قورعاۋ دا, قولداۋ دا پارىز
سارسەنبى, 13 ناۋرىز 2013 6:53
بۇرىن ءبىزدىڭ الدىمىزعا قۇقىقتىق اقپاراتتاردى جيناقتاۋ جونىندە بىرجاقتى تاپسىرما عانا قويىلسا, قازىر تاقىرىپتىق ساراپتاما مەن قاداعالاۋ جۇمىستارىن قوسا ءوربىتىپ وتىرمىز. بىزدەگى بۇكىل اقپارات شاپشاڭ رەتتەلىپ وتىراتىن 5 اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەگە جيناقتالعان. ولاردا قىلمىستى تىركەۋ ساتىسىنان باستاپ ءىستى سوتتا قاراۋ ناتيجەلەرىنە دەيىنگى ءبىرتۇتاس ەسەپكە الۋ دەرەكتەرى قامتىلعان. جۇمىستى وسىلايشا قۇرىلىمداۋ ەلىمىزدەگى قىلمىستىق احۋال تۋرالى كۇنبە-كۇن ناقتى ستاتيستيكا ءتۇزىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سارسەنبى, 13 ناۋرىز 2013 6:53
بۇرىن ءبىزدىڭ الدىمىزعا قۇقىقتىق اقپاراتتاردى جيناقتاۋ جونىندە بىرجاقتى تاپسىرما عانا قويىلسا, قازىر تاقىرىپتىق ساراپتاما مەن قاداعالاۋ جۇمىستارىن قوسا ءوربىتىپ وتىرمىز. بىزدەگى بۇكىل اقپارات شاپشاڭ رەتتەلىپ وتىراتىن 5 اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەگە جيناقتالعان. ولاردا قىلمىستى تىركەۋ ساتىسىنان باستاپ ءىستى سوتتا قاراۋ ناتيجەلەرىنە دەيىنگى ءبىرتۇتاس ەسەپكە الۋ دەرەكتەرى قامتىلعان. جۇمىستى وسىلايشا قۇرىلىمداۋ ەلىمىزدەگى قىلمىستىق احۋال تۋرالى كۇنبە-كۇن ناقتى ستاتيستيكا ءتۇزىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سويتىپ, بۇلاردى رەتتەپ العاننان سوڭ قىلمىستىڭ ناقتى كورىنىسىن الۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ كەلە جاتقان جايتتاردى اشۋ جولدارىن ويلاستىرا باستادىق. ونىڭ باسىندا قىلمىستاردى جاسىرىپ قالۋ ماسەلەسى تۇردى. مۇنىڭ الدىن الۋعا 2011 جىلدان باستاپ بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جاپپاي ەنگىزىلگەن ەلەكتروندى تىركەۋ ءادىسى ءوز جەمىسىن بەردى. بۇل ءتاسىل بۇكىل ەسەپكە الۋ-تىركەۋ تارتىبىنە ءتۇبىرلى وزگەرىس اكەلدى دەسەك دۇرىس بولار.
ەندى وتكەن 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسىن ساراپتاي كەلە, ەلباسى الدىمىزعا قويعان قىلمىستىلىقتى ەسەپكە الۋدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ورىنداي الدىق دەپ باتىل ايتا الامىز. ءسويتىپ, ەتەكتەن تارتقان قىلمىستى جاسىرىپ قالۋ سياقتى كەلەڭسىز جايتتان بىرتىندەپ قۇتىلىپ, العاش رەت ەلىمىزدەگى قىلمىستىق احۋالدىڭ كورىنىسىنە قول جەتكىزدىك.
ماسەلەن, وسى ءادىس ەنگىزىلگەننەن كەيىن 2011 جىلى 2010 جىلعا قاراعاندا 75 مىڭ قىلمىس ارتىق تىركەلگەن. بۇرىنعى تىركەلمەي جاسىرىلىپ كەلگەن قىلمىستار جاڭا جوبانىڭ ارقاسىندا سۋ بەتىنە قالقىپ شىقتى. ال وتكەن جىلى تىركەلگەن قىلمىستار سانى بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 39,1 پايىز ارتقان. بۇل بۇرىن كوبىرەك جاسىرىلاتىن ۇرلىق, بۇزاقىلىق, الاياقتىق, توناۋ سياقتى قىلمىس تۇرلەرى ەسەبىنەن بولىپ وتىر. قىلمىستىڭ بۇل تۇرلەرى جالپى تىركەلگەن قىلمىستىڭ 83 پايىزىن قۇرايتىنىن ايتساق, ماسەلەنىڭ ءمانىسى تۇسىنىكتى بولا تۇسەرى انىق. ال جاسىرىپ قالۋى قيىن اسا اۋىر قىلمىستار كەرىسىنشە 12,5 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە كىسى ءولتىرۋ 10,8 پايىزعا كەمىگەن. دەمەك, تىركەلگەن قىلمىستار سانىنىڭ ءوسۋى ەلىمىزدە كريمينوگەندىك احۋال قيىنداپ كەتتى دەگەندى ءتىپتى دە ءبىلدىرمەسە كەرەك.
جالپى, قىلمىستار تۋرالى ارىز-شاعىمداردىڭ تىركەلۋىنىڭ جاقسارۋى ولاردىڭ قارالۋ ساپاسىن دا ارتتىرۋعا جول اشقانى ءسوزسىز. ماسەلەن, بۇگىندە تۇسكەن ارىزداردىڭ 70 پايىزدان استامى العاشقى 3 تاۋلىك ىشىندە قارالادى. بۇرىنعى جىلدارى بۇل كورسەتكىش 50 پايىزدان جوعارى بولمايتىن. ال ءىستىڭ ودان ءارى قالىپتى ءجۇرۋى ءۇشىن قىلمىس تۋرالى اقپاردىڭ العاشقى تاۋلىكتە قارالۋىنىڭ ماڭىزى زور.
ءبىز بۇل جاڭالىعىمىزدى ودان ءارى جالعاستىرىپ, ەندى ازاماتتارىمىزعا ءوز وتىنىشتەرىنىڭ تاعدىرىن وزدەرى قاداعالاپ وتىرۋىنا مۇمكىندىك جاساپ بەردىك. بۇل ءۇشىن ارىزدىڭ قابىلدانعانى تۋرالى حابارلاما – تالوندى ودان ءارى جەتىلدىردىك. ياعني, ارىز بەرگەن ادامعا ارنايى ءنومىرى بار تالون بەرىلەتىن بولدى, ول ارقىلى ارىز بەرۋشى ينتەرنەت, سمس-حابارلاما نەمەسە ءبىزدىڭ كولل-ورتالىققا قوڭىرۋ شالۋ ارقىلى ءوز ءوتىنىشىنىڭ بۇكىل قارالۋ بارىسىن ءبىلىپ وتىرا الادى.
ودان ءارى بۇل ءادىس تە ءوزىن-ءوزى اقتاعاننان كەيىن, ەلەكتروندى تالوندى پوليتسياعا بەرىلەتىن ارىزدارعا عانا ەمەس, ەندى مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەرىلەتىن ءوتىنىشتەر بويىنشا دا قولدانۋدى قولعا الدىق. «ايقىن» دەپ اتالاتىن بۇل جوبا ارقىلى ارىزداردىڭ بيلىكتىڭ بارلىق دەڭگەيىندە قارالۋى بارىسىنىڭ اشىقتىعىنا قول جەتكىزۋدى دىتتەپ وتىرمىز. بىلتىرعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ بۇل جوبا مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ ورتالىق اپپاراتتارىنا ەنگىزىلدى. ءۇستىمىزدەگى جىلى وبلىس اكىمدىكتەرى اپپاراتتارى بارلىق ارىز بەرۋشىلەرگە تالون بەرە باستايتىن بولادى. ال 2015 جىلعا دەيىن ونى اۋداندىق اكىمدىكتەر دەڭگەيىنە دەيىن جەتكىزبەكشىمىز. ادامداردىڭ ارالاسۋىن ودان ءارى ازايتۋ ماقساتىندا ەندى ەلەكتروندى قولتاڭبا ارقىلى ارىز بەرۋ تەتىگى جۇزەگە اسىرىلۋدا. مۇنداي ارىز اۆتوماتتى تۇردە بازاعا تۇسەدى دە, ونى ەندى كەزەكشى دە, ءتىپتى تەرگەۋشى دە جويا المايدى.
قىلمىستار تۋرالى اقپاراتتاردىڭ وزەكتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ تالداۋ تاقىرىبىنا تەرەڭىرەك بويلاۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. ءسويتىپ, جاڭا تالدامالىق باعدارلاما جاسادىق. ول ارقىلى قالاعان ايماقتاعى قىلمىستار سانىن عانا ەمەس, قالاۋىمىزشا ونىڭ سەبەبىن دە كورە الامىز. ماسەلەن, بۇل جوبا ارقىلى قالاساق جۇمىسسىزدار جاساعان قىلمىستاردىڭ ءوسۋ نەمەسە ءوشۋ بارىسىن باقىلاي الامىز. ال بۇل مالىمەتتەر بولسا ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن اسا پايدالى بولارى انىق.
ايماقتاعى قىلمىس احۋالىن, ونىڭ قۇرىلىمى مەن ماۋسىمدىلىعىن ءبىلىپ وتىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور. بۇل ماقساتتا ءبىز «قىلمىستىلىق قارتاسىن» جاسادىق. ول ارقىلى ايماقتاعى قىلمىس احۋالى تۋرالى مالىمەتتەردى كەز كەلگەن ۋاقىتتا الا الامىز. ماسەلەن, استانانىڭ وسىنداي قارتاسى ارقىلى ءبىز ناقتى ۋاقىت ىشىندە قالانىڭ, كوشە مەن ءار عيماراتقا دەيىنگى نەعۇرلىم قىلمىستار تەلىمىن تاپ باسىپ ايتا الامىز. وسى قارتاعا قاراپ ىشكى ىستەر ورگاندارى قىلمىستى نۇكتەلەرگە ءوز جاساقتارىن جىبەرۋىنە بولادى.
بيىلعى جىلدان باستاپ «قىلمىستىلىق قارتاسى» بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا ىسكە قوسىلدى. 2000 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق تەكسەرۋلەرى بىزدەن تىركەۋدەن وتەتىنى بەلگىلى. البەتتە, بۇل تەكسەرۋلەردى رەتكە كەلتىرۋ جانە جەكە كاسىپكەرلەردىڭ ەركىن دامۋى ءۇشىن از نارسە جاسالىپ وتىرعان جوق. تەكسەرۋلەردى تىركەۋدەن باس تارتۋدىڭ مەرزىمدەرىنىڭ ساقتالماۋى, جيىلىگى سياقتى نورمالارى دا قاراستىرىلدى. الايدا, تەكسەرۋشىلەر جوق جەردەن ساڭىلاۋ تاۋىپ شىعىپ كەتەتىن جاعداي تىيىلمادى. مۇنداي كەلەڭسىز كورىنىستىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن ءبىز كاسىپكەرلەرگە تەكسەرۋشىلەردى ءوزدەرى باقىلاي الاتىن مۇمكىندىك اشتىق. وسى ماقساتتا كاسىپكەرلەرگە تەكسەرۋ جۇرگىزۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن «بيزنەس تىرەگى» جوباسىن ەنگىزدىك.
ەندى كاسىپكەردىڭ ءوزى تىركەۋ ءنومىرى ارقىلى, سول قۇرالدار جيىنتىعىن قولدانا وتىرىپ, ياعني سايت, ۇيالى بايلانىس نەمەسە Call-ورتالىعىنا تەلەفون شالۋ ارقىلى ول تىركەۋدىڭ شىنايىلىعىن, تەكسەرۋشىلەر تۋرالى اقپاراتتى, سونداي-اق, تەكسەرۋ ءمانى مەن كەزەڭىن انىقتاي الادى.
«بيزنەس تىرەگى» جوباسى جىلدان جىلعا كاسىپكەرلەر اراسىندا تانىمال بولىپ, ولاردىڭ شىن مانىندە تىرەگىنە اينالىپ وتىرعانى كوڭىل قۋانتادى. ول ەنگىزىلگەننەن باستاپ كوميتەتتىڭ ەلەكتروندى پورتالىنا 9758 كاسىپكەر جۇگىنگەنى سونىڭ دالەلى بولسا كەرەك. وسىلاردىڭ جارتىسىنان استامى 2012 جىلى تۇسكەن, ال ەكى مىڭنان استامى سمس حابارلامالار ارقىلى جولدانعان.
ەڭ باستىسى, ەگەر تەكسەرۋشىلەر تەكسەرۋ شەگىنەن شىعىپ كەتسە, كاسىپكەر «بيزنەس تىرەگى» پورتالى ارقىلى بۇل تۋرالى حابارلاي الادى. بۇعان باس پروكۋروردىڭ ارنايى بۇيرىعىمەن قۇرىلعان بارلىق اۋماقتىق پروكۋراتۋرالاردىڭ جانىنداعى جەدەل توپ شۇعىل جەتىپ, كاسىپكەردى زاڭسىز تەكسەرىستەن قولما-قول اراشالاپ الادى.
ەندى قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگانداردىڭ اقپارات الماسۋ جۇيەسى اياسىندا ەلدىڭ بارلىق دەرەك قورلارىنان ىزدەۋ سالىنعان ادامدار جاساعان وپەراتسيالار تۋرالى مالىمەت جيناقتالىپ, قاجەتتى دەرەكتەر ىزدەۋ سالىپ وتىرعان ورگانعا ون-لاين رەجىمىندە بەرىلەتىن بولادى. جۇيە قۇقىق قورعاۋ ورگانىنا ىزدەۋ سالىنعان ادامنىڭ ءىس-ارەكەتى تۋرالى اۆتوماتتى تۇردە حابار بەرەدى.
بۇل جۇيە قازىردىڭ وزىندە ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. ماسەلەن, الماتى قالاسىندا مەملەكەتارالىق ىزدەۋ جاريالانىپ, جازادان بوي تاسالاپ جۇرگەن ەكى ادام ۇستالدى. ولار حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا سوتتىلىعى جونىندە انىقتاما الۋعا كەلگەن جەرىندە كوزگە شالىنىپ, ءبىزدىڭ اقپارات بويىنشا ىزدەۋ سالعان ورگانعا حابار بەرىلگەن.
سونىمەن قاتار, بۇل جۇيە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار, جەكە مەنشىك نىساندارى تۋرالى دەرەكتەر, قۇجاتتاندىرۋ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن بەرۋ, نوتاريالدىق قىزمەت, زەينەتاقى, جاردەماقى تولەۋ, قىلمىستىق ىستەر تۋرالى جۇيەلەر جانە ت.س.س. ورتاق دەرەك قورىنا قوسىلعان.
ساۋلە ايتپاەۆا,
باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا
جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى
كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى.
