ەكولوگيالىق كۇن تارتىبىندەگى شەشۋشى ۇيىم بولىپ سانالاتىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى مۇشەلەرى 2015 جىلى جەلتوقساندا كيوتو حاتتاماسىنىڭ ورنىن باساتىن پاريج كەلىسىمىن قابىلدادى. كليماتتىق ديپلوماتيانىڭ نەگىزدەرىن تۋ ەتكەن قازاقستان الەمنىڭ وزگە ەلدەرى سياقتى كليمات بويىنشا پاريج كەلىسىمىنە قول قويىپ, 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن 1990 جىلدىڭ دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا 15%-عا شارتسىز قىسقارتۋ, سونداي-اق 25% ءمولشەرىندە حالىقارالىق قولداۋ تاپقان جاعدايدا شارتتى تۇردە قىسقارتۋدى مالىمدەگەن بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا كومىرسۋتەگى ەكونوميكاسىنىڭ ءداۋىرى بىرتە-بىرتە اياقتالىپ كەلە جاتقانىن ادامزاتتىڭ تىرشىلىگى ءبىر عانا مۇناي مەن گازعا ەمەس, ەنەرگيانىڭ جاڭعىرتىلاتىن كوزدەرىنە نەگىزدەلەتىن جاڭا ءداۋىر كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. وسى ماقساتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2013 جىلعى 30 مامىرداعى №577 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋى جونىندەگى تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە ناقتىلى قادامدار جاسالىپ كەلەدى.
بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى مەن پاريج كەلىسىمىنىڭ جانە «جاسىل» ەكونوميكا قاعيداتتارىنىڭ ىسكە اسۋىنا قازاقستاننىڭ بەلسەندى قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانى جەك جوبالارى مەن جاسىل ينۆەستيتسيالار نارىعىن دامىتۋداعى وڭ وزگەرىستەردەن انىق بايقالىپ وتىر.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 2012 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ جالپى كولەمىندە 2 ەسەگە ارتسا, 2017 جىلى 1 پايىزعا جەتكەن. بۇل رەتتە قۋاتتىلىعى 50 مۆت بولاتىن قازاقستان اۋماعىنداعى العاشقى ءىرى كۇن ەلەكتر ستانساسى سانالاتىن «بۋرنوە» كەس جوباسى ءساتتى ىسكە اسىرىلدى دەپ ايتا الامىز. جامبىل وبلىسىندا ورنالاسقان ورتالىق ازياداعى ءىرى كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ مونوكريستالدى تاقتالارى جىلىنا شامامەن 72 ملن كۆت/ساع وندىرەدى. بۇل ءىس جۇزىندە 35 مىڭ جەكە ءۇي شارۋاشىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى دەگەن ءسوز.
ال ەرەيمەنتاۋ قالاسىندا ىسكە قوسىلعان ەل تاريحىنداعى ەڭ العاشقى ونەركاسىپتىك جەل پاركى بۇگىندە ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ تۇر.
ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ نىساندارىن جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءمىندەتى جۇكتەلگەن نىسان قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى مەن وراسان مول جەل رەسۋرستارىن يگەرۋ تۇرعىسىنان ءبىرقاتار ارتىقشىلىقتاردى كورسەتىپ بەردى.
سول ءتارىزدى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋعا باعىتتالعان جوبالاردى دامىتۋ بويىنشا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان كەشەندى شارالار جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋداعى الەۋەتىمىزدىڭ زور ەكەنىن ايقىندايدى. بۇعان ءوڭىردەگى 3 جەل جانە 1 كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقانى دالەل.
2009 جىلى ەلىمىزدە «جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى, ال كەيىنىرەك 2010 جىلعى 19 ناۋرىزداعى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ ءۇشىن نىسانداردى ورنالاستىرۋ جوسپارىن ءازىرلەۋ مەن ولاردى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى. قابىلدانعان زاڭدا جانە زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تەتىكتەرىنىڭ, سونداي-اق ۋاقتىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ءناتيجەسىندە ەلىمىزدە ەكونوميكالىق, əلەۋمەتتىك جəنە ەكولوگيالىق ءۇش كومپونەنتتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن تۇراقتى دامۋدىڭ مودەلى قالىپتاستى. مىسالى, مەملەكەت تىركەلگەن تاريفتەر نەمەسە اۋكتسيوندىق باعالار بويىنشا جەك ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ بارلىق كولەمىن كەپىلدى ساتىپ الۋ, جەك ەلەكتر ەنەرگياسىن تاسىمالداۋ ءۇشىن اقى تولەۋدەن بوساتۋ, كاسىپكەرلىك كودەكسكە سايكەس ينۆەستيتسيالىق پرەفەرەنتسيالار تۇرىندە قولداۋ كورسەتەدى. زاڭنامالىق دەڭگەيدە ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىنا قول جەتكىزۋ بويىنشا بەلگىلەنگەن كەپىلدىكتەردى باستاپقى كەزەڭدە تىركەلگەن ءتاريفتى ەنگىزۋ ەسەبىنەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە ينۆەستيتسيالار ءۇشىن بىرقاتار قولايلى جاعداي جاسالعان. بۇل تاراپتا قازاقستانداعى جەك سالاسىنداعى بارلىق جوبالار ينۆەستورلاردىڭ مەنشىكتى جانە قارىز قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلاتىنىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. سونداي-اق ۇنەمدى جوبالاردى تاڭداۋدا جەك سالاسىنداعى تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى مەن باسەكەگە قابىلەتتى ىرىكتەۋدى وتكىزۋ ءۇشىن اۋكتسيوندىق ساۋدا-ساتتىق تەتىگى قىسقا ۋاقىتتا ءتيىستى ءمۇمكىندىكتەردى كورسەتىپ بەردى. مۇنداي مەحانيزم قازىر الەمنىڭ شامامەن 70-كە جۋىق ەلىندە ىسكە اسىرىلىپ وتىر.
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ەكولوگيالىق مودەرنيزاتسيا يدەيالارى اسىرەسە گەرمانيا, فرانتسيا, قحر, نيدەرلاند كورولدىگى سىندى ەلدەردە بەلسەندى تۇردە العا باسىپ كەلەدى. مىسالى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى 2017 جىلى 85 كومىر ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسىن توقتاتۋ تۋرالى جاريالادى. ياعني, ءىرى ءۇش قالا – بەيجىڭدە, شانحايدا ءجانە گۋانچجوۋدا جاڭا كومىر ستانسالارىن سالۋعا تولىق تىيىم سالىندى. سول سياقتى ەو-دا جەتەكشى ءرول اتقارۋعا ۇمتىلاتىن نيدەرلاندىدا 2030 جىلعا قاراي كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارى بىرتىندەپ جابىلادى دەپ بولجانۋدا. ال گەرمانيا «ەنەرگەتيكالىق بۇرىلىستى» – كومىرسۋتەگى جانە اتوم ەنەرگەتيكاسىنان بىرتىندەپ باس تارتۋعا باعدارلانعان ماقساتتى باعىتىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. اتالعان ەلدەردىڭ باسىم بولىگىندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىك ساياسي, زاڭنامالىق جانە تىكەلەي قارجىلىق قولداۋمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. جىل وتكەن سايىن كليماتتىق ديپلوماتيانىڭ ىقپال ەتۋ سالاسى كەڭەيە ءتۇسكەنىن ەسكەرسەك, ەۋرووداق مەملەكەتتەرىنىڭ كەشەندى ءىس-شارالارى مەن وزىق تاجىريبەسىن زەرتتەپ-زەردەلەي وتىرىپ, باسشىلىققا الۋ ارقىلى اتالعان سالاداعى بىرقاتار نارىقتىق تەتىكتەردى رەتتەۋگە بولاتىنىن كورسەتتى.
ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تۇراقتى ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ستراتەگيالىق باسىمدىعىنا اينالدى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ ءجونىندەگى تۇجىرىمداماعا سايكەس 2020 جىلعا قاراي ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جالپى كولەمىندە جەك ۇلەسىن 3%-عا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. دەگەنمەن, جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكانىڭ نەگىزگى ماسەلەسى – ماۋسىمدىق جانە كليماتتىق تۇراقسىزدىعى بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىلىكتى كولەمدە جيناقتاۋ مۇمكىن ەمەستىگى قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاۋەلدى 70 پايىز وندىرىستىك كومپانيالار ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولىپ قالا بەرمەك. ال تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە ونەركاسىپ سەكتورلارىنان كەيىن ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كولەمى بويىنشا ءۇشىنشى تۇتىنۋشىسى بولىپ تابىلاتىن تۇرعىن ءۇي سەكتورى ءۇشىن ورنى بولەك. بۇل رەتتە ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىق باسقا ەنەرگيا كوزدەرىمەن رەتتەلۋى نەمەسە وتەلۋى ءتيىس دەپ سانايمىن.
قازىر كليماتتىڭ بەتالىسى ۇلكەن قارقىنمەن وزگەرىپ جاتقانى راس, سوندىقتان ونىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا عالامدىق جىلىنۋ پروتسەسىندە ءداستۇرلى ەنەرگەتيكانىڭ ۇلەسىن ازايتۋعا الەم بولىپ شىنداپ كىرىستى. اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرۋىنەن قاتتى جاۋىن-شاشىن (قالىڭ قار جانە نوسەر جاڭبىر), قالىپسىز قۇرعاقشىلىق, مۇزدىقتاردىڭ ازايۋى, سۋ تاسقىنى, توپان سۋ, كوشكىن, سەل, داۋىل, شاڭ مەن تۇز داۋىلدارى سياقتى توتەنشە اۋا رايى جاعدايلارى مەن تابيعي اپاتتاردىڭ سانى كوبەيۋدە. سوندىقتان الەمدىك اۋقىمداعى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا ۇجىمدىق شەشىمدەر قولايلى قورشاعان ورتا, تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ جانە ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعى, ەكونوميكا, بيزنەس ءۇشىن ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى پارامەترلەرىن ۇنەمى ءىزدەۋدە. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كليماتتىق جاعدايلاردىڭ وزگەرۋىنەن اۋەلى ەكونوميكا سالالارى, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇلكەن شىعىندارعا ۇشىراۋى ىقتيمال. ەگىستىك القاپتارى مەن شابىندىقتار ازايىپ, ءداندى داقىلداردىڭ ءونىمدىلىگى تومەندەۋى ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە دە قاۋىپ ءتوندىرەتىنىن جەكەلەگەن جاعدايلار كورسەتىپ وتىر.
قازگيدرومەتتىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاندا جىل سايىنعى ورتاشا تەمپەراتۋرا ءار ون جىل سايىن 0,34 گرادۋسقا ارتىپ بارادى. بۇل رەتتە قازاقستان ءوز ەكونوميكاسىن مۇناي مەن گازعا تولىعىمەن ارتىپ قويماي, əرتاراپتاندىرۋعا بەت الىپ, تۇراقتى دامۋعا قولايلى جاعداي جاساۋعا بارىنشا كۇش سالىپ كەلەدى. سوندىقتان دا جاڭارتىلاتىن رەسۋرستار مەن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ سالاسىنداعى باسەكەگە قابىلەتتى عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قۇرۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ وسى سالاداعى باسىم مىندەتتەرگە اينالىپ وتىر.
دۇيسەنعازى مۋسين,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
