى پەنيتەنتسيارلىق جۇيە «اينالمالى ەسىك» قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەيتىن سەكىلدى.
ۇشىنشىدەن, مۇنىڭ بارىنە اسەر ەتىپ وتىرعان ەكونوميكالىق ماسەلەلەر. اتالعان جۇيەگە جىل سايىن قوماقتى قاراجات قۇيىلادى. شىعىندار ءوسىپ بارادى. قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنىڭ بيۋدجەتى 4 جىل ىشىندە 54 پايىزعا ارتتى. ەندى ءۇستىمىزدەگى جىلى بۇل ماقساتقا بيۋدجەتتەن 48 ملرد. تەڭگە بولىنبەك. بۇل از ەمەس. وتكەن جىلى ءبىر سوتتالعاندى ۇستاۋ مەملەكەتكە 580 مىڭ تەڭگەگە ءتۇسىپتى. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ءبىر ايەل كورشىسىنىڭ 10 مىڭ تەڭگە تۇراتىن ءدۇنيەسىن ۇرلاعانى ءۇشىن سوتتالىپ, 3 جىل جازاسىن وتەگەن. ال ونى تۇرمەدە ۇستاۋ ءۇشىن مەملەكەت 1 ملن. 700 مىڭ تەڭگە شىعىندادى.
تۇرمە رەفورماسى: ەلەكتروندى باقىلاۋ
دەمەك, وسىلاردىڭ ءبارىن قورىتا كەلگەندە, تۇرمە رەفورماسىن قايتا قاراۋ وتە قاجەت. بۇل ورايدا الدىن الۋ مەن جازالاۋ شارالارىنىڭ بالاما تۇرلەرىن قولداۋ, كامەرالىق ۇستاۋ تارتىبىنە كوشۋ, سوتتالعانداردى جۇمىسپەن قامتۋ, ەلەكتروندى تاعىلعان بىلەزىكتەر ارقىلى باقىلاۋ جاسالاتىن پروباتسيا قىزمەتىن ەندىرۋ سەكىلدى شارالار جان-جاقتى سارالانۋى ءتيىس. البەتتە پروباتسيا جانە ەلەكتروندى قۇرالداردى پايدالانۋ كوپتەگەن ەلدەردە ءوزىن جاقسى قىرىنان تانىتتى. ماسەلەن, دانيا, شۆەتسيا, فينليانديا, نورۆەگيادا پروباتسيا قىزمەتى باس بوستاندىعىن ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس قىلمىستىق جازاسىن وتەۋشىلەرمەن جۇمىس ىستەپ, ولاردىڭ قوعامعا ورالۋىنا كومەگىن تيگىزەدى. جالپى, بۇل ەلدەردە قىلمىس دەڭگەيى تومەن.
ەلەكتروندى بىلەزىك جاڭادان شىعارىلعان جاڭالىق ەمەس. قازىرگى كۇنى بالاما جازا شاراسى رەتىندە الەمنىڭ 60 ەلى ەلەكتروندى بىلەزىكتى پايدالانادى. اقش 1990 جىلدان باستاپ ەلەكتروندى مونيتورينگ جۇرگىزۋدى قولعا الدى. بۇل مونيتورينگكە كۇن سايىن 100 مىڭ امەريكاندىق تارتىلادى. ايتا كەتەيىك, ەلەكتروندى مونيتورينگ كۇش كورسەتۋ ارقىلى قىلمىس جاساعاندارعا نەمەسە كۇش كورسەتىپ جاسالعان قىلمىس «ابايسىزدا» بولدى دەگەندەرگە قولدانىلادى. ال شۆەتسيادا تەلەفون كومپيۋتەرگە جالعانىپ, سوتتالعاننىڭ اياعىنا ارنايى بىلەزىك تاعىلادى. پروباتسيا قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرى سوتتالعاننىڭ قاشان پروباتسيا قىزمەتىنە كەلۋ قاجەتتىگىن, جۇمىستا جانە قانشا ۋاقىت ۇيدە بولۋ كەرەكتىگىن تىزبەلەپ بەرەدى.
فرانتسيادا باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋعا كەسىلگەندەرگە قاراعاندا ەلەكتروندى باقىلاۋ ورناتىلىپ بالاما جازاعا تارتىلعاندار سانى ءۇش ەسە كوپ. وعان قوسا جىنىستىق قاتىناس قىلمىسىمەن بەس جانە ودان دا كوپ جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋعا سوتتالعاندار بوستاندىققا شىققان سوڭ ەلەكتروندى بىلەزىكتى تاعىپ جۇرۋگە مىندەتتى. سول سياقتى ۇلىبريتانيادا تۇرمەدەن بوساتىلعان, شارتتى سوتتالعان رەتسيديۆيست قىلمىسكەرلەرگە جانە پەدوفيلدەرگە قاتىستى ەلەكتروندى باقىلاۋ مىندەتتى تۇردە قولدانىلادى. گەرمانيادا ۇزاق مەرزىمگە سوتتالعاندار عانا ەمەس, سونداي-اق مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلۋعا ۇمىتتەنگەندەردىڭ ءبارى دە ەلەكتروندى بىلەزىكتەن قاشىپ قۇتىلا المايدى.
دەمەك, جوعارىداعى ەلدەر ءتاجىريبەسىنەن تۇيگەنىمىز, سوتتالعانداردى ەلەكتروندى باقىلاۋ بالاما جازالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءتيىمدىسى دە قاۋىپسىزى بولىپ تۇر. سوندىقتان بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بىرقاتار شارالار قولعا الىنىپ جاتىر. قازىرگى كۇنى باس پروكۋراتۋرا ءىىم-مەن بىرلەسە وتىرىپ, ەكى ارنايى جوبا دايىنداپتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى, پروباتسيا ينستيتۋتى مەن ەلەكتروندى باقىلاۋ قۇرالدارىن كەڭىنەن پايدالانۋعا باعىتتالسا, ەكىنشىسى – سوتتالعانداردى جۇمىسپەن قامتۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان. جالپى پروباتسيا قىزمەتىنەن ءبىزدىڭ ەلىمىز قۇرالاقان ەمەس. بۇل بىلتىردان بەرى شارتتى تۇردە سوتتالعاندارعا قاتىستى قولدانىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن, ول قاناتقاقتى سىناق رەتىندە شاعىن توپقا عانا جۇزەگە اسىرىلدى. وتكەن جىلى 6 مىڭعا جۋىق شارتتى سوتتالعاننىڭ 2 مىڭى پروباتسيا قىزمەتىمەن قامتىلدى.
وسى ەلىمىزدە العاشقى جۇرگىزىلگەن سىناق رەتىندەگى پروباتسيا قىزمەتى ونىڭ باسىمدىلىعىن جانە ونى قولدانۋدىڭ اياسىن كەڭەيتە ءتۇسۋدى كورسەتىپ وتىر. قىلمىستىق-اتقارۋ ينسپەكتسياسى ارقىلى پروباتسيانى ەنگىزۋ اسا قاۋىپتى قىلمىستىڭ قايتالانۋىن ازايتۋعا كومەگىن تيگىزدى. پروباتسيادا ءجۇرگەن شارتتى سوتتالعاندار سوتپەن پروباتسيالىق باقىلاۋ بەلگىلەنبەگەن باسقا شارتتى سوتتالعاندارعا قاراعاندا 6 ەسە كەم قىلمىس جاساعان. بۇل تەك العاشقى ناتيجەلەر عانا, ونىڭ ۇستىنە بۇل قىزمەت ءتۇرى بويىنشا ءالى ناقتى تاجىريبە دە جيناقتالماعانىن ەسكەرسەك, ونىڭ بولاشاعى ءۇمىت كۇتتىرەرلىك پە دەيمىز. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسكەندە ۇكىمەتكە پروباتسيا قىزمەتىنىڭ مىندەتتەرى مەن ونى قولداناتىنداردىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتۋدى تاپسىردى. ويتكەنى, پروباتسيا تەك قاۋىپتى قىلمىستاردى ازايتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ول بالاما جازالاۋ شارالارىن قولدانۋدى قۋاتتاپ, وعان حالىق پەن سوتتاردىڭ سەنىمىن ارتتىرادى.
ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى
ازداعان تاجىريبەنىڭ ءوزى كورسەتكەندەي, پروباتسيا قولايلى ەكەن. بىراق ونىڭ قازاقستان ءۇشىن قانداي ناقتى تۇرلەرى ءتيىمدى بولماق؟ بۇل ورايدا شەت ەلدەردە قولدانىلىپ جۇرگەن پروباتسيانىڭ ءۇش ءتۇرى بار: ۇكىمدىك, پەنيتەنتسيارلىق جانە پەنيتەنتسيارلىق اياداعى ۇلگىلەر. ۇكىمدىك ۇلگى بويىنشا وفيتسەر باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا بايلانىستى ەمەس جازالارعا كەسىلگەندەردىڭ جازاسىن اتقارۋدى باقىلايدى. ونىڭ باقىلاۋىنداعى سوتتالعاننىڭ الەۋمەتتىك قارسىلىعىنىڭ الدىن الۋى ءۇشىن ونى جۇمىسپەن قامتۋ, الەۋمەتتىك كومەك كورسەتە الۋ جانە بەلگىلەنگەن شەكتەۋلەردى باقىلاي الاتىن وكىلەتتىلىگى بولۋى قاجەت. سوندىقتان ونىڭ ەڭ باستى قۇزىرى باقىلاي الۋ ءمۇمكىندىگى بولىپ تابىلادى. مىنە, وسى كەزدە وعان سوتتالعاننىڭ مىنەز-قۇلقىن قاداعالاپ, قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا ەلەكتروندى بىلەزىكتەر كومەككە كەلەدى.
ونىڭ ۇستىنە اتالعان شارا ەكونوميكالىق ءتيىمدى بولىپ تۇر. ماسەلەن, اقش-تا سوتتالعاندى تۇرمەدە قامتاماسىز ەتكەننەن گورى ەلەكتروندى مونيتورينگكە كەتەتىن شىعىن 4 ەسە ارزان كورىنەدى. ەندەشە قۇقىق قورعاۋ ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە ەلەكتروندى بىلەزىكتى شارتتى سوتتالعاندارعا, بوستاندىعىن شەكتەۋگە سوتتالعاندار مەن مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلاتىندارعا جانە اكىمشىلىك قاداعالاۋ بەلگىلەنگەن ادامدارعا قاتىستى قولدانۋعا بولادى.
ال مىنا ەكىنشى پەنيتەنتسيارلىق پروباتسيا ۇلگىسى ءبىزدىڭ ەلدە جوقتىڭ قاسى. ويتكەنى, بۇل ۇلگى بويىنشا ءار سوتتالعان تۇرمەگە تۇسكەن كەزدەن باستاپ بوستاندىققا شىعۋ ءۇشىن تۇزەلۋ جوسپارىن ءتۇزىپ, پسيحولوگپەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بىراق ناقتى جاعدايدا مۇنداي جوسپار اتالعان جۇمىستى كوزدەي الماسا جانە پسيحولوگ ءبىر كولونيادا جالعىز بولسا, وندا پەنيتەنتسيارلىق پروباتسيانىڭ وڭدى تيىمدىلىگى تۋرالى ايتۋدىڭ قاجەتى شامالى. ءۇشىنشى, پەنيتەنتسيارلىق اياداعى ۇلگى سوتپەن اكىمشىلىك قاداعالاۋ بەكىتىلگەندەرگە جانە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلعاندارعا قولدانۋدا ارتىق ەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى ج.اسانوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, مۇنى قانداي دا ءبىر قوسىمشا شىعىنسىز-اق قازىرگى ىشكى ىستەر ورگاندارى سانىمەن جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن كورىنەدى. الايدا, بۇل ءۇشىن قىلمىستىق-اتقارۋ ينسپەكتسياسى مەن اكىمشىلىك پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ءوزارا جاۋاپكەرشىلىك اياسىن جانە شارتتى سوتتالعانداردىڭ ساۋىقتىرۋ شارالارىن باقىلاۋ مەن پروباتسيالىق قىزمەتتىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ جاعىن الدىن الا قاراستىرۋ قاجەت.
ارينە, قانداي جاڭالىق بولماسىن العاشقى كەزدە ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجىسىز ءىس بىتپەيدى. جوعارىدا ايتىلعان يگىلىكتى ءىستى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن العاشقىدا قوسىمشا بەلگىلى ءبىر قارجى جۇمسالاتىنى ءسوزسىز. بىراق بۇل شارالار ۇزاق مەرزىمگە ارنالعاندىقتان ءناتيجەسىندە سوتتالعانداردى كوپتەگەن جىلدار بويى شىعىندانىپ ۇستاۋدى ازايتىپ, قوعامدا قولايلى الەۋمەتتىك جاعداي تۋعىزاتىنى انىق. ول ءۇشىن, ارينە, پروباتسيا قىزمەتى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ اراقاتىناس ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. 2011 جىلى جازانى وتەپ شىققانداردى الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ ءجونىندەگى مىندەت پەنيتەنتسيارلىق جۇيەدەن جەرگىلىكتى اكىمدىككە بەرىلگەن بولاتىن. ال قازىرگى كۇنى ەلىمىز بويىنشا بار بولعانى ەكى داعدارىس ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى – شىمكەنتتە جانە پاۆلوداردا. بۇل ازدىق ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ويتكەنى, وتكەن جىلى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان 13 مىڭ بوساتىلعاننىڭ 30 پايىزى عانا جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇل ورايدا ءار ايماقتا ەكس-سوتتالعاندار ءۇشىن ۋاقىتشا تىركەلۋ قاعازى مەن تۇرۋ مۇمكىندىگىن الاتىنداي داعدارىس ورتالىقتارىن اشسا, پروباتسيا قىزمەتى جاندانا تۇسەر ەدى دەيمىز.
ماقسات: تۇزەۋ مەكەمەسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ
جالپى, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋ ءۇشىن پروباتسيانىڭ باسقا, ياعني سوتقا دەيىنگى جانە سوتتىق تۇرلەرىن قولدانۋعا بولادى. مۇنى دا ەنگىزۋ ءۇشىن ونى وسى ماندەس سوت رەفورماسى اياسىندا جان-جاقتى تالقىلاۋ قاجەت. سول سياقتى پروباتسيانى كەڭىنەن ەنگىزۋ ماقساتىندا جازالاۋدىڭ جالپى قۇقىقتىق باستاۋىن قايتا قاراۋ دا رەفورمانىڭ ءبىر باعىتىنا اينالار ەدى. ەڭ باستى ماقسات – قىلمىس قاۋپى مەن قۇرامىنىڭ رەتتەرىن وزگەرتىپ, مەرزىم بەلگىلەۋ ەرەجەسىن قايتا قاراپ, سوتتاۋ مەرزىمىن تومەندەتۋ جولىمەن جازالاۋدىڭ ورتاشا ۋاقىتىن قىسقارتۋعا قول جەتكىزۋ. ەگەر مۇنداي ۇردىسكە يەك ارتىلسا, وندا بىرتىندەپ باس بوستاندىعىنان ايىرۋ سەكىلدى جازا تۇرلەرىنىڭ مازمۇنىن وزگەرتۋگە دە مۇمكىندىك تۋادى. مۇنى كامەرالارعا بولىنگەن تۇرمەلەردى جوبالاۋدا جانە سالۋدا قايتا قاراپ, سوتتالعانداردى جۇمىسپەن قامتىپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جانە تۇرمىستىق ماسەلەلەرىن شەشۋ بارىسىندا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. بۇل – راسىندا جۇزەگە اساتىن نارسە. ويتكەنى, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن 2012-2015 جىلدارى دامىتۋ باعدارلاماسىندا كامەرالارعا بولىنگەن ەكى مەكەمەنى قايتا جوندەۋ مەن ءۇش مەكەمەنى تۇرعىزۋ كوزدەلگەن. سول سياقتى 59 مەكەمە نىساندارىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ بەلگىلەنىپ وتىر.
دەگەنمەن, بۇگىنگى پەنيتەنتسيارلىق جۇيەدە بۇرىنعى لاگەرلىك سىرقاتتىڭ ابدەن ءسىڭىپ قالعاندىعىن جاسىرۋعا بولمايدى. ونداي ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بيۋدجەت قاراجاتى قاجەتى جوق, بىراق ولاردى شەشۋ سوتتالعانداردى الەۋمەتتىك قايتا بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. بۇل باعىتتا باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى: «ماسەلەن, سوتتالعانداردىڭ وتباسى مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋىن الايىقشى. ايتۋعا اۋىز بارمايدى. ال وسى ماسەلەنى بايقاعان ازاپتاۋ بويىنشا ارنايى بايانداماشى كەزدەسۋدى شەكتەۋدى ءبىزدىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىندەگى ەڭ تومەنگى كەمشىلىك رەتىندە ويىپ تۇرىپ اتادى. ارينە, ۇيىمداستىرۋشىلىق شەكتەۋلەر بار ەكەندىگى راس. دەگەنمەن, تەگىن ينتەرنەت-باعدارلامالار ارقىلى بەينە كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋعا ابدەن بولادى عوي, بۇل سوتتالعانداردىڭ وتباسىلىق بايلانىسىن ۇزبەۋىنە كومەگىن تيگىزەدى ەمەس پە؟» دەيدى.
دەمەك, ءبارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتكە بايلانىستى. جۇمىس جوق بولسا وقۋعا, سپورتپەن اينالىسۋعا جاعداي جاساۋ قاجەت. بۇل ارادا تازالىقتىڭ ماسەلەسى تىپتەن بولەك. كوبىنە تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جۋىناتىن ورىندار دا شەكتەۋلى, ونىڭ ۇستىنە اپتاسىنا ءبىر-اق رەت جۋىنۋعا مۇمكىندىك بەرۋ قول جۋعىشتار جەتىسپەۋشىلىكتەن ىشكى قايشىلىقتارعا سوقتىرادى. جوعارىدا ايتىلعانداي, اپتاپ ىستىقتا توپتاپ قاماپ ۇستاۋ تىپتەن قيانات. سوندىقتان ونداي ماسەلە ەرتەڭگە قالدىرىلماي شەشىمىن تابۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز. ال مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ايەلدەر مەن بالالارعا دەگەن كوزقاراستى مۇلدە وزگەرتۋ قاجەت. ويتكەنى, ولاردىڭ دەنە قوزعالىسى شەكتەۋلىگى كوبىنە ەسەپكە الىنبايدى. انالاردىڭ قاشاندا بالالارىن قۇشاعىنا قىسۋعا مۇمكىندىگى قاراستىرىلۋى ءتيىس.
ءيا, ايتا بەرسە قازىرگى تاڭداعى سوتتالعانداردى ۇستاۋ ماسەلەسى شاش-ەتەكتەن ەكەندىگى انىق. ەندەشە, ءبىز جوعارىدا سولاردى قوعامعا دا, سوتتالعاندارعا دا, مەملەكەتكە دە ءتيىمدى قىلىپ جانە الەمدىك قوعامداستىق الدىندا ەلدىڭ بەدەلىن كوتەرەتىندەي ەتىپ شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جولداردى سارالاپ وتتىك. ال ونى جۇزەگە اسىرۋ, اسىرماۋ ەلدىككە سىن بولماق. سەبەبى, مۇنىڭ ءبارى قوعامنان وقشاۋلانعان كەمشىلىك بولعانىمەن, ەلدىككە كىر كەلتىرەتىن شىندىق.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
