قاتىگەزدىك قاسىرەتى
سەنبى, 30 ناۋرىز 2013 2:03
ءومىر بار جەردە, ءولىم بار دەيدى. بىراق اجالى جەتكەندەر مەن اجالى ادام قولىنان كەلگەندەردىڭ قازاسىن ەشقاشان سالىستىرۋعا بولمايدى. سوندىقتان ەڭ اۋىر نارسە كۇنا كىسى ءولتىرۋ دەپ ەسەپتەلگەن. الايدا, جۇرتتىڭ ءبارى بۇنى كۇنانىڭ ەڭ اۋىرى-اۋ دەپ قاپەرىنە توقىپ جاتىر دەپ ايتا المايسىز. كىسى ءولتىرۋ دە, وعان قوسا قىز زورلاۋ دا ءجيى قايتالانۋدا. وسىنداي اۋىر قىلمىستاردىڭ ءىزىن سۋىتپاي اشىپ, سوتقا زاڭ تالاپتارىمەن دالەلدى تارتا بىلگەن تەرگەۋشىنىڭ ءبىرى استانا قالاسى ءىىد تەرگەۋ باسقارماسىنىڭ اعا تەرگەۋشىسى, اعا لەيتەنانت دياس توقاتوۆ دەر ەدىك.
سەنبى, 30 ناۋرىز 2013 2:03
ءومىر بار جەردە, ءولىم بار دەيدى. بىراق اجالى جەتكەندەر مەن اجالى ادام قولىنان كەلگەندەردىڭ قازاسىن ەشقاشان سالىستىرۋعا بولمايدى. سوندىقتان ەڭ اۋىر نارسە كۇنا كىسى ءولتىرۋ دەپ ەسەپتەلگەن. الايدا, جۇرتتىڭ ءبارى بۇنى كۇنانىڭ ەڭ اۋىرى-اۋ دەپ قاپەرىنە توقىپ جاتىر دەپ ايتا المايسىز. كىسى ءولتىرۋ دە, وعان قوسا قىز زورلاۋ دا ءجيى قايتالانۋدا. وسىنداي اۋىر قىلمىستاردىڭ ءىزىن سۋىتپاي اشىپ, سوتقا زاڭ تالاپتارىمەن دالەلدى تارتا بىلگەن تەرگەۋشىنىڭ ءبىرى استانا قالاسى ءىىد تەرگەۋ باسقارماسىنىڭ اعا تەرگەۋشىسى, اعا لەيتەنانت دياس توقاتوۆ دەر ەدىك.
ءيا, تەرگەۋشىلەر ەڭبەگىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. «انا ادامدى ولتىرگەن ۇستالىپتى عوي, سوتتالىپتى» دەگەن اڭگىمەمەن ءبارى بىتەدى. ال تەرگەۋشى ءۇشىن كىسى ءولىمى قۇپياسىن اشۋ قانشاما تەر توگۋمەن كەلەتىنىن ەشكىم ويلاپ جاتپايدى. ول ولاردىڭ مىندەتى دەيدى. سول مىندەتى بولعاندىقتان دا اعا لەيتەنانت د.توقاتوۆ ءۇش بىردەي ەڭ اۋىر قىلمىستىڭ بەتىن اشتى.
سونىڭ ءبىرى استانا قالاسىنىڭ سارايشىق كوشەسىندەگى №30 ءۇيدىڭ كىرە بەرىسىندە كەشكى ساعات توعىزدىڭ شاماسىندا بولعان وقيعا. وتىز جاستاعى جىگىتتى بىرەۋلەر جۇرەك تۇسىنان اياۋسىز پىشاقتاپتى. مارقۇم العان جاراقاتىنان ءتىل تارتپاي كەتكەن. ال بۇل ادامعا كوز الارتقان, دۇنيە مۇلكىنە كوز تىككەن, قىزمەتىنە قىزىققان جاندار كوپ بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەن. ويتكەنى, مارقۇم قىزمەتى ويداعىداي ءجۇرىپ, تابىسى ورلەپ تۇرعان جشس ديرەكتورى بولىپ شىقتى. سوندىقتان كاسىپكەرلەر اراسىنداعى باقتالاستار دا, بايلىعىنا قىزىققاندار دا, دۇنيەسىنە تالاسقاندار دا ونى جازىم قىلۋى بەك مۇمكىن ەدى. سوندا ول كىم؟ جوعارىداعىلاردىڭ قايسىسى؟
سويتسە, تەرگەۋ بارىسىندا انىقتالعانداي, استاناعا وڭتۇستىك ايماقتىڭ بىرىنەن جۇمىس ىزدەپ كەلگەن بولات ەسىمدى جىگىت ەلورداداعى «ءساتتى كۇندەرىن» تۇنگى كلۋبتان باستاپتى. مۇندا ءبارى بار: اراق تا, ەسىرتكى دە, جەڭىل ءجۇرىستى بويجەتكەندەر دە, اقشا دا, قارۋ دا… تەك ءتارتىپ جوق. بۇل جولى سولاي بولدى: بولات سانى جالتىراعان, ومىراۋى اشىق قىز ءۇشىن استانالىق ەسبەرگەنمەن شەكىسىپ قالدى. جۇدىرىقتارىن تاس ءتۇيىپ ورىندارىنا جايعاسقان. بىراق تىنىشتىق كوپكە ۇزامادى. بولاتتى ەسبەرگەننىڭ بىرنەشە جولداستارى كەلىپ, تىسقا شاقىرىپ الىپ كەتتى. ار جاعى بەلگىلى – ناعىز جىگىتتەر جەكپە-جەككە شىعۋعا ءتيىس. كىم كۇشتى, سول انا بيكەشتەرگە يە بولماق.
ارينە, بولات وڭباي تاياق جەدى. ءتىپتى, سوققىلاردان ەسىنەن تانىپ قالدى. دەگەنمەن, ول تاياق جەيتىنىن الدىن الا بىلسە كەرەك, ەسبەرگەن كولىگىنىڭ ءنومىرىن ەسىنە ساقتاپ قالدى. ىشىنە كەك ءتۇيىپ, قان جۇتتى. ەندى وعان جۇمىس ىزدەۋ ەمەس, ەسبەرگەندى تاۋىپ, كەگىن قايتارۋ باستى ماسەلەگە اينالدى. مۇنى دوسى تاڭىربەرگەنگە بارىپ ايتتى. ىزدەيىك, تابايىق, ءوشىمدى الايىن دەدى. بىرنەشە كۇن استانانى شارلاپ ءجۇرىپ, اقىرى ەسبەرگەننىڭ كولىگىن كەزدەستىردى. ول سول جاعالاۋداعى سارايشىق كوشەسىندە ورنالاسقان ءساندى ءۇيدىڭ بەسىنشى قاباتىندا تۇرادى ەكەن.
سول كۇنى مارقۇم كەشكىسىن ساعات وندار شاماسىندا ءۇيىنىڭ الدىنا كەلىپ كولىگىن قويدى. كىرەبەرىستەگى پاتەرىنىڭ قوڭىراۋ تۇيمەسىن باسىپ, ايەلىنە ءوزىنىڭ كەلگەندىگىن حابارلادى. ايەلى سوندا كۇيەۋىمەن دوموفون ارقىلى سوڭعى رەت ءتىل قاتىسقانىن جانە ونىڭ اجالىنا ەسىك اشقانىن قايدان ءبىلسىن. كىرەبەرىستە تىعىلىپ كۇتىپ تۇرعان بولات پەن تاڭىربەرگەن ەسبەرگەندى قاق شەكەدەن سوم تەمىرمەن قويىپ قالىپ, وعان قوسا قارنىنا پىشاق سۇقتى. ءبىتتى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا ءبىر ادامنىڭ باسى جارىلىپ, ءىشى اقتارىلىپ, كوز جۇمدى. قولدا قولعاپ, اياعىنا كيگەندەرى ءىز تۇسپەيتىن تەگىس تاباندى قونىشتى ەتىكتى بولات پەن تاڭىربەرگەن تەمىر مەن پىشاقتى پاكەتكە سالىپ, قوينىنا قىستىردى دا دالادا تۇرعان كولىكتەرىنە وتىرىپ, جوندەرىنە كەتە باردى.
سودان تەرگەۋشى دياس توقاتوۆ كىسى ءولتىرۋشىنى ىزدەۋگە كىرىستى. تۇنگى كلۋبتا ورىن العان بولات پەن مارقۇمنىڭ اراسىنداعى شەكىستى ءبارى ۇمىتىپ كەتىپتى. مارقۇمنىڭ جولداستارى ونى قاتارداعى كۇندەلىكتى قايتالاناتىن سان جاعدايدىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى ەكەن. بىراق قامىردان قىل سۋىرعانداي ءاربىر وقيعانى, جاعدايدى ەلەك پەن تارازىدان وتكىزە بىلگەن تەرگەۋشى دياس ناعىز كىسى ءولتىرۋشى كىم ەكەندىگىن دالەلدەپ بەردى.
ال ەلوردانىڭ تەمىر جول ۆوكزالى ماڭايىندا پاتەر جالداپ تۇراتىن نۇرجان كەشكىلىك ءبىر بوتەلكە اراقتى جارتىلاي تارتىپ العان سوڭ تۇلا بويى قوزىپ, بويداقتىعى سەزىلىپ, سونان تىنىشى كەتىپ, ۆوكزالعا قاراي بەت الدى. بۇل كەزدە ءتۇن ورتاسى اۋىپ كەتكەن, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جوقتىڭ قاسى. ونىڭ ۇستىنە بۇل جاقتا قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرىندەگىدەي جارقىراپ تۇراتىن سامالاداي جارىق شامدار جوق. سوندىقتان جالعىز جورتقان قاراقشىعا قولايلى اۋدان. كەنەت نۇرجان پوەزداردىڭ تەمىر جولدارى ۇستىنەن سالىنعان اسپالى كوپىرمەن بىرەۋدىڭ اسىقپاي ءتۇسىپ كەلە جاتقانىن بايقادى. اراقتىڭ قىزۋىمەن تۇلا بويىنداعى كۇشى تاسىپ تۇرعان جىگىت «كىم دە بولسا مەيلى تونايىن نەمەسە زورلايىن» دەپ ويلادى. ايتقانداي-اق «جولى بولار جىگىتتىڭ جەڭگەسى الدىنان شىعادى» دەگەندەي, سۇڭعاق بويلى مولدىرەگەن ءبىر ارۋ كەلە جاتىر. مۇنداي قولايلى ءساتتى بولات قالاي عانا قۇر جىبەرسىن. ارتىنان مىسىقتابانداپ كەلدى دە قاۋسىرا قۇشاقتاپ تاماعىنا كەزدىگىن تاقاي قالدى. «دىبىسىڭدى شىعارساڭ – لاقشا باۋىزداي سالامىن!» دەدى زىلدەنىپ.
ءاپ-ساتتە قۋىرشاقتاي سۇيكىمدى, سىمداي تارتىلعان قىزدى دەدەكتەتىپ جان اياعى باسپايتىن قۋىسقا الىپ كەلدى. سوسىن اۋزىنان سىلەكەيى اعىپ, القىنا دەم الىپ: «شەشىن!» دەپ بۇيىردى. قىز وعان كونسىن بە, شىڭعىرىپ جىبەردى. بىراق ونىڭ داۋىسىن ەستيتىندەي جاقىن ماڭايدا جان جوق ەكەنى بەلگىلى. سوندا دا بولسا العاشقى قارسىلىقتان ءسال توسىلىپ قالعان نۇرجان مۇندايدى تالاي كورىپ جۇرگەندەي ەسىن تەز جيىپ, ەتەگىنە قوس قولداي جابىسقان قىزدى بەتىنەن ءبىر ۇردى. سوققى قاتتى ءتيدى. قارسىلىق بىردەن تىيىلدى. ەندى قىزدىڭ ءوز بەتىمەن كيىمىن شەشە الماسىن ءبىلىپ, ءوزى ىسكە كىرىستى.
بويجەتكەن بىرەۋدىڭ الاقانعا سالىپ الپەشتەپ وتىرعان جالعىز قىزى ەكەنىن, ءوزىنىڭ سۇيىكتى جىگىتىنە تۇرمىسقا شىققالى جۇرگەنىن, مۇنىڭ تاعدىرىنا بالتا شاپپاۋىن, باعىن بايلاماۋىن ءوتىنىپ, اعاتايلاپ جانۇشىرا جالىندى, جىلادى. بىراق توڭمويىن ارسىز دۇلەي ءوزىنىڭ ءناپسىسىن عانا كوزدەدى. ءسويتىپ, تاڭ قىلاۋ بەرگەنشە تالىقسىعان دارمەنسىز قىزدى قايتا-قايتا زورلادى. ومىردە مۇنداي زورلىق بولادى دەپ ويلاماعان دا, كورمەگەن دە, بىلمەگەن دە قايران جاس ارۋ ەندى عانا بۇرشىك جارعان ساباعىنان ءۇزىلىپ تۇسكەن گۇلدەي تابانعا تاپتالىپ قالا بەردى.
كىم زورلادى؟ قانداي ماق ۇلىق مۇنى جاساعان؟ ەشكىم بىلمەيدى, قىزدىڭ ءوزى دە ەشتەڭە جارىتىپ ايتا المايدى. بىراق بىلىكتى ءارى تاپقىر دا زەرەك تەرگەۋشى ءۇشىن ينەنىڭ جاسۋىنداي ىلىك بولسا دا جەتىپ جاتىر ەمەس پە. سونى تارقاتىپ, ىزدەپ, ءىز كەسىپ, قىزدىڭ دەنەسىنە جاعىلعان ۇرىقتى زەرتتەي كەلە اعا لەيتەنانت دياس توقاتوۆ قىلمىسكەردى تاپ باسىپ, انىقتادى. ول وڭباعان ۇستالىپ, قاپاسقا توعىتىلدى. اراقتىڭ قىزۋىمەن ءبۇلدىرىپ قويىپپىن, ءبىر ەركەكتىك شالالىق جاساپپىن دەپ باسىن تاسقا سوققانى ءالى كوز الدىندا. بىراق كەشىرىم بولمادى.
ال ءۇشىنشى قىلمىستى اشۋ تىپتەن كۇردەلى بولعانى انىق. ەلورداداعى الماتى اۋدانىنا قاراستى «حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا» كۇزەتشىنى تۇندە بىرەۋ ءولتىرىپ كەتكەن. مۇنى ناعىز كانىگى قىلمىسكەر جاساعانى انىق بايقالادى, ەگەر كۇزەتشى ءوز-ءوزىن ولتىرمەگەن بولسا. ويتكەنى, تىستان ەشكىم كىرمەگەن سەكىلدى: ەسىك اشىلماعان, تەرەزە بۇزىلماعان. ءبارى ىشتەن اشىلادى. بىراق جەرتولەدەگى تەرەزە اينەگى ىشتەن سىنعان, ويتكەنى, زەرتتەۋ سونى كورسەتىپ تۇر. جەرتولەدەن ءبىرىنشى قاباتقا, ياعني كۇزەتشى تۇرعان بولمەگە ءوتۋ ءۇشىن تەمىر ەسىك اشىلۋى ءتيىس. ول دا ىشتەن اشىلادى.
كىم قالاي كىرگەن, كىم شىققان؟ سونىمەن, بۇل شىرماۋىقتاي شىرماتىلعان ورمەك تورىن تارقاتۋعا تاعى دا دياس تەرگەۋشى بىلەك سىبانا كىرىستى.
سويتسە, بۇل سۇمدىق استاناعا جۇمىس ىزدەپ كەلگەن وردا بۇزار وتىز بەستەگى جىگىت اعاسىنىڭ ىستەگەن «تىرلىگى» بولىپ شىقتى. ول بۇل سويقاندى كەلە سالا جاساماعان, اۋەلى وسى حقو-نىڭ جانىنداعى شەبەرحاناعا تەرەزە, ەسىك قۇراستىرۋشى جانە ونى ورناتۋشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. سوندا «حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ» ەسىك, تەسىگىن تۇگەلدەي ءبىلىپ الادى. قالاي كىرۋ قاجەت, جابىق بولعان جاعدايدا قالاي شىعۋ كەرەك دەگەن سەكىلدى, كوزىن بايلاپ قويسا دا قاجەتىن اداسپاي تاباتىنداي داعدىلانادى. ال, ەڭ باستىسى, تەمىر ەسىكتەردى كۇندەلىكتى ءوزى ورناتىپ, الىپ جۇرگەندىكتەن ول ق ۇلىپتاۋلى بولعان جاعدايدا ونى دا توپساسىمەن بىلدىرتپەي الىپ, ورنىنا قايتا ورناتۋدى ۇيرەنەدى.
بىردە ول كۇزەتشىمەن شەكىسىپ قالادى دا, ەكەۋى ءدۇرداراز بولىپ ءجۇردى. اقىرى وزىنەن الدەقايدا كۇشى باسىم كۇزەتشىدەن تاياق جەپ, ەسەسى كەتكەندىكتەن تۇندەلەتىپ جاسىرىنىپ بارىپ ءولتىرۋدى دۇرىس دەپ تاپتى. ءسويتىپ, جيناعان تاجىريبەسىن پايداعا اسىرۋدى اۋەلى حقو-عا كىرۋدەن باستادى. ول ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ءورت ءسوندىرۋ باسپالداعىمەن عيماراتتىڭ توبەسىنە شىقتى. قولىنا سول جەردەن باسىندا شەگەلەرى بار جۇمىر تاياقتى الدى. وسىمەن كۇزەتشىنىڭ باسىنان ۇرماقشى بولىپ بەكىندى. ءسويتتى دە, ءوزى بىلەتىن قاقپاقتىڭ بۇراندالارىن اسىقپاي اعىتىپ اشىپ, شاتىرعا ءتۇستى. ودان ءۇشىنشى قاباتقا باراتىن تەمىر ەسىكتى دە قينالماي اشىپ, ىشكە ەندى. سودان ءبىرىنشى قاباتقا تۇسسە ءوزى بار قۇرىلىسىن بىلەتىن, ىشتەن عانا اشىلاتىن ءداۋ تەمىر ەمەس, بولاتتان قۇيىلعان ەسىك وتكىزەر ەمەس. مۇنىڭ ارجاعىندا الاڭسىز تەلەديدار تاماشالاپ كۇزەتشى وتىرعانى بەلگىلى. رۋسلان الگى بولات ەسىكتىڭ جاقتاۋىنىڭ سىلاقتارىن ءتۇسىرىپ, تەمىر كىرمەلەردى ەپتەپ سۋىرىپ, ەسىكتى ءاپ-ساتتە جاقتاۋىنان بوساتىپ, ءسال جىلجىتتى. ءوزى سىياتىنداي ساڭىلاۋ پايدا بولعاندا زىپ ەتىپ ىشكە كىردى. ەندى كۇزەتشىنىڭ بولمەسى الىس ەمەس.
بىراق كۇزەتشى دە ءبىر نارسەدەن كۇدىكتەندى مە, قارسى كەلە جاتىر ەكەن. رۋسلاندى كورگەندە تاڭ قالدى: – ءوي, سەن مۇندا قالاي كىردىڭ؟! – دەگەن سۇراق اۋزىنان ەرىكسىز شىعىپ كەتتى. بىراق ول جاۋاپتىڭ ورنىنا قاق ماڭدايدان قۇلاشتاي ۇرىلعان سوققىنى الدى. ۇشكىر شەگەلەر كىرش ەتىپ سۇيەكتەن ءوتىپ, ميعا قادالدى. كۇزەتشى جان تاپسىردى. مۇنان كەيىن رۋسلان اسىقپاي اندەتە ءجۇرىپ, كۇزەتشىنىڭ ۇيالى تەلەفونىن, جوعارى قاباتتاعى حقو باستىعىنىڭ بولمەسىندەگى جەكە زاتتارىن الدى. سوسىن بولات ەسىكتى ورنىنا سالىپ, ءىزىن جاسىرىپ, جەرتولەگە ءتۇستى. ونداعى شىعار ەسىك سىرتتان ق ۇلىپتاۋلى تۇر ەكەن. مۇنى اشۋعا ءبىراز ۋاقىت جۇمسايتىن بولعاندىقتان, جەرتولەنىڭ تەرەزە كوزىن سىندىردى. سول كەزدە ابايسىزدا قولىن قاناتىپ الدى. ودان ەڭبەكتەپ شىعىپ بارا جاتقاندا ءبىر اياق كيىمى قىستىرىلىپ شەشىلىپ, ىشكە ءتۇسىپ كەتتى. ونى الۋعا ۋاقىت جوق. ەسكى اياقكيىمدى كىم ەسكەرە قويار دەيسىڭ دەپ, تايىپ وتىردى.
مىنە, وسى اياقكيىمدى قولىنا تۇسىرگەن تەرگەۋشى دياس كوپ كەشىكپەي ونىڭ سوڭىنان قۋىپ جەتتى. رۋسلان, البەتتە, قاشتى, الماتىعا بارىپ جاسىرىندى, ودان شىمكەنتكە كەلدى, اقىرى ۇستالدى. ال ونىڭ بۇل قىلمىستى قالاي, قايتىپ جاساعانىن تەرگەۋشى ناقتى دالەلدەرمەن الدىنا قويدى. رۋسلان ءبارىن مويىندادى. ءسويتىپ, بۇل قىلمىستاردىڭ ءبارى ايتەۋىر اشىلدى دەيمىز عوي, بىراق «كەككە – كەك, قانعا – قان» دەگەن زامان كەلمەسكە كەتكەن سەكىلدى ەدى. وكىنىشكە قاراي, اۋرۋ قالسا دا ادەت قالمايدى دەگەندەي, سول زاماننىڭ سىرقاتى قايتا ورالا باستاعانداي كورىنەدى. قالاي بولعاندا دا, شىندىقتان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس دەيدى بۇرىنعىلار. سول شىندىقتى مىنا استانا قالاسىنىڭ ءىىد تەرگەۋ ءبولىمىنىڭ اعا تەرگەۋشىسى, اعا لەيتەنانت دياس توقاتوۆ سەكىلدى ىزشىلەر اشىپ, قۇلاعدار ەتىپ وتىر. دەمەك, ساق بولاتىن, تەمىردەي ءتارتىپتى قولعا الاتىن كەز كەلدى, اعايىن.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
