كۇنى كەشە حالىقتىڭ ۇرەيىن الىپ, ابىگەرگە سالعان ارىستاعى وقيعا ورنىنا بارىپ, ناقتى جاعدايدى قاز-قالپىندا كورسەتۋدى ءجون سانادىق. سەبەبى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تاراعان الىپقاشپا اقپاراتقا الاڭداعان الەۋمەتتىڭ كوزىندە ءالى قورقىنىشتىڭ ەلەسى تۇرعانداي.
ارىستاعى جارىلىستىڭ ەكىنشى كۇنى. كەشەگىدەي ەمەس, ابىر-سابىر باسىلعان. ەلدىڭ تۇتاستىعىن قورعايتىن اسكەريلەر ارىس قالاسىنا كىرەبەرىستە ءۇش اۆتوپوست ارقىلى تۇرعىنداردىڭ قالاعا رۇقساتسىز كىرىپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋدا. انىعىندا, قالادا ءالى تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سنارياد ءتۇسىپ, جالىنعا ورانعان نىسانداردا ءورت تۇگەلدەي سوندىرىلگەن. كوشكەن حالىقتىڭ ارتىندا قالعان دۇنيە-مۇلكىن ارنايى جاساق كۇن-ءتۇن دەمەي كۇزەتۋدە. جارىلىس وشاعىنان تارالعان سىلكىنىس سالدارىنان قالاداعى عيماراتتاردىڭ, ۇيلەردىڭ اينەكتەرى سىنىپ, توبەلەرى ورتاسىنا تۇسكەن.
ارىس جۇرتىنىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى بەكەم كوتەرگەن ازاماتتاردىڭ ىزگى ىستەرى ەل ىشىندە كوپتەپ تارالۋدا. كەشە ارىس پەن شىمكەنتتىڭ اراسىندا جولاۋشىلاردى تەگىن تاسىعان تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ەڭبەگى بولەك.
جارىلىس ايماعىندا ۆيدەو ارقىلى اتانا-اناسىمەن «قوشتاسقان» جاۋىنگەر يساتاي اليباەۆتى وقشاۋلانعان ايماقتان كەزدەستىردىك. كوزى قىزارىپ, ىسىنگەن سارباز اپات ايماعىنان ادامداردى تۇگەلدەي وقشاۋلاپ بولعان سوڭ عانا شىققان. ايتا بەرسەك, مۇنداي ەرلىك جاساعان ازاماتتار جەتەرلىك.
وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ ايتقانداي, 45 مىڭ حالىق تۇراتىن ارىس قالاسىنىڭ حالقىن تۇگەلدەي كوشىرۋ دۇرىس ءارى دەر كەزىندە قابىلدانعان شەشىم بولدى. ايتپەگەندە, ادام شىعىنى كوپ بولۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. رەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ارىستىقتاردىڭ نەگىزگى بولىگى ءوز كۇش-كولىكتەرىمەن كوشكەن. ءبىرىنشى كەزەكتە بالاباقشاداعى بۇلدىرشىندەر, اۋرۋحاناداعى ناۋقاستار قاۋىپسىز ايماقتارعا جەتكىزىلدى. وسى سەبەپتى جارىلىستىڭ العاشقى كۇنى كەشكىسىن اتا-انا بالادان, بالا اتا-انادان اداسىپ, ءبىراز ابىر-سابىر بولدى.
بالدىرعاندار شىمكەنتتەگى مەكتەپتەر مەن مەشىتتەرگە جەتكىزىلىپ, ەرىكتىلەر, ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءتۇنى بويى جۇمىس ىستەپ, بالالاردى اتا-انالارىنا تابىستاۋمەن اينالىستى. قاۋىپتى كەزەڭدە بالدىرعانداردىڭ ءبىرازى, ءتىپتى كورشىلەس ورداباسى, قازىعۇرت, الىستاعى شارداراعا دەيىن كەتىپ قالعان. ماسەلەن, ارىستاعى «ليدەر» بالاباقشاسىندا تاربيەلەنىپ جاتقان 70 بالدىرعاندى اسقار ابدىقالىق دەگەن 19 جاستاعى جىگىت شاردارا قالاسىنا جەتكىزگەن. سونداعى وقۋ ورنىنىڭ عيماراتىنا ورنالاستىرىلعان بالدىرعاندار اتا-انالارىنا تابىستالۋدا. كەشەگى كۇنى بايان بايعوندينوۆا دەگەن ازاماتشا قوس پەرزەنتىنىڭ ءبىرىن ورداباسى, ءبىرىن قازىعۇرت اۋدانىنان تاپتى. ءتىپتى, ءوز ءسابيىن جوعالتىپ العان ارىستىق ايەل وزگەنىڭ بالاسىن اناسىنا اپارىپ بەرگەن. مىنە, ءبىردىڭ باسىنا تۇسكەن سىناقتى كوپتىڭ كوتەرە بىلگەنى دەپ وسىنى ايتسا كەرەك.
ارىستان كوشىرىلگەن تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى شىمكەنت قالاسىنا كەلدى. تۇرعىنداردى شىمكەنتكە جەتكىزۋ ءۇشىن قالا اكىمدىگى تاراپىنان 100 اۆتوبۋس ءبولىندى. بۇعان قوسا, ارىس باعىتىنا كەتىپ بارا جاتىپ, شىمكەنتتە توقتاتىلعان 6 پويىزدىڭ جولاۋشىلارىن تۇركىستان قالاسىنا جەتكىزۋ ءۇشىن 43 اۆتوبۋس باعىتتالدى. 24 ماۋسىم كۇنى وسى اۆتوبۋستارمەن ءتۇركىستان قالاسىنا 2500-دەن استام ادام اتتاندى. مەگاپوليسكە جەتكىزىلگەن ارىستىقتاردىڭ ءبىرازى قالاداعى الەۋمەتتىك نىساندارعا ورنالاستىرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ولار ىستىق تاماقپەن, جاتىن ورىنمەن, باسقا دا قاجەتتى تۇرمىستىق زاتتارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. توتەنشە جاعداي جاريالانا سالىسىمەن شىمكەنتتە اۋقىمدى «كومەك قولى» ءىس-شاراسى جاريالاندى. تەز ارادا قۇرىلعان ارنايى شتاب تاۋلىك بويى تارتىپتە جۇمىس ىستەۋدە. ونىڭ قۇرامىنا شىمكەنت قالاسى اكىمدىگىنىڭ, پوليتسيا جانە توتەنشە جاعداي دەپارتامەنتتەرىنىڭ, توتەنشە جاعدايلار قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كىرگەن. وسى كۇنى شىمكەنتتەگى مەكتەپ جانە كوللەدجەردە 15 ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكت اشىلىپ, ارىس تۇرعىندارى وسى عيماراتتارعا ورنالاستىرىلدى. ازاماتتار ىستىق تاماق جانە اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋدە. ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, اياق كيىم, كورپە-توسەك, بالالارعا قاجەت زاتتار سەكىلدى كەرەك-جاراقتى شىمكەنتتىڭ كوپتەگەن تۇرعىنى دا اكەلىپ جاتىر. ازىق-ت ۇلىك ەۆاكۋاتسيا پۋنكتتەرىنە اۆتوكولىكتەرمەن جەتكىزىلۋدە. ارىستان كەلىپ جاتقان تۇرعىندار سانىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى شىمكەنتتەگى ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكتتەردىڭ سانى 31-گە دەيىن كوبەيتىلدى. كەشەگى كۇنگى ءمالىمەت بويىنشا, شىمكەنتتەگى ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكتتەرگە 2366 ادام قابىلدانعان. وعان قوسا, تۇرعىندار مەشىتتەر مەن جاتاقحانالارعا ورنالاستىرىلعان, قالا تۇرعىندارى دا ارىستىقتاردى ءوز ۇيلەرىنە قونۋعا الىپ كەتىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا شىمكەنتتەگى كورمە ورتالىعى مەن ءتۇرلى ۇيىمداردا ازىق-ت ۇلىك پەن كيىم-كەشەك سەكىلدى قاجەتتى زاتتار جينالۋدا. قالاداعى جاعدايدى باقىلاۋ ءۇشىن پاترۋل قىزمەتى ۇيىمداستىرىلعان. زارداپ شەككەندەرگە كومەكتەسۋگە 500 ەرىكتى جۇمىلدىرىلعان.
شىمكەنت قالالىق اكىمدىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, زارداپ شەگۋشىلەرگە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن 10 ارنايى جەدەل جاردەم بريگاداسى قۇرىلدى. ستاتسيونار مەكەمەلەردە زارداپ شەگۋشىلەرگە ارنالعان قوسىمشا 260 ورىن ءبولىندى. كەشە شىمكەنت قالاسىنداعى اۋرۋحانالارعا 96 ادام كەلگەن, اراسىندا بالالار دا بار. دارىگەر كومەگىنە جۇگىنگەندەردىڭ اراسىنان 22 ادام اۋرۋحاناعا جاتقىزىلىپ, ەكى ادامعا وپەراتسيا جاسالدى.
كومەك سۇراعانداردىڭ كوپشىلىگى (74 ادام) قالالىق №1 كلينيكالىق اۋرۋحاناعا جەتكىزىلگەن. ولاردىڭ ەكەۋى اۋىر حالدە.
شىمكەنتتىك دارىگەرلەر 57 جاستاعى ءشاربانۋ قوجىقوۆانىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى. ول سناريادتان جاراقات الىپ, شات سۇيەكتەرى سىنىپ, قالاداعى اۋرۋحاناعا تۇسكەن ەدى. ناۋقاس كوپ قان جوعالتقان. قالالىق №1 كلينيكالىق اۋرۋحانانىڭ دارىگەرى دانيار ورازباەۆ باستاعان اق حالاتتىلار 2 ساعاتقا سوزىلعان وتە كۇردەلى وتا جاسادى. ناۋقاس جانساقتاۋ بولىمىندە جاتىر. قالالىق ورتالىق مەشىت پەن «بەكجان» بازارىندا 4 جەدەل مەديتسينالىق جاردەم كولىگى كەزەكشىلىكتە تۇر. تەمىر جول ۆوكزالىندا مەديتسينالىق پۋنكت اشىلىپ, قۇرامىنداعى دارىگەر مەن ەكى مەدبيكە تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەدى. 122 قان, 165 پلازما, 221 كريوپرەتسيپيت دوزاسى ازىرلەنگەن.
بۇعان قوسىمشا ارىس تۇرعىندارى ءۇشىن №2 وڭالتۋ ورتالىعىندا – 10 ورىن, №1 وڭالتۋ ورتالىعىندا – 20 ورىن, «انا مەن بالا» وڭالتۋ ورتالىعىندا – 17 ورىن, بالالار ۇيىندە 10 ورىن قاراستىرىلعان. «مەديكەر» سەكىلدى جەكەمەنشىك كلينيكالار دا قوسىمشا ورىندار ۇسىنىپ وتىر.
تۇركىستان وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇقان ەگىزباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءدارى-دارمەك ساتۋمەن اينالىساتىن بىرنەشە كومپانيا 20-25 ميلليون تەڭگەنىڭ ءدارى-دارمەگىن تەگىن اكەلىپ بەرگەن.
دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى اتىنان وسىنداي دەمەۋشى فيرمالارعا ۇلكەن العىسىمىزدى ءبىلدىرەمىز. قازىرگى ۋاقىتتا تۇرعىندارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتەتىن پۋنكتتەردە ءدارى-دارمەك جەتىسپەۋشىلىگى جوق,-دەدى باسقارما باسشىسى. قازىرگى ۋاقىتتا وقيعا كەزىندە زارداپ شەككەن 70 ادام اۋرۋحانادا جاتىر. ولاردىڭ 30-ى وبلىستىق كلينيكالىق اۋرۋحاناعا تۇسكەن. 4 ناۋقاستىڭ جاعدايى اۋىر. رەسپۋبليكالىق سانيتارلىق اۆياتسيامەن كەلگەن بىلىكتى دارىگەرلەر ولارعا كومەك كورسەتىپ جاتىر.
«كوپ تۇكىرسە كول بولار» دەمەكشى, وبلىستاعى, شىمكەنتتەگى ۇلتتىق مادەني ورتالىقتار دا كومەكتەرىن اياپ قالعان جوق. وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ازاماتتاردى كوشىرۋ ءۇشىن ارىس قالاسىنا اۆتوبۋس جىبەردى. شىمكەنتتەگى سلاۆيان ەتنومادەني ورتالىعى تۇرعىنداردى كوشىرۋ ءۇشىن 5 اۆتوبۋس پەن 2 جۇك كولىگىن جىبەرسە, كورەي ەتنومادەني ورتالىعى تۇسكە دەيىن ءبىر «گازەل» اۋىز سۋ جونەلتتى, تۇستەن كەيىن 3600 بوتەلكە, سونداي-اق 3005 ليترلىك بوتەلكەلەردى شتابقا جەتكىزدى.
وزبەك ەتنومادەني ورتالىعى 30 ادامدى تۇرعىن ۇيمەن جانە ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ, 150 ادامعا پالاۋ دايىندادى, سونداي-اق حامزا اتىنداعى №53 مەكتەپكە ەۆاكۋاتسيالانعان ادامداردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتتى, قوسىمشا 50 دانا توسەك-ورىن جابدىقتارىن بەردى.
ۇيعىر ەتنومادەني ورتالىعى نۇرسات شاعىن اۋدانىنداعى ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكتىنە 1000 گامبۋرگەر جىبەردى. تۇرىك ەتنومادەني ورتالىعى تاڭەرتەڭ 1 «كاماز» سۋ مەن تاماق جىبەرىپ, №52 مەكتەپكە كوشىرىلگەندەردى ازىق-ت ۇلىك ءونىمدەرىمەن, اۋىز سۋمەن جانە جايالىقتارمەن قامتاماسىز ەتتى, سونىمەن قاتار شتابقا 30 جاشىك قيار ءجىبەردى. №56 جانە №87 مەكتەپتەردەگى مۇقتاج جاندارعا كومەك قولىن سوزدى.
تاتار-باشقۇرت ورتالىعى شتابقا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن (ماكارون, ۇن, جۇمىرتقا) اكەلدى.
تولەبي اۋدانىنان اسسامبلەيا جاستار قاناتىنىڭ مۇشەلەرى شتابقا 200 نان جەتكىزدى, ونىڭ 100-ءى بىردەن ورتالىق مەشىتكە جونەلتىلدى. قول ۇشىن سوزعان جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر مەن كاسىپورىندار دا جەتەرلىك.
ال كەشە وزبەك ەتنومادەني ورتالىعى 1000 ادامعا داستارحان جايدى, شتابقا 1000 شەلپەك جەتكىزىلدى. شەشەن-ينگۋش ورتالىعى شتابقا ۇنتاق, سابىن, ءتىس پاستاسى مەن ششەتكالار, باسقا دا گيگيەنا زاتتارىن جەتكىزدى. يران ەتنومادەني ورتالىعى سابىن, ۇنتاق, دارەتحانا قاعازىن جەتكىزدى. تاجىك وبلىستىق ەتنومادەني ورتالىعى دا شتابقا جەكە گيگيەنا قۇرالدارىن اكەلدى.
اباي اۋدانىنىڭ تۇرىك ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى ءبىرنەشە وتباسىن «قىزىلجار» اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ ۇيلەرىنە ورنالاستىردى.
تۇركىستان وبلىسىنداعى توتەنشە جاعداي بويىنشا وبلىستىق شتاب قۇرىلىپ, تۇرعىنداردى باسقا جەرلەرگە ورنالاستىراتىن 48 ورتالىق اشىلدى. جالپى, ارىس قالاسى مەن اۋىلداردا 40 مەكتەپ (18399 بالا), 50 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى (5071 بالا). قاۋىپتى ايماقتا 13 مەكتەپ (11377 بالا), 6 مەملەكەتتىك 23 جەكەمەنشىك بالاباقشا (3278 بالا) ورنالاسقان, ولاردىڭ بارلىعى قاۋىپسىز جەرلەرگە كوشىرىلدى. 6 اۋداندا (شىمكەنت, تۇركىستان قالالارى, سارىاعاش, قازىعۇرت, ورداباسى, شاردارا, وتىرار اۋدانى) ورتا مەكتەپ, كوللەدج, بالاباقشا, مەكتەپ-ينتەرناتتارعا كوشىپ كەلگەن ازاماتتارعا بارلىق جاعدايلار جاسالعان. تۇرعىندار اۋىز سۋمەن, ىستىق تاماقپەن, توسەك ورىندارىمەن, كيىم-كەشەكپەن جانە جەكە گيگيەنالىق زاتتارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. 25 ماۋسىمداعى اقپارات بويىنشا, 1149 بالا اتا-اناسىمەن قاۋىشتى. شتاب جۇمىسىن تاۋلىك بويى اتقارىپ جاتىر.
تۇركىستان – ارىس – شىمكەنت
عالىمجان ەلشىباي,
نۇرشات توكەن,
«Egemen Qazaqstan»
