وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى جەر استى قازبا بايلىقتارىنا باي بولماعانىمەن مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – ادام رەسۋرستارىنا باي. رەسپۋبليكامىزداعى تۇرعىنداردىڭ ءاربىر بەسىنشىسىن قۇراپ وتىرعان وبلىس قازاقتىڭ قالتايى – قالاعاڭ مۇحامەدجانوۆ ايتقانداي, ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى, قازاقى بولمىستىڭ قالپىن بۇزباي ساقتاعان كيەلى ايماعى. وڭتۇستىك – اگرارلى ءوڭىر. ماقتاارال, سارىاعاش, سايرام سياقتى اۋداندارىنىڭ حالقى شاعىن وبلىستارعا پارا-پار, وتىز-قىرىق مىڭ حالىق تۇراتىن اۋىلدارى كەيبىر وبلىستاردىڭ ەكى-ءۇش اۋدانىن وراپ الاتىن وڭتۇستىكتىڭ تىزگىنىن ەلباسى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ قولىنا ۇستاتقاندا ىسكەرلىگىنە, تاباندىلىعىنا ءۇمىت ارتقان ەدى. “قازاقستاندى وڭتۇستىكتىڭ جالعىز ءوزى-اق جەمىس, كوكونىس ونىمدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتە الادى”, دەگەن وبلىس باسشىسى بۇل ءسوزىنىڭ جەل ءسوز ەمەس ەكەندىگىن دالەلدەدى. رەسەي, قازاقستان, بەلارۋس مەملەكەتتەرى اراسىنداعى كەدەن وداعى اياسىندا ماسكەۋدەن كەلگەن دەلەگاتسيا دا وڭتۇستىكپەن وسى باعىتتا قاناتتاسىپ جۇمىس جاساۋعا ۋاعدا بايلاسىپ, ەكى جاقتى جۇمىستاردى باستاپ كەتتى.
اسقار يسابەك ۇلىنىڭ وبلىس تىزگىنىن ۇستاعانىنا جاقىندا جىل تولدى. وسى ءساتتى پايدالانىپ, كوكەيدەگى ءبىراز ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ العان ەدىك.
– اسقار يسابەك ۇلى, ءوزىڭىز باس بولىپ وڭتۇستىكتىڭ بارلىق اۋدان, اۋىلدارىن تۇگەل ارالاپ, ءتۇيىندى ماسەلەلەردى جىلىكتەپ, ارقايسىنا الەۋمەتتىك كارتا جاساتتىڭىز. جۇرت دۇرىس قابىلدادى. ايتسە دە “اساتپاي جاتىپ قۇلدىق دەمە”, دەيدى حالىق ناقىلى. ءسىز جانە ءسىزدىڭ ورىنباسارلارىڭىزدىڭ, باسقارما باسشىلارىنىڭ اياعى تيگەن اۋىلداردىڭ ءبارى پروبلەمالارىن بويىنان ءبىر دەمدە سىپىرىپ تاستاي المايتىنى انىق. سونىڭ اقىرى قالاي بولادى, قىرۋار جۇمىستاردى داعدارىس جاعدايىندا ءبۇيىرى سولىپ تۇرعان بيۋدجەت كوتەرە الا ما؟
– ءبىز وبلىستىڭ 900-گە تارتا اۋىلىن ارالاعاندا پروبلەمالاردى ءبىر كۇندە, ءبىر جىلدا شەشىپ تاستايمىز دەگەن ماقسات قويعان جوقپىز. حالىقتى ولاي الدارقاتۋعا بولمايدى. وبلىستىڭ تولقۇجاتى – ءاربىر ەلدى مەكەننىڭ تولقۇجاتىنان تۇرادى. ولاردىڭ پروبلەمالارىن تولىق ءبىلىپ الماي باستاعان ءىس كىبىرتىكتەي بەرەدى. بارلىق ەلدى مەكەندەردى ارالاعاننان كەيىن تالداپ, قايسىسى ءبىرىنشى كەزەكتە, قايسىسى ەكىنشى كەزەكتە شەشىلەتىن ماسەلە ەكەنىن ەكشەدىك. 2010 جىلدان 2012 جىلعا دەيىنگى بيۋدجەتتىك باعدارلاماعا لايىقتاپ تۇزدىك, كومپيۋتەرگە ەندىردىك. مەن اكىم بولام با, باسقا اكىم بولا ما, بيۋدجەتتى جوسپارلاعاندا كورپەنى قاي اۋىلعا تارتام, قايسىسىندا قانداي پروبلەما بار ەدى دەپ باس قاتىرىپ وتىرمايدى. ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىلەتىن ماسەلەلەر جىلىكتەلگەن, شەتىنەن قاراپ, جۇمىس جاساي بەرەدى.
– حالىق پايداسىنا جۇمىس جاسايتىن جاقسى باستاما ەكەندىگى كوزگە ۇرىپ تۇر...
– وسى تۇرعىدان كەلدىك قوي. بۇل جەردە ناقتى جۇيە قالىپتاستى. ءبارى دايىن, كومپيۋتەردە تۇر. حالىقتىڭ سانىنا, ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگىنە وراي كەزەك-كەزەگىمەن ورىندالادى. مۇنداي جۇزدەسۋلەردىڭ تاعى ءبىر پايدالى جاعى – حالىقتىڭ ارىز-شاعىمى تىڭدالدى.
قاراپايىم جۇرتتىڭ اتقارۋشى بيلىكتىڭ قابىلداۋىنا ءبارى بىردەي جەتە بەرمەيدى. ءار باسشىنىڭ سالاسى بويىنشا اتقارۋعا ءتيىستى جۇمىسى بار, سونىڭ ءبارىن ىسىرىپ قويىپ, ادامداردى قابىلداۋعا ۋاقىتى جەتپەيدى. بەلگىلەنگەن كەستە, باعدارلانعان جوسپار بار, ول ورىندالماسا جۇمىس اقسايدى.
الگىندەي جۇزدەسۋدە ارىز-شاعىمداردىڭ نەگىزى بارلارى شەشىلدى, ءبىرازى جاۋاپتى ورىندارعا تاپسىرىلدى.
ءار اۋىلعا جاسالعان الەۋمەتتىك تولقۇجات بويىنشا 2010 جىلعى بيۋدجەتكە اسا ءدىلگىر, كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردى ەندىردىك. ءبىر اۋىلعا اۋىز سۋ, ءبىر اۋىلعا ەمحانا, ەندى ءبىر اۋىلعا ساپالى جول سالۋ كەرەك. ناقتى شەشىلگەنىن مىسال ءۇشىن ايتا كەتەيىن. ماسەلەن, اۋىز سۋ تۋرالى. وبلىستا 900 ەلدى مەكەن بولسا, ونىڭ 66-سى اشىق سۋ كوزدەرىن, 21-ءى بۇلاق سۋىن, 13-ءى تاسىمالدى سۋدى, 71-ءى ۇڭعى سۋىن, 247-ءسى قۇدىق سۋىن تۇتىنادى. قالىپ وتىرعان 482 ەلدى مەكەندەردە سۋ قۇبىرى بولعانىمەن, ونىڭ 42-ءسى قايتا قۇرۋدى قاجەت ەتەدى. وسى جىلى ونىڭ 11-ىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ال, 31-ىنە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى جوق بولعاندىقتان, ونى جاساۋعا 120,2 ملن. تەڭگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارالدى. اعىمداعى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن 199 ەلدى مەكەننىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن 99 ەلدى مەكەننىڭ ماسەلەسى دە تولىعىمەن شەشىلەدى.
قۇدىق سۋىن پايدالاناتىن 247 ەلدى مەكەننىڭ 232-ءسى سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس كەلەدى. قالعان 15-نە قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. 71 ۇڭعى سۋىن پايدالاناتىن ەلدى مەكەننىڭ 65-ءى سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس. قالعان 6 ەلدى مەكەندە قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرگىزىلەدى. اشىق سۋ كوزدەرىنەن پايدالاناتىن 66 ەلدى مەكەننىڭ, 6-ۋىنا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. 54 ەلدى مەكەننىڭ جسق-ىن جاساۋعا قارجى قارالدى. تاسىمالدى سۋدى پايدالاناتىن 13 ەلدى مەكەننىڭ ماسەلەسى دە كەلەسى جىلى تولىعىمەن شەشىلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وبلىستىڭ 486 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى قوسىمشا تازا اۋىز سۋمەن قامتىلاتىن بولادى.
حالىقتىڭ دەنساۋلىعى – مەملەكەتتىك مۇددە. اتامىز قازاق “اۋرۋ – استان” دەيدى. ال, اسىڭىز سۋسىز جاسالمايدى. وسىعان بارىنشا ءمان بەرىپ جاتىرمىز.
تاعى ءبىر قامتىلعان ماسەلە – وبلىستىڭ ءوندىرىسى, ونەركاسىبى. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, حالىققا باي وبلىستا ەڭبەك رەسۋرسى جوعارى بولعانىمەن, بيۋدجەتتىڭ باسىم كوپشىلىگى رەسپۋبليكالىق سۋبۆەنتسيادان قۇرالادى. جەرگىلىكتى جەردىڭ كىرىسىن كوتەرۋ ءۇشىن ءوندىرىس ورىندارىن دامىتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. ەلدى ارالاعاندا قاسىما سالا باسشىلارىنان بولەك ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك باسشىلارىن, قارجى ينستيتۋتتارى وكىلدەرىن ەرتىپ الدىم. اۋىل-اۋىلداردا بيزنەس جوبالارىنىڭ جارمەڭكەسىن وتكىزدىك. قولىنان بيزنەسپەن, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋ كەلەتىن, بىراق قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ازاماتتار قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, بيزنەس-جوبالارىن قولعا الدى. اۋىلدىڭ جاعدايىندا دا اتقارىلاتىن جۇمىستار كوپ. مالدى اۋىلدار ءبىر شايلىق ءسۇت بەرەتىن سيىرلارىنىڭ الدەنەشەۋىنىڭ ورنىن جاباتىن اسىل تۇقىمدى سيىر الۋدىڭ ءجونىن ءبىلدى. كوكونىس, مايلى داقىلداردى وسىرۋدە دە جاڭا اگروتەحنولوگياعا نەگىزدەپ, مول ءونىم الۋعا بولادى. جۇمىس جوق دەپ ءبىر جامباسىنان ەكىنشى جامباسىنا اۋناپ ءتۇسىپ جاتاتىندارعا نەسىبەنى كىم بەرەدى. مىنا كورشى رەسپۋبليكادان اتاجۇرتىنا ورالىپ جاتقان اعايىندارىمىزدان ىسكەرلىكتى ابدەن ۇيرەنۋگە بولادى. ولارعا جەر بەرسەڭ بولدى, شىرايىن كىرگىزەدى. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا ءوزىمىزدىڭ اعايىن تارتىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن دەندەپ اينالىسا باستاعانى قۋانتادى.
ۇكىمەتتىڭ, اكىمنىڭ مىندەتى – جۇمىس جوق دەگەن ەلدىڭ قارنىن توعايتاتىنداي اقشا بەرۋ ەمەس, وتباسىنىڭ موينىنان كەدەيلىك قامىتىن الىپ تاستارداي كاسىپ تاۋىپ بەرۋ. كەيدە قارجى ەمەس, ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنداعى كەمشىلىكتەر دە قولبايلاۋ بولىپ جاتادى. بۇل جاعىنان دا كومەگىمىز ءازىر. وڭتۇستىكتىڭ جۇرتى قارا شارۋاعا پىسىق, ومىرگە بەيىم كەلەدى. بيزنەس-جوبالارى بويىنشا تالاي ازاماتتار جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ جاتقانى قۋانتادى.
– “جول كارتاسى” بويىنشا ءتيىمدى جۇمىس جاساعان وبلىستاردىڭ ءبىرى – وڭتۇستىك. بىلتىرعى وقۋ جىلىندا ءبىر مەزەتتە 23 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆ “مۇنداي وقيعا رەسپۋبليكا تۇرعاي, دۇنيە جۇزىنە سەس كورسەتكەن الىپ كەڭەس وداعىنىڭ دا قولىنان كەلمەگەن”, دەگەندى ايتتى.
وڭتۇستىكتە حالىق كوپ, وقۋشىلار مەكتەپكە سىيماي جاتىر, ءبىلىم وشاقتارىنىڭ كوبىسى اپاتتىق جاعدايدا ەكەن دەپ ۇكىمەت بەلسەندىلىك تانىتتى دەيىن دەسەك, قارجى داعدارىسى قۇرساۋداي قىسپاعان جىلدارى نەگە وسىنداي كەڭدىك جاسالماعان دەگەن سۇراق تۋادى. مۇنى ۇكىمەت كەڭەسىندە ەسەپ بەرگەنىڭىزبەن بايلانىستىرۋعا بولا ما؟
قازاقستانعا دەنى ساۋ ءبىلىمدى ۇرپاق كەرەك دەگەندى ەلباسى ءجيى قايتالايدى. جالپى, وبلىستا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا بيىلعى جىلى قانداي جۇمىستار اتقارىلادى؟
– قازاق ادەبيەتىنىڭ بايتەرەگى, مەملەكەتىمىزدىڭ ماقتانىشى مۇحتار اۋەزوۆ “حالىق پەن حالىقتى, ادام مەن ادامدى تەڭەستىرەتىن نارسە – ءبىلىم” دەدى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا جاستارمەن كەزدەسۋدە قازاقستاننىڭ كەلەشەگى ءبىلىمدى ۇرپاقتىڭ قولىندا ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ, ءارى وسى ماقساتقا مەملەكەت تاراپىنان وراسان قارجى بولگىزىپ كەلەدى. ۋاقىتىندا ابدەن قالجىراعان, ەكونوميكاسى السىرەگەن جاپونيا, كورەيا مەملەكەتتەرى تالاپتى, تالانتتى ۇل-قىزدارىن جيىپ, بار قارجىلارىن قولدارىنا بەرىپ, ەلدى كوتەرۋ ءۇشىن ءىلىم, ءبىلىم الۋعا مىقتى مەملەكەتتەردىڭ وقۋ ورىندارىنا اتتاندىرعان ەكەن. ناتيجەسى الەمگە بەلگىلى. سول ءبىلىمدى ۇرپاق قوس مەملەكەتتى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ مىقتى مەملەكەتتەردىڭ كەۋدە تۇسىنا كوتەردى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ءبىز دە ءبىلىم ساپاسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە كۇش سالىپ جاتىرمىز. “بولاشاق” باعدارلاماسىنان بولەك وڭداعان مىڭ جاستارىمىز شەتەلدەردەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارىندا وقيدى. ەلباسىمىز تالانتتى ۇرپاعىمىزدىڭ باعىن اشۋ ءۇشىن استانادان حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت اشتىردى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وقۋشىلارى رەسپۋبليكاداعى قۇرداستارىنىڭ بەستەن ءبىرىن قۇرايدى. مەكتەپتەردە 500 مىڭنان استام بالالارىمىز وقىپ جاتىر. الايدا, مەكتەپپەن قامتۋدا اتقارىلاتىن جۇمىستار كوپ. سوناۋ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنىڭ قيىن ۋاقىتتارىندا ءۇش, ءتورت اۋىسىمدا وقيتىن, سامان كىرپىشتەن سالىنعان مەكتەپتەر وڭتۇستىكتە كوپ بولدى. ول پروبلەمالار بىرتىندەپ شەشىلىپ كەلەدى. كوپ جىلدان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان 62 اپاتتى مەكتەپ بولسا, ونىڭ 45-ءى وسى جىلى وبلىس بيۋدجەتى ەسەبىنەن جاڭادان بوي كوتەرەتىن بولادى. ءۇش اۋىسىمدا وقىتاتىن 29 مەكتەپتىڭ ماسەلەسى دە تولىعىمەن شەشىلەدى. 2010 جىلى قۇرىلىسى 2000 جىلدىڭ باسىندا باستالىپ, اياقتالماي قالعان ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى نىساندارىنىڭ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىمىن تاپپاق. سونداي-اق, “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلىسى 2008 جىلى باستالىپ, قۇرىلىس قۇنى قىمباتتاعان 13 مەكتەپتى وسى جىلى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس “بالاپان” باعدارلاماسى اياسىندا 2010 جىلى مەكتەپكە دەيىنگى 7 مىڭ ورىندىق 118 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىن اشۋ جوسپارلانعان. سونىڭ ناتيجەسىندە وبلىستىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 18 پايىزعا ارتاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, 2010 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن 4,2 مىڭ ورىندىق 13 بالالار باقشاسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلەتىن بولادى. ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ماقساتىندا مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر.
توزىعى جەتكەن پارتالار مەن تاقتالار تولىعىمەن اۋىستىرىلىپ, قاجەتتىلىكتى 100 پايىز قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 100 مىڭ پارتا مەن 6250 تاقتا الۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1,2 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلۋدا. قوسىمشا 556 ملن. تەڭگەگە 5247 كومپيۋتەر الىناتىن بولادى. تيپتىك مەكتەپتەردە لينگافوندىق, مۋلتيمەديالىق كابينەتتەر قۇرۋ جالعاستىرىلادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى تۋرالى ايتار بولساق, وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 81 عيماراتتىڭ ىرگەتاسى قالانباق. ءسويتىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە سالۋدى قاجەت ەتەتىن 4 اۋىلدىق اۋرۋحانانىڭ, 2 العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ەمحاناسىنىڭ, 1 تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردىڭ, 1 جەدەل جاردەم بەكەتىنىڭ, 36 دارىگەرلىك امبۋلاتوريانىڭ, 35 مەديتسينالىق پۋنكتتىڭ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلەدى. سونىمەن قاتار, 27 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى.
مادەنيەت جانە سپورت سالالارىندا دا اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ اۋقىمى ۇلكەن. ەلىمىزدىڭ رۋحاني استاناسى تۇركىستان قالاسىنىڭ تاريحي قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ جانە كەلەر ۇرپاققا دارىپتەۋ ماقساتىندا “ەجەلگى تۇركىستان” تاريحي-مادەني ەتنوگرافيالىق ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىنا وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى قارالدى. وسى جىلى اۋداندىق دەڭگەيدەگى 4 مادەنيەت ءۇيى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. وبلىستىق فيلارمونيانىڭ جاڭا عيماراتى ىسكە قوسىلادى. الداعى ۋاقىتتا وبلىس ورتالىعىنان تسيرك عيماراتىن سالۋ جوسپارلانۋدا. 2010 جىلى مادەنيەت, سپورت, تۋريزم سالالارىن دامىتۋعا 4,7 ملرد. تەڭگە قارالدى. ياعني, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 23,7 پايىزعا كوپ. وبلىستىڭ قۇراما كوماندالارىنىڭ مۇشەلەرىن دايىنداۋ جانە ولاردىڭ رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق جارىستارعا قاتىسۋىنا 1 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلدى. ەسكىرگەن 4 سپورت نىسانىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي جاقسارتۋعا 185,3 ملن. تەڭگە باعىتتالۋدا. 2003 جىلى باستالعان شىمكەنت قالاسىنداعى قاجىمۇقان اتىنداعى ورتالىق ستاديوندى قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارىن اياقتاۋعا 221,1 ملن.تەڭگە قارالعان. سونىمەن بىرگە, قالادا “سپورتتىق مانەج” كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. يپپودروم كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, تەننيس كورىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جوسپارلانۋدا. مادەنيەت سالاسىندا دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. شىمكەنتتە وتكەن “التىن جەبە” حالىقارالىق انيماتسيالىق فەستيۆالىنە كەلگەن شەتەلدىك كاسىبي انيماتورلار “قازىر بۇل ونەر باس يەسىز قالدى. باس قوساتىن ورتالىعىمىز شىمكەنت بولسا ەكەن”, – دەپ لەبىزدەرىن ايتىپ ەدى. بيىل وسى فەستيۆال ءوز دەڭگەيىندە وتەدى.
– اسەكە, ەلباسىمىز مەملەكەتتىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋ جانە يننوۆاتسيالىق قۇرىلىمداردى قالىپتاستىرۋ, ۇتىمدى جوبالاردى ەنگىزۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرمالار بەردى. ءبىزدىڭ وبلىستاعى جاعداي قانداي؟
– وڭتۇستىكتە بۇل باعىتتا يگىلىكتى جۇمىستار جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. 2009 جىلى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى بويىنشا ونەركاسىپتىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 71,2 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە 17,1 ملرد.تەڭگە شەتەل ينۆەستيتسيالارى يگەرىلدى. نەسيەلىك رەسۋرستار جانە كاسىپورىنداردىڭ ءوز قارجىسى ەسەبىنەن ىسكە قوسىلعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جالپى قۇنى 12,0 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. وسى قارجىعا 11 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, جاڭادان 1060 جۇمىس ورنى اشىلدى.
“كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتى” اق-تىڭ يمپورت الماستىرۋ اياسىندا “كەرنەۋلىگى 35-110 كۆ ەلەكتر ترانسفورماتورلارىن شىعارۋ” جوباسى ىسكە قوسىلدى. جىلدىق قۋاتتىلىعى 450 دانا ترانسفورماتور شىعارۋعا جەتەتىن زاۋىتتا 120 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. بۇل جاڭا ءوندىرىس ورنى قازاقستان اۋماعىنداعى وتاندىق ەلەكترماشينەسىن جاساۋ تاريحىنداعى تۇڭعىشى. وندىرىستە يتاليا, گەرمانيا, شۆەيتساريانىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارى مەن قۇرال-جابدىقتارى قولدانىلۋدا.
“بارىس 2007” جشس-ءنىڭ ء“ار ءتۇرلى ماكارون ونىمدەرىن ءوندىرۋ” جوباسى ەندىرىلدى. ونىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 25 000 توننا, جالپى قۇنى 1 500,0 ملن. تەڭگە. جاڭادان 120 جۇمىس ورنى اشىلدى. بۇل وندىرىستە ءىت تەحنولوگيالارى قولدانىلىپ, ماكارون ءونىمدەرىنىڭ 20 ءتۇرى شىعارىلادى, ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى ءىرى وندىرىستەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ماقتا كلاستەرىن ءارى قاراي دامىتۋ ماقساتىندا “وڭتۇستىك” ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جالعاسۋدا. 2009 جىلى ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2,1 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ, تولىقتاي يگەرىلدى. 2010 جىلى ارنايى ەكونوميكالىق ايماق اۋماعىندا 3 جاڭا كاسىپورىن ىسكە قوسىلىپ, شەتەل جانە وتاندىق ينۆەستورلاردى تارتۋ, ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ قىزمەتىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابادى. قازىرگى تاڭدا “وڭتۇستىك” اەا دامىتۋ كەڭەسىمەن تۇرىكتىڭ Erol Boz كومپانياسى مەن قازاقستاننىڭ “ال-مۋگني” كاسىپورىندارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارى ماقۇلداندى.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جانە ەلدى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا 2010 جىلى وبلىسىمىزدا 8 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلاتىن بولادى.
قورىتىندىلاي كەلە, وسى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ, وبلىسىمىزدا بيىل جالپى قۇنى 55,4 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيانى قۇرايتىن جوبالار قۇرىلىسىنىڭ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بۇل قۇرىلىس جۇمىستارىنا بۇگىنگى كۇنى 1,9 مىڭ ادام تارتىلىپ وتىر. كاسىپورىندار تولىق ىسكە قوسىلعاندا 2,2 مىڭ ادام تۇراقتى جاڭا جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
سونداي-اق, ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعانداي, 2014 جىلعا دەيىن شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ ارقىلى ءوندىرىس كولەمى ۇلعايتىلىپ, مۇناي وڭدەۋ جىلىنا 4 ملن. توننادان 6 ملن. تونناعا جەتكىزىلەتىن بولادى. بۇل ەلىمىزدىڭ مۇناي ونىمدەرىنە دەگەن تاپشىلىعىن تولىعىمەن شەشەتىن بولادى.
ايماقتى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 32, 7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن, كاسىپورىندار ىسكە قوسىلعاندا 2,2 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتيتىن 19 جوبا ىرىكتەلىپ ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, اۋدان جانە قالالاردا 4,6 ملرد.تەڭگەلىك 31 ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە. وسى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا بارىنشا قولداۋ جاساۋ جۇمىستارى قاراستىرىلۋدا.
وبلىس ەكونوميكاسىن عىلىمي-تەحنيكالىق دامىتۋ ماقساتىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ايماقتىق تەحنوپارك اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ, كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ حيميالىق تەحنولوگيالارى, تابيعاتتى قورعاۋ تەحنولوگيالارى جانە ەكولوگيالىق تازا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءوندىرۋ باعىتتارىندا جۇمىس ىستەۋدە. قازىرگى تاڭدا وندا جالپى قۇنى 57,0 ملرد.تەڭگەنى قۇرايتىن 32 يننوۆاتسيالىق جوبانىڭ بازاسى قۇرىلعان. ولاردىڭ ىشىنەن فوسفور جانە مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى قالدىقتارىنىڭ نەگىزىندە تسەمەنت ءوندىرۋ, كالتسي كاربيدىن ءوندىرۋ وندىرىسكە ەنگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, بازالتتان مينەرالدى ماقتا ءوندىرۋ, كومىردى جەراستى گازعا اينالدىرۋ تەحنولوگياسى, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋ ارقىلى جىلۋ, وتىن جانە باسقا دا پايدالى ونىمدەر الۋ, جەرگىلىكتى شيكىزاتتان اۆتوكلاۆتى ەمەس پەنوبەتون ءوندىرىسى سياقتى يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى.
– بۇرىنعى فوسفور زاۋىتىنىڭ ورنىن اباتتاندىرىپ, اۋماعىندا يندۋستريالىق ايماق قۇرۋدى قولعا الدىڭىزدار. بۇل جوبالار ۇلكەن وندىرىستەرى جوق وڭتۇستىكتى ورگە سۇيرەيتىن لوكوموتيۆ بولا الا ما؟ كاسىپكەرلەر “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى” جشس-ءنىڭ كورسەتكەن قىزمەتىنە رازى, وسى جۇمىستىڭ ءارى قاراي وسىنداي قارقىنمەن جالعاسارىنا ءۇمىتتى...
– بۇرىنعى فوسفور زاۋىتىنىڭ ورنىندا يندۋستريالىق ايماق قۇرۋ ارقىلى جاڭا ينۆەستورلاردى تارتىپ, حيميا, مۇناي ونىمدەرى, قۇرىلىس يندۋسترياسى سالالارىمەن ۇشتاستىرۋ ءبىزدىڭ 2010 جىلعى باستى ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وندا تۇگەندەۋ جۇمىستارى كەزىندە انىقتالعان 337 گەكتار جەردىڭ 150 گەكتارىن بوساتىپ, بارلىق ينفراقۇرىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. كەلەشەكتە قۇرىلاتىن يندۋستريالىق ايماققا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمداردىڭ قازىرگى كۇندەگى جاعدايىنا ساراپتاما جاسالدى. الدىن الا ەسەپتىك سمەتالىق قۇجاتتامالارعا سايكەس, ينفراقۇرىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بارلىعى 1,5 ملرد. تەڭگە قاجەت ەكەن. قازىرگى تاڭدا, بۇرىنعى ءوندىرىس اۋماعىندا 20 ونەركاسىپ كاسىپورىندارى جۇمىس جاساۋدا جانە وندا 1000 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇل ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ ىشىندەگى 13 كاسىپورىننىڭ دامۋ جوسپارلارى بار. ولار ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا 1200 ادام جۇمىسپەن قامتىلاتىن بولادى.
2009 جىلى “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى” جشس-ءنىڭ جارعىلىق قورى 3,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. وسى قاراجات كەلەسى ءىس-شارالارعا باعىتتالدى. “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى” جشس 2009 جىلى 878,9 ملن. تەڭگەگە 15 ءىرى جوبانى قارجىلاندىرىپ, ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 499 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ جانە وبلىس بيۋدجەتىنە 124,7 ملن. تەڭگە اۋدارۋ كوزدەلىپ وتىر. نەگىزگى ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ باعاسىن تومەندەتۋ ماقساتىندا 11 الەۋمەتتىك دۇكەن جانە 10 دۇڭگىرشەك قۇرۋ جوباسى ىسكە اسىرىلدى. جوعارىدا كورسەتىلگەن قاراجاتتان “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعىنا ەنشىلەس “ىرىس” شنۇ” جشس ارقىلى 551 جوبانى 1,0 ملرد. تەڭگەگە قارجىلاندىرۋ ماقۇلداندى. سونىمەن قاتار, جوبالاردىڭ 97,5 پايىزى اۋىلدىق ەلدى مەكەن كاسىپكەرلەرى بولىپ تابىلادى. وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 847 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, بيۋدجەتكە 46,6 ملن. تەڭگە كولەمىندە تولەمدەر اۋدارىلادى.
وسىعان قوسا “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى تامشىلاتىپ سۋعارۋ جۇيەسىن جانە ينتەنسيۆتى تەحنولوگيالاردى ەندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن “اگروكونتسەرن” جشس-ءنى قۇردى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن وڭدەۋشىلەردى قولداۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دەمەۋ جاساۋ, وبلىستىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋ, تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن ورناتۋ, اۋىسپالى ەگىستىكتىڭ جاڭا ۇلگىدەگى ادىستەرىن قولدانۋ, تيىمدىلىگى جوعارى داقىلداردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جانە ەگىستىك القاپتاردىڭ قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ. جوعارىداعى تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن “اگروكونتسەرن” جشس-ءنىڭ جارعىلىق كاپيتالى 1 ملرد. تەڭگەگە قارجىلاندىرىلدى, سونىمەن قاتار “قازاگروقارجى” اق قارجىلارىن تارتۋىن كوزدەلىپ وتىر.
2010 جىلى “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعىنىڭ جارعىلىق كاپيتالى 3,0 ملرد. تەڭگەگە ۇلعايتىلدى. 2010 جىلى “ماكسيمۋم” باسقا دا قارجى ۇيىمدارىمەن بىرىگىپ جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن جوسپارلاۋدا. بۇگىنگى كۇنگە “قازاگروقارجى” اق, “اگرو نەسيە كورپوراتسياسى” اق, “دامۋ” كقق” اق جوبالاردى بىرىگىپ قارجىلاندىرۋ كەلىسىم-شارتىنا قول جەتكىزىپ وتىر.
جاقىندا ءجۇن وڭدەيتىن تسەح ىسكە قوسىلماق. بۇل جوبا “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى ارقىلى قارجىلاندىرىلدى. “شىمكەنت-كاشەمير” جشس وبلىستاعى بارلىق وندىرىلەتىن ءونىمدى وڭدەيتىن بولادى, بۇل 6,7 مىڭ. توننانى قۇراماق. بۇل جوبانىڭ ناتيجەسىندە 150 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. بولاشاقتا بۇل ءوندىرىستى “وڭتۇستىك” اەا اۋماعىنا كوشىرۋ جوسپارلانۋدا. بۇگىنگى كۇنى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا 3,0 مىڭ. توننا (6,0 مىڭ. توننا شيكىزات تۇرىندە) وڭدەلگەن ءجۇندى وتكىزۋگە كەلىسىم-شارت جاسالعان. بۇرىن وبلىسىمىزدىڭ بارلىق وندىرىلگەن ءجۇننىڭ 10 پايىزى عانا وڭدەلىپ, ال قالعان بولىگى ورتەلىپ تاستالاتىن ەدى. ەندى بۇل ماسەلە تولىعىمەن شەشىمىن تاۋىپ وتىر.
– حالىق ادال ۇلدارىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. قازاق جادىگەرلەرىن تۇگەندەپ, قوجا احمەت ياساۋي كەشەنىنە رەستاۆراتسيا جاساۋ كەزىندە مينيستر بولا تۇرىپ, جۇمىسشىلارمەن بىرگە قولىنا كۇرەك العان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتى, بيۋدجەت قارجىسىنسىز شىمكەنتكە دەندروباق, يپپودروم, زووپارك, بالالار تەمىر جولى سەكىلدى عالامات جۇمىستاردى اتقارعان اسانباي اسقاروۆتاي اعالارىمىزدىڭ ەڭبەگى عاسىرلار بويى ايتىلا بەرەدى.
جاقسى اعالاردىڭ داستۇرىنە ادالدىق سىزدەن دە بايقالادى. قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرىن قىزىل گرانيت تاسقا قاشاپ جازعىزدىڭىز. ۇلى ابايدىڭ مۇراجايى ىسكە قوسىلدى. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى اسقاقتادى, دەندروباقتىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى. الاشتىڭ ارداقتى ۇلى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلدى. بالانى ومىرگە اكەلۋ جونىنەن رەسپۋبليكانىڭ كوشىن باستاسا دا جاس جۇبايلارعا ارنالعان وڭدى نەكە سارايى بولماعان شىمكەنتتە وسى وقىلىقتىڭ ورنى تولتىرىلىپ جاتىر. قالتادان اقشا سۋىرىپ بەرۋ اركىمگە قيىن, ال ءسىز قالاي جول تاپتىڭىز؟
– دانىشپان بابالارىمىزدىڭ ۋاقىت ەلەگىنەن ءوتىپ, اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان ۇلاعاتتى ناقىلدارىنىڭ ءتۇيىنى ءوز ەلىڭدەي ەل بولماس, بەرەكە-بىرلىكتى بول, وتانىڭدى ولشەۋسىز ءسۇي, وعان قالتقىسىز قىزمەت ەت, بىراق مىندەت ەتپە دەگەنگە تىرەلەدى. باتىر بولساڭ جاۋعا نايزاڭ ءتيسىن, باي بولساڭ ەلگە پايداڭ ءتيسىن, دەيدى. وسىنى ءاربىر قازاق ازاماتى جادىندا ۇستاۋى ءتيىس قوي. ءوزىڭىز اتاپ ايتقانداي, ءبىز بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا تالاي شارۋانى بيۋدجەت قارجىسىنسىز اتقارا الدىق. كاسىپكەر ازاماتتارىمىزعا راحمەت. ايتتىق – ءتۇسىندى. سونىڭ ءناتيجەسىندە 20-عا جۋىق نىسان بوي كوتەردى. بيىل دا سول جۇمىستار جالعاسادى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا “داڭق” مەموريالىن اشۋعا دايىندىق جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تۇگەندەۋ بارىسىندا ءان الەمىنىڭ پاديشاسى اتانعان ءشامشى قالداياقوۆ اعامىزعا ارناپ ء“شامشى الەمى” گۇلزارى اشىلادى. ەسكەرتكىشى قويىلادى.
بىزدە جالىنداپ تۇرعان, جۇرەگىنىڭ وتى بار, نامىستى, قايراتتى, ءبىلىمدى جاستاردىڭ ۇلكەن شوعىرى ءوسىپ كەلەدى. بۇرىنعى جاستار ءۇيىنىڭ وپەرا جانە بالەت تەاترىنا اينالىپ كەتكەندىگى بەلگىلى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جاستار ورتالىعىن اشۋدى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىرمىز. ابايدىڭ شىعارمالارىن جاستانىپ وقيتىن جاسوسپىرىمدەر ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىن كەمەل ەتەدى. ەرتەڭگى بولاشاعىمىز, ءۇمىتىمىز دەگەن سوڭ سول جاستاردىڭ ءوسۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋىمىز كەرەك قوي. ويعا العان شارۋالار كوپ. بيۋدجەت قارجىسىنا اركىم-اق سالا الادى. ءبىز مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا باعىتتالعان نىسانداردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن تالداۋ بارىسىندا ناقتى ەسەپتەۋلەر جاسادىق. جوبادان ارتىق جازىلعان قاراجاتتار تابىلدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە 13 ملرد. تەڭگەدەي قاراجات ۇنەمدەدىك. بۇل قارجى وبلىستىق فيلارمونيا سەكىلدى ساقالدى قۇرىلىستاردى اياقتاۋىمىزعا مۇمكىندىك بەردى. قۇرىلىسى كوپتەگەن جىلدارعا سوزىلعان نىساندارداعى جۇمىستارعا بيىل نۇكتە قويىلادى.
– ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, وبلىسىمىزدا مايداننان ورالعان ارداگەرلەرىمىزدىڭ ىشىنەن كوزى ءتىرى ءبىر باتىر قالدى. ول – توعانباي قاۋىمباەۆ. وسى اقساقال پاتەرگە زار بولىپ ءجۇر...
– ەل باسىنا تۇسكەن ناۋبەتتەن جەڭىسپەن ورالعان مايدانگەرلەرىمىزدىڭ ەرلىگى ەشقاشان ۇمتىلمايدى. سول سۇراپىل سوعىسقا ءبىزدىڭ وبلىستان 132 مىڭ ادام اتتانعان ەكەن. سودان بۇگىنگە امان جەتكەنى 1471 عانا. وتان ءۇشىن وت كەشكەن اعالارىمىزدىڭ قۇرمەتىنە اباي ساياباعىنداعى “داڭق” مەموريالىنا بارلىعىنىڭ اتىن قاستەرلەپ جازدىق. ارداگەرلەردى جانە تىل ەڭبەككەرلەرىن ماراپاتتاۋعا جالپى 740 ملن. تەڭگە قارالىپ وتىر. ال, باتىر اتامىز جايلى اڭگىمەگە كەلسەك, ول كىسى ۋاقىتىندا زاڭدى ءپاتەرىن العان. ءومىر بولعان سوڭ ءارتۇرلى جاعداي بولادى, ول جاعىنان دا حاباردارمىز. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەتىگىمەن سۋ كەشكەن باتىر اعامىزدىڭ پاتەرى جايلى ماسەلەنى شەشتىك.
– وبلىستا كادر رەزەرۆى تۋرالى ەرەجە دايىندالدى. جەمىسى قانداي؟
– بۇل – ۇلكەن ماسەلە. سىرتتان كادر شاقىرماي, وبلىستىڭ ءوز ىشىندەگى جاقسى ماماندارعا تىزگىن ۇستاتقانعا نە جەتسىن. جەرگىلىكتى جەردەگى بىلىكتى, ءبىلىمدى ماماندارعا كورىنۋدىڭ ۇلكەن مۇمكىندىگى بەرىلىپ وتىر. ەلباسىنىڭ سەنىمىمەن قىزمەتكە تاعايىندالعانىمدا كەيبىرەۋلەردەي ءوز كومانداممەن كەلىپ, سىپىرىپ-سيىرىپ اكىمدەردى ورنىنان الىپ تاستاعان جوقپىن. ماعان ولاردى نەگە اۋىستىرمايسىڭ دەپ سىن تاققاندار بولدى. ولار دا ادام بالاسى. العاشقى كەزدەسۋدە-اق كاسىبيلىگىڭ, تازالىعىڭ تارازىعا الىنادى دەگەنمىن, سول قاعيدامنان اينىمايمىن. جالپى جاستارمەن جۇزدەسۋدە ءبىرتالايىن مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋدى ويلاستىردىق.
– ورمان جانە اڭ شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى وتكەن كەڭەستە اڭ-قۇستىڭ اياۋسىز قىرىلىپ جاتقاندىعى جايلى قاتتى ايتتىڭىز. سولاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر بولسا, سول كۇنى قىزمەتىنەن ايىرىلاتىنىن ەسكەرتتىڭىز. ال, ءوزىڭىز ساياتشىلىققا قالاي قارايسىز؟
– ءبارى ورنىمەن بولۋ كەرەك. دالانىڭ ءسانى – سەكسەۋىلدى تامىرىمەن وتاپ جاتسا, اڭ-قۇستى اتىپ, تاۋىسۋعا اينالسا, ول قانداي ساياتشىلدىق. سونداي ادامداردىڭ كەسىرىنەن بۇگىنگى ۇرپاق ۇلى دالاعا سىيماي جوسىپ جۇرەتىن كيىكتەردى قىزىل كىتاپتان كورەتىن بولدى. اۋىل-اۋىلدىڭ ماڭىندا تاۋىقپەن بىرگە جايىلىپ جۇرەتىن قىرعاۋىلدىڭ يت تۇمسىعى باتپاس جىڭعىلدىڭ ءىشىندە دە جانىن الاتىن بولدى. ەرىككەن, ماسىققان ادامنىڭ ەرمەگىنە اينالدى. ال, ءتۇبى نە بولادى؟ وسى قاناعاتسىزدىق بالالارعا بەرىلمەس ءۇشىن مەكتەپتەردە تابيعات-انانىڭ بايلىعىن قادىرلەۋ, تابيعاتقا ادالدىق تۋرالى تاربيەلەۋ كەرەك. ءسوز جۇزىندە ەمەس. بولاشاقتى ويلاساق – بۇل ماسەلەنى رەتتەۋگە بولادى.
– وڭتۇستىكتىڭ تۋماسىسىز. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تالاي ۇلكەن قىزمەتتەردىڭ تۇتقاسىن ۇستادىڭىز. وڭتۇستىك جايلى جاعىمسىز ءاڭگىمەلەردى, انەكدوتتاردى ەستىپ جۇرگەن بولارسىز. ماسەلەن, استاناداعى ەسىلدەن ۇستالعان شاردارانىڭ التىن بالىعى سياقتى. نەگە بىلايعى جۇرت وڭتۇستىك تۋرالى وسىنداي اڭگىمە ايتۋعا قۇمار, نەگىزى بار ما؟ تۋعان جەردىڭ تۇلەگى رەتىندە نامىسىڭىز دا قىزاتىن شىعار؟
– مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە ءبىر ءوڭىردىڭ تۇلەگى عانا بولۋعا بولمايدى. ءبارىمىز قازاقستاننىڭ ازاماتىمىز, وتان – ورتاق. ەلباسى سەنىم بىلدىرگەننەن كەيىن قازاقستاننىڭ قاي وڭىرىندە جۇرسەك تە سول ايماقتا حالىق, ۇكىمەت كوڭىلىنەن شىعاتىنداي جۇمىس ىستەۋگە ءتيىستىمىز. جالپى, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ, اسىرەسە, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ تۋعان جەرىنە, ءوسىپ-ونگەن اۋىلىنا تارتۋى ونەگە الاتىن قاسيەت ەمەس. ءبىزدىڭ مىندەت – قازاقستانداي الىپ مەملەكەتتى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ كوشىنە قوسۋ, ءباسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ, ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ىسىنە قىزمەت ەتۋ. وتانىڭدى شىن سۇيسەڭ, شىنايى پاتريوتى بول, تۇتاستاي ءسۇي, ءبولىپ-جارما. مەنىڭ ۇستانعان كرەدوم وسى.
ايتسە دە وڭتۇستىككە نەگىزسىز تاڭىلاتىن الگىندەي اڭگىمەلەر مەنىڭ دە كوڭىلىمىنە تيەدى. دوسقا قۇشاعى ايقارا اشىق, اق داستارقانى قاشاندا دايار تۇراتىن اقجارقىن حالىققا ايتىلاتىن اڭگىمە ەمەس بۇل. وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. 1986 جىلعى اتىشۋلى وقيعادان كەيىن ەل, جەر يەسى قازاقتى ءسۇتكە تيگەن مىسىقتاي ەتۋ وقيعاسى بيلىكشىل, زورلىقشىل ماسكەۋ تاراپىنان بولعاندىعى بەلگىلى. قازاقتاردىڭ وقۋداعىسىنىڭ سانىن ەسەپتەپ, قىزمەتتەگىسىن شەتتەتە باستاعاندا ۇلتتىڭ زيالىلارى القاقوتان وتىرىپ, ەندى قايتتىك دەپ مۇڭايىپتى. سوندا ءابىش كەكىلباەۆ اعامىز: “جىگىتتەر, بوساماڭدار. ءبارىمىز جابىلىپ وڭتۇستىكتىڭ تىلەۋىن تىلەيىك. وڭتۇستىك امان بولسا, جاعاعا ءوزى الىپ شىعادى”, دەگەن ەكەن. بۇكىل ۇلتتىڭ ءۇمىتى بولعان وڭتۇستىكتى ەندى جاۋ كەتكەن سوڭ قىلىشىڭدى قيعا شاپتىڭ كەرىن كەلتىرىپ, قالاي جەك كورۋگە بولادى. ءوڭتۇستىك تۋرالى عايبات ءسوز ايتۋ بۇكىل تۇركى دۇنيەسى ءتاۋ ەتەتىن قوجا احمەت ياساۋيگە, قازاقتى ەل قىلعان حان, سۇلتان, بيلەرى ماڭگى دەمالىپ جاتقان ايماققا ءتىل تيگىزۋ عوي. سولاي تۇسىنەر ەدىم.
قازاقتا “وتان – وتباسىڭنان باستالادى” دەپ اتالاتىن عيبراتتى ءسوز بار. ءوز وتباسىن ازامات قالاي جاقسى كورسە, وتانىن دا سولاي جاقسى كورۋى كەرەك. ەلباسىمىز ايتقانداي, “بىزدە ءبىر عانا وتان بار. ول – تاۋەلسىز قازاقستان”. وسى وتانىمىزدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىعۋ ءۇشىن تاپسىرىلعان مىندەتتەردى كۇن-تۇنمەن ساناسپاي ورىنداۋعا ۇمتىلىپ ءجۇرمىز.
– اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
اسقار يسابەك ۇلىنىڭ وبلىس تىزگىنىن ۇستاعانىنا جاقىندا جىل تولدى. وسى ءساتتى پايدالانىپ, كوكەيدەگى ءبىراز ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ العان ەدىك.
– اسقار يسابەك ۇلى, ءوزىڭىز باس بولىپ وڭتۇستىكتىڭ بارلىق اۋدان, اۋىلدارىن تۇگەل ارالاپ, ءتۇيىندى ماسەلەلەردى جىلىكتەپ, ارقايسىنا الەۋمەتتىك كارتا جاساتتىڭىز. جۇرت دۇرىس قابىلدادى. ايتسە دە “اساتپاي جاتىپ قۇلدىق دەمە”, دەيدى حالىق ناقىلى. ءسىز جانە ءسىزدىڭ ورىنباسارلارىڭىزدىڭ, باسقارما باسشىلارىنىڭ اياعى تيگەن اۋىلداردىڭ ءبارى پروبلەمالارىن بويىنان ءبىر دەمدە سىپىرىپ تاستاي المايتىنى انىق. سونىڭ اقىرى قالاي بولادى, قىرۋار جۇمىستاردى داعدارىس جاعدايىندا ءبۇيىرى سولىپ تۇرعان بيۋدجەت كوتەرە الا ما؟
– ءبىز وبلىستىڭ 900-گە تارتا اۋىلىن ارالاعاندا پروبلەمالاردى ءبىر كۇندە, ءبىر جىلدا شەشىپ تاستايمىز دەگەن ماقسات قويعان جوقپىز. حالىقتى ولاي الدارقاتۋعا بولمايدى. وبلىستىڭ تولقۇجاتى – ءاربىر ەلدى مەكەننىڭ تولقۇجاتىنان تۇرادى. ولاردىڭ پروبلەمالارىن تولىق ءبىلىپ الماي باستاعان ءىس كىبىرتىكتەي بەرەدى. بارلىق ەلدى مەكەندەردى ارالاعاننان كەيىن تالداپ, قايسىسى ءبىرىنشى كەزەكتە, قايسىسى ەكىنشى كەزەكتە شەشىلەتىن ماسەلە ەكەنىن ەكشەدىك. 2010 جىلدان 2012 جىلعا دەيىنگى بيۋدجەتتىك باعدارلاماعا لايىقتاپ تۇزدىك, كومپيۋتەرگە ەندىردىك. مەن اكىم بولام با, باسقا اكىم بولا ما, بيۋدجەتتى جوسپارلاعاندا كورپەنى قاي اۋىلعا تارتام, قايسىسىندا قانداي پروبلەما بار ەدى دەپ باس قاتىرىپ وتىرمايدى. ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىلەتىن ماسەلەلەر جىلىكتەلگەن, شەتىنەن قاراپ, جۇمىس جاساي بەرەدى.
– حالىق پايداسىنا جۇمىس جاسايتىن جاقسى باستاما ەكەندىگى كوزگە ۇرىپ تۇر...
– وسى تۇرعىدان كەلدىك قوي. بۇل جەردە ناقتى جۇيە قالىپتاستى. ءبارى دايىن, كومپيۋتەردە تۇر. حالىقتىڭ سانىنا, ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگىنە وراي كەزەك-كەزەگىمەن ورىندالادى. مۇنداي جۇزدەسۋلەردىڭ تاعى ءبىر پايدالى جاعى – حالىقتىڭ ارىز-شاعىمى تىڭدالدى.
قاراپايىم جۇرتتىڭ اتقارۋشى بيلىكتىڭ قابىلداۋىنا ءبارى بىردەي جەتە بەرمەيدى. ءار باسشىنىڭ سالاسى بويىنشا اتقارۋعا ءتيىستى جۇمىسى بار, سونىڭ ءبارىن ىسىرىپ قويىپ, ادامداردى قابىلداۋعا ۋاقىتى جەتپەيدى. بەلگىلەنگەن كەستە, باعدارلانعان جوسپار بار, ول ورىندالماسا جۇمىس اقسايدى.
الگىندەي جۇزدەسۋدە ارىز-شاعىمداردىڭ نەگىزى بارلارى شەشىلدى, ءبىرازى جاۋاپتى ورىندارعا تاپسىرىلدى.
ءار اۋىلعا جاسالعان الەۋمەتتىك تولقۇجات بويىنشا 2010 جىلعى بيۋدجەتكە اسا ءدىلگىر, كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردى ەندىردىك. ءبىر اۋىلعا اۋىز سۋ, ءبىر اۋىلعا ەمحانا, ەندى ءبىر اۋىلعا ساپالى جول سالۋ كەرەك. ناقتى شەشىلگەنىن مىسال ءۇشىن ايتا كەتەيىن. ماسەلەن, اۋىز سۋ تۋرالى. وبلىستا 900 ەلدى مەكەن بولسا, ونىڭ 66-سى اشىق سۋ كوزدەرىن, 21-ءى بۇلاق سۋىن, 13-ءى تاسىمالدى سۋدى, 71-ءى ۇڭعى سۋىن, 247-ءسى قۇدىق سۋىن تۇتىنادى. قالىپ وتىرعان 482 ەلدى مەكەندەردە سۋ قۇبىرى بولعانىمەن, ونىڭ 42-ءسى قايتا قۇرۋدى قاجەت ەتەدى. وسى جىلى ونىڭ 11-ىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ال, 31-ىنە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى جوق بولعاندىقتان, ونى جاساۋعا 120,2 ملن. تەڭگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارالدى. اعىمداعى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن 199 ەلدى مەكەننىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن 99 ەلدى مەكەننىڭ ماسەلەسى دە تولىعىمەن شەشىلەدى.
قۇدىق سۋىن پايدالاناتىن 247 ەلدى مەكەننىڭ 232-ءسى سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس كەلەدى. قالعان 15-نە قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. 71 ۇڭعى سۋىن پايدالاناتىن ەلدى مەكەننىڭ 65-ءى سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس. قالعان 6 ەلدى مەكەندە قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرگىزىلەدى. اشىق سۋ كوزدەرىنەن پايدالاناتىن 66 ەلدى مەكەننىڭ, 6-ۋىنا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. 54 ەلدى مەكەننىڭ جسق-ىن جاساۋعا قارجى قارالدى. تاسىمالدى سۋدى پايدالاناتىن 13 ەلدى مەكەننىڭ ماسەلەسى دە كەلەسى جىلى تولىعىمەن شەشىلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وبلىستىڭ 486 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى قوسىمشا تازا اۋىز سۋمەن قامتىلاتىن بولادى.
حالىقتىڭ دەنساۋلىعى – مەملەكەتتىك مۇددە. اتامىز قازاق “اۋرۋ – استان” دەيدى. ال, اسىڭىز سۋسىز جاسالمايدى. وسىعان بارىنشا ءمان بەرىپ جاتىرمىز.
تاعى ءبىر قامتىلعان ماسەلە – وبلىستىڭ ءوندىرىسى, ونەركاسىبى. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, حالىققا باي وبلىستا ەڭبەك رەسۋرسى جوعارى بولعانىمەن, بيۋدجەتتىڭ باسىم كوپشىلىگى رەسپۋبليكالىق سۋبۆەنتسيادان قۇرالادى. جەرگىلىكتى جەردىڭ كىرىسىن كوتەرۋ ءۇشىن ءوندىرىس ورىندارىن دامىتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. ەلدى ارالاعاندا قاسىما سالا باسشىلارىنان بولەك ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك باسشىلارىن, قارجى ينستيتۋتتارى وكىلدەرىن ەرتىپ الدىم. اۋىل-اۋىلداردا بيزنەس جوبالارىنىڭ جارمەڭكەسىن وتكىزدىك. قولىنان بيزنەسپەن, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋ كەلەتىن, بىراق قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ازاماتتار قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, بيزنەس-جوبالارىن قولعا الدى. اۋىلدىڭ جاعدايىندا دا اتقارىلاتىن جۇمىستار كوپ. مالدى اۋىلدار ءبىر شايلىق ءسۇت بەرەتىن سيىرلارىنىڭ الدەنەشەۋىنىڭ ورنىن جاباتىن اسىل تۇقىمدى سيىر الۋدىڭ ءجونىن ءبىلدى. كوكونىس, مايلى داقىلداردى وسىرۋدە دە جاڭا اگروتەحنولوگياعا نەگىزدەپ, مول ءونىم الۋعا بولادى. جۇمىس جوق دەپ ءبىر جامباسىنان ەكىنشى جامباسىنا اۋناپ ءتۇسىپ جاتاتىندارعا نەسىبەنى كىم بەرەدى. مىنا كورشى رەسپۋبليكادان اتاجۇرتىنا ورالىپ جاتقان اعايىندارىمىزدان ىسكەرلىكتى ابدەن ۇيرەنۋگە بولادى. ولارعا جەر بەرسەڭ بولدى, شىرايىن كىرگىزەدى. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا ءوزىمىزدىڭ اعايىن تارتىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن دەندەپ اينالىسا باستاعانى قۋانتادى.
ۇكىمەتتىڭ, اكىمنىڭ مىندەتى – جۇمىس جوق دەگەن ەلدىڭ قارنىن توعايتاتىنداي اقشا بەرۋ ەمەس, وتباسىنىڭ موينىنان كەدەيلىك قامىتىن الىپ تاستارداي كاسىپ تاۋىپ بەرۋ. كەيدە قارجى ەمەس, ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنداعى كەمشىلىكتەر دە قولبايلاۋ بولىپ جاتادى. بۇل جاعىنان دا كومەگىمىز ءازىر. وڭتۇستىكتىڭ جۇرتى قارا شارۋاعا پىسىق, ومىرگە بەيىم كەلەدى. بيزنەس-جوبالارى بويىنشا تالاي ازاماتتار جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ جاتقانى قۋانتادى.
– “جول كارتاسى” بويىنشا ءتيىمدى جۇمىس جاساعان وبلىستاردىڭ ءبىرى – وڭتۇستىك. بىلتىرعى وقۋ جىلىندا ءبىر مەزەتتە 23 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆ “مۇنداي وقيعا رەسپۋبليكا تۇرعاي, دۇنيە جۇزىنە سەس كورسەتكەن الىپ كەڭەس وداعىنىڭ دا قولىنان كەلمەگەن”, دەگەندى ايتتى.
وڭتۇستىكتە حالىق كوپ, وقۋشىلار مەكتەپكە سىيماي جاتىر, ءبىلىم وشاقتارىنىڭ كوبىسى اپاتتىق جاعدايدا ەكەن دەپ ۇكىمەت بەلسەندىلىك تانىتتى دەيىن دەسەك, قارجى داعدارىسى قۇرساۋداي قىسپاعان جىلدارى نەگە وسىنداي كەڭدىك جاسالماعان دەگەن سۇراق تۋادى. مۇنى ۇكىمەت كەڭەسىندە ەسەپ بەرگەنىڭىزبەن بايلانىستىرۋعا بولا ما؟
قازاقستانعا دەنى ساۋ ءبىلىمدى ۇرپاق كەرەك دەگەندى ەلباسى ءجيى قايتالايدى. جالپى, وبلىستا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا بيىلعى جىلى قانداي جۇمىستار اتقارىلادى؟
– قازاق ادەبيەتىنىڭ بايتەرەگى, مەملەكەتىمىزدىڭ ماقتانىشى مۇحتار اۋەزوۆ “حالىق پەن حالىقتى, ادام مەن ادامدى تەڭەستىرەتىن نارسە – ءبىلىم” دەدى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا جاستارمەن كەزدەسۋدە قازاقستاننىڭ كەلەشەگى ءبىلىمدى ۇرپاقتىڭ قولىندا ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ, ءارى وسى ماقساتقا مەملەكەت تاراپىنان وراسان قارجى بولگىزىپ كەلەدى. ۋاقىتىندا ابدەن قالجىراعان, ەكونوميكاسى السىرەگەن جاپونيا, كورەيا مەملەكەتتەرى تالاپتى, تالانتتى ۇل-قىزدارىن جيىپ, بار قارجىلارىن قولدارىنا بەرىپ, ەلدى كوتەرۋ ءۇشىن ءىلىم, ءبىلىم الۋعا مىقتى مەملەكەتتەردىڭ وقۋ ورىندارىنا اتتاندىرعان ەكەن. ناتيجەسى الەمگە بەلگىلى. سول ءبىلىمدى ۇرپاق قوس مەملەكەتتى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ مىقتى مەملەكەتتەردىڭ كەۋدە تۇسىنا كوتەردى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ءبىز دە ءبىلىم ساپاسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە كۇش سالىپ جاتىرمىز. “بولاشاق” باعدارلاماسىنان بولەك وڭداعان مىڭ جاستارىمىز شەتەلدەردەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارىندا وقيدى. ەلباسىمىز تالانتتى ۇرپاعىمىزدىڭ باعىن اشۋ ءۇشىن استانادان حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت اشتىردى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وقۋشىلارى رەسپۋبليكاداعى قۇرداستارىنىڭ بەستەن ءبىرىن قۇرايدى. مەكتەپتەردە 500 مىڭنان استام بالالارىمىز وقىپ جاتىر. الايدا, مەكتەپپەن قامتۋدا اتقارىلاتىن جۇمىستار كوپ. سوناۋ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنىڭ قيىن ۋاقىتتارىندا ءۇش, ءتورت اۋىسىمدا وقيتىن, سامان كىرپىشتەن سالىنعان مەكتەپتەر وڭتۇستىكتە كوپ بولدى. ول پروبلەمالار بىرتىندەپ شەشىلىپ كەلەدى. كوپ جىلدان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان 62 اپاتتى مەكتەپ بولسا, ونىڭ 45-ءى وسى جىلى وبلىس بيۋدجەتى ەسەبىنەن جاڭادان بوي كوتەرەتىن بولادى. ءۇش اۋىسىمدا وقىتاتىن 29 مەكتەپتىڭ ماسەلەسى دە تولىعىمەن شەشىلەدى. 2010 جىلى قۇرىلىسى 2000 جىلدىڭ باسىندا باستالىپ, اياقتالماي قالعان ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى نىساندارىنىڭ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىمىن تاپپاق. سونداي-اق, “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلىسى 2008 جىلى باستالىپ, قۇرىلىس قۇنى قىمباتتاعان 13 مەكتەپتى وسى جىلى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس “بالاپان” باعدارلاماسى اياسىندا 2010 جىلى مەكتەپكە دەيىنگى 7 مىڭ ورىندىق 118 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىن اشۋ جوسپارلانعان. سونىڭ ناتيجەسىندە وبلىستىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 18 پايىزعا ارتاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, 2010 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن 4,2 مىڭ ورىندىق 13 بالالار باقشاسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلەتىن بولادى. ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ماقساتىندا مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر.
توزىعى جەتكەن پارتالار مەن تاقتالار تولىعىمەن اۋىستىرىلىپ, قاجەتتىلىكتى 100 پايىز قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 100 مىڭ پارتا مەن 6250 تاقتا الۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1,2 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلۋدا. قوسىمشا 556 ملن. تەڭگەگە 5247 كومپيۋتەر الىناتىن بولادى. تيپتىك مەكتەپتەردە لينگافوندىق, مۋلتيمەديالىق كابينەتتەر قۇرۋ جالعاستىرىلادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى تۋرالى ايتار بولساق, وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 81 عيماراتتىڭ ىرگەتاسى قالانباق. ءسويتىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە سالۋدى قاجەت ەتەتىن 4 اۋىلدىق اۋرۋحانانىڭ, 2 العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ەمحاناسىنىڭ, 1 تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردىڭ, 1 جەدەل جاردەم بەكەتىنىڭ, 36 دارىگەرلىك امبۋلاتوريانىڭ, 35 مەديتسينالىق پۋنكتتىڭ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلەدى. سونىمەن قاتار, 27 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى.
مادەنيەت جانە سپورت سالالارىندا دا اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ اۋقىمى ۇلكەن. ەلىمىزدىڭ رۋحاني استاناسى تۇركىستان قالاسىنىڭ تاريحي قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ جانە كەلەر ۇرپاققا دارىپتەۋ ماقساتىندا “ەجەلگى تۇركىستان” تاريحي-مادەني ەتنوگرافيالىق ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىنا وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى قارالدى. وسى جىلى اۋداندىق دەڭگەيدەگى 4 مادەنيەت ءۇيى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. وبلىستىق فيلارمونيانىڭ جاڭا عيماراتى ىسكە قوسىلادى. الداعى ۋاقىتتا وبلىس ورتالىعىنان تسيرك عيماراتىن سالۋ جوسپارلانۋدا. 2010 جىلى مادەنيەت, سپورت, تۋريزم سالالارىن دامىتۋعا 4,7 ملرد. تەڭگە قارالدى. ياعني, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 23,7 پايىزعا كوپ. وبلىستىڭ قۇراما كوماندالارىنىڭ مۇشەلەرىن دايىنداۋ جانە ولاردىڭ رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق جارىستارعا قاتىسۋىنا 1 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلدى. ەسكىرگەن 4 سپورت نىسانىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي جاقسارتۋعا 185,3 ملن. تەڭگە باعىتتالۋدا. 2003 جىلى باستالعان شىمكەنت قالاسىنداعى قاجىمۇقان اتىنداعى ورتالىق ستاديوندى قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارىن اياقتاۋعا 221,1 ملن.تەڭگە قارالعان. سونىمەن بىرگە, قالادا “سپورتتىق مانەج” كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. يپپودروم كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, تەننيس كورىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جوسپارلانۋدا. مادەنيەت سالاسىندا دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. شىمكەنتتە وتكەن “التىن جەبە” حالىقارالىق انيماتسيالىق فەستيۆالىنە كەلگەن شەتەلدىك كاسىبي انيماتورلار “قازىر بۇل ونەر باس يەسىز قالدى. باس قوساتىن ورتالىعىمىز شىمكەنت بولسا ەكەن”, – دەپ لەبىزدەرىن ايتىپ ەدى. بيىل وسى فەستيۆال ءوز دەڭگەيىندە وتەدى.
– اسەكە, ەلباسىمىز مەملەكەتتىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋ جانە يننوۆاتسيالىق قۇرىلىمداردى قالىپتاستىرۋ, ۇتىمدى جوبالاردى ەنگىزۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرمالار بەردى. ءبىزدىڭ وبلىستاعى جاعداي قانداي؟
– وڭتۇستىكتە بۇل باعىتتا يگىلىكتى جۇمىستار جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. 2009 جىلى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى بويىنشا ونەركاسىپتىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 71,2 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە 17,1 ملرد.تەڭگە شەتەل ينۆەستيتسيالارى يگەرىلدى. نەسيەلىك رەسۋرستار جانە كاسىپورىنداردىڭ ءوز قارجىسى ەسەبىنەن ىسكە قوسىلعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جالپى قۇنى 12,0 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. وسى قارجىعا 11 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, جاڭادان 1060 جۇمىس ورنى اشىلدى.
“كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتى” اق-تىڭ يمپورت الماستىرۋ اياسىندا “كەرنەۋلىگى 35-110 كۆ ەلەكتر ترانسفورماتورلارىن شىعارۋ” جوباسى ىسكە قوسىلدى. جىلدىق قۋاتتىلىعى 450 دانا ترانسفورماتور شىعارۋعا جەتەتىن زاۋىتتا 120 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. بۇل جاڭا ءوندىرىس ورنى قازاقستان اۋماعىنداعى وتاندىق ەلەكترماشينەسىن جاساۋ تاريحىنداعى تۇڭعىشى. وندىرىستە يتاليا, گەرمانيا, شۆەيتساريانىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارى مەن قۇرال-جابدىقتارى قولدانىلۋدا.
“بارىس 2007” جشس-ءنىڭ ء“ار ءتۇرلى ماكارون ونىمدەرىن ءوندىرۋ” جوباسى ەندىرىلدى. ونىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 25 000 توننا, جالپى قۇنى 1 500,0 ملن. تەڭگە. جاڭادان 120 جۇمىس ورنى اشىلدى. بۇل وندىرىستە ءىت تەحنولوگيالارى قولدانىلىپ, ماكارون ءونىمدەرىنىڭ 20 ءتۇرى شىعارىلادى, ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى ءىرى وندىرىستەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ماقتا كلاستەرىن ءارى قاراي دامىتۋ ماقساتىندا “وڭتۇستىك” ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جالعاسۋدا. 2009 جىلى ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2,1 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ, تولىقتاي يگەرىلدى. 2010 جىلى ارنايى ەكونوميكالىق ايماق اۋماعىندا 3 جاڭا كاسىپورىن ىسكە قوسىلىپ, شەتەل جانە وتاندىق ينۆەستورلاردى تارتۋ, ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ قىزمەتىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابادى. قازىرگى تاڭدا “وڭتۇستىك” اەا دامىتۋ كەڭەسىمەن تۇرىكتىڭ Erol Boz كومپانياسى مەن قازاقستاننىڭ “ال-مۋگني” كاسىپورىندارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارى ماقۇلداندى.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جانە ەلدى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا 2010 جىلى وبلىسىمىزدا 8 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلاتىن بولادى.
قورىتىندىلاي كەلە, وسى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ, وبلىسىمىزدا بيىل جالپى قۇنى 55,4 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيانى قۇرايتىن جوبالار قۇرىلىسىنىڭ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بۇل قۇرىلىس جۇمىستارىنا بۇگىنگى كۇنى 1,9 مىڭ ادام تارتىلىپ وتىر. كاسىپورىندار تولىق ىسكە قوسىلعاندا 2,2 مىڭ ادام تۇراقتى جاڭا جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
سونداي-اق, ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعانداي, 2014 جىلعا دەيىن شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ ارقىلى ءوندىرىس كولەمى ۇلعايتىلىپ, مۇناي وڭدەۋ جىلىنا 4 ملن. توننادان 6 ملن. تونناعا جەتكىزىلەتىن بولادى. بۇل ەلىمىزدىڭ مۇناي ونىمدەرىنە دەگەن تاپشىلىعىن تولىعىمەن شەشەتىن بولادى.
ايماقتى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 32, 7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن, كاسىپورىندار ىسكە قوسىلعاندا 2,2 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتيتىن 19 جوبا ىرىكتەلىپ ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, اۋدان جانە قالالاردا 4,6 ملرد.تەڭگەلىك 31 ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە. وسى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا بارىنشا قولداۋ جاساۋ جۇمىستارى قاراستىرىلۋدا.
وبلىس ەكونوميكاسىن عىلىمي-تەحنيكالىق دامىتۋ ماقساتىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ايماقتىق تەحنوپارك اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ, كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ حيميالىق تەحنولوگيالارى, تابيعاتتى قورعاۋ تەحنولوگيالارى جانە ەكولوگيالىق تازا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءوندىرۋ باعىتتارىندا جۇمىس ىستەۋدە. قازىرگى تاڭدا وندا جالپى قۇنى 57,0 ملرد.تەڭگەنى قۇرايتىن 32 يننوۆاتسيالىق جوبانىڭ بازاسى قۇرىلعان. ولاردىڭ ىشىنەن فوسفور جانە مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى قالدىقتارىنىڭ نەگىزىندە تسەمەنت ءوندىرۋ, كالتسي كاربيدىن ءوندىرۋ وندىرىسكە ەنگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, بازالتتان مينەرالدى ماقتا ءوندىرۋ, كومىردى جەراستى گازعا اينالدىرۋ تەحنولوگياسى, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋ ارقىلى جىلۋ, وتىن جانە باسقا دا پايدالى ونىمدەر الۋ, جەرگىلىكتى شيكىزاتتان اۆتوكلاۆتى ەمەس پەنوبەتون ءوندىرىسى سياقتى يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى.
– بۇرىنعى فوسفور زاۋىتىنىڭ ورنىن اباتتاندىرىپ, اۋماعىندا يندۋستريالىق ايماق قۇرۋدى قولعا الدىڭىزدار. بۇل جوبالار ۇلكەن وندىرىستەرى جوق وڭتۇستىكتى ورگە سۇيرەيتىن لوكوموتيۆ بولا الا ما؟ كاسىپكەرلەر “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى” جشس-ءنىڭ كورسەتكەن قىزمەتىنە رازى, وسى جۇمىستىڭ ءارى قاراي وسىنداي قارقىنمەن جالعاسارىنا ءۇمىتتى...
– بۇرىنعى فوسفور زاۋىتىنىڭ ورنىندا يندۋستريالىق ايماق قۇرۋ ارقىلى جاڭا ينۆەستورلاردى تارتىپ, حيميا, مۇناي ونىمدەرى, قۇرىلىس يندۋسترياسى سالالارىمەن ۇشتاستىرۋ ءبىزدىڭ 2010 جىلعى باستى ماقساتتارىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وندا تۇگەندەۋ جۇمىستارى كەزىندە انىقتالعان 337 گەكتار جەردىڭ 150 گەكتارىن بوساتىپ, بارلىق ينفراقۇرىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. كەلەشەكتە قۇرىلاتىن يندۋستريالىق ايماققا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمداردىڭ قازىرگى كۇندەگى جاعدايىنا ساراپتاما جاسالدى. الدىن الا ەسەپتىك سمەتالىق قۇجاتتامالارعا سايكەس, ينفراقۇرىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بارلىعى 1,5 ملرد. تەڭگە قاجەت ەكەن. قازىرگى تاڭدا, بۇرىنعى ءوندىرىس اۋماعىندا 20 ونەركاسىپ كاسىپورىندارى جۇمىس جاساۋدا جانە وندا 1000 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇل ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ ىشىندەگى 13 كاسىپورىننىڭ دامۋ جوسپارلارى بار. ولار ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا 1200 ادام جۇمىسپەن قامتىلاتىن بولادى.
2009 جىلى “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى” جشس-ءنىڭ جارعىلىق قورى 3,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. وسى قاراجات كەلەسى ءىس-شارالارعا باعىتتالدى. “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى” جشس 2009 جىلى 878,9 ملن. تەڭگەگە 15 ءىرى جوبانى قارجىلاندىرىپ, ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 499 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ جانە وبلىس بيۋدجەتىنە 124,7 ملن. تەڭگە اۋدارۋ كوزدەلىپ وتىر. نەگىزگى ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ باعاسىن تومەندەتۋ ماقساتىندا 11 الەۋمەتتىك دۇكەن جانە 10 دۇڭگىرشەك قۇرۋ جوباسى ىسكە اسىرىلدى. جوعارىدا كورسەتىلگەن قاراجاتتان “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعىنا ەنشىلەس “ىرىس” شنۇ” جشس ارقىلى 551 جوبانى 1,0 ملرد. تەڭگەگە قارجىلاندىرۋ ماقۇلداندى. سونىمەن قاتار, جوبالاردىڭ 97,5 پايىزى اۋىلدىق ەلدى مەكەن كاسىپكەرلەرى بولىپ تابىلادى. وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 847 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, بيۋدجەتكە 46,6 ملن. تەڭگە كولەمىندە تولەمدەر اۋدارىلادى.
وسىعان قوسا “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى تامشىلاتىپ سۋعارۋ جۇيەسىن جانە ينتەنسيۆتى تەحنولوگيالاردى ەندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن “اگروكونتسەرن” جشس-ءنى قۇردى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن وڭدەۋشىلەردى قولداۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دەمەۋ جاساۋ, وبلىستىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋ, تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن ورناتۋ, اۋىسپالى ەگىستىكتىڭ جاڭا ۇلگىدەگى ادىستەرىن قولدانۋ, تيىمدىلىگى جوعارى داقىلداردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جانە ەگىستىك القاپتاردىڭ قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ. جوعارىداعى تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن “اگروكونتسەرن” جشس-ءنىڭ جارعىلىق كاپيتالى 1 ملرد. تەڭگەگە قارجىلاندىرىلدى, سونىمەن قاتار “قازاگروقارجى” اق قارجىلارىن تارتۋىن كوزدەلىپ وتىر.
2010 جىلى “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعىنىڭ جارعىلىق كاپيتالى 3,0 ملرد. تەڭگەگە ۇلعايتىلدى. 2010 جىلى “ماكسيمۋم” باسقا دا قارجى ۇيىمدارىمەن بىرىگىپ جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن جوسپارلاۋدا. بۇگىنگى كۇنگە “قازاگروقارجى” اق, “اگرو نەسيە كورپوراتسياسى” اق, “دامۋ” كقق” اق جوبالاردى بىرىگىپ قارجىلاندىرۋ كەلىسىم-شارتىنا قول جەتكىزىپ وتىر.
جاقىندا ءجۇن وڭدەيتىن تسەح ىسكە قوسىلماق. بۇل جوبا “ماكسيمۋم” ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى ارقىلى قارجىلاندىرىلدى. “شىمكەنت-كاشەمير” جشس وبلىستاعى بارلىق وندىرىلەتىن ءونىمدى وڭدەيتىن بولادى, بۇل 6,7 مىڭ. توننانى قۇراماق. بۇل جوبانىڭ ناتيجەسىندە 150 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. بولاشاقتا بۇل ءوندىرىستى “وڭتۇستىك” اەا اۋماعىنا كوشىرۋ جوسپارلانۋدا. بۇگىنگى كۇنى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا 3,0 مىڭ. توننا (6,0 مىڭ. توننا شيكىزات تۇرىندە) وڭدەلگەن ءجۇندى وتكىزۋگە كەلىسىم-شارت جاسالعان. بۇرىن وبلىسىمىزدىڭ بارلىق وندىرىلگەن ءجۇننىڭ 10 پايىزى عانا وڭدەلىپ, ال قالعان بولىگى ورتەلىپ تاستالاتىن ەدى. ەندى بۇل ماسەلە تولىعىمەن شەشىمىن تاۋىپ وتىر.
– حالىق ادال ۇلدارىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. قازاق جادىگەرلەرىن تۇگەندەپ, قوجا احمەت ياساۋي كەشەنىنە رەستاۆراتسيا جاساۋ كەزىندە مينيستر بولا تۇرىپ, جۇمىسشىلارمەن بىرگە قولىنا كۇرەك العان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتى, بيۋدجەت قارجىسىنسىز شىمكەنتكە دەندروباق, يپپودروم, زووپارك, بالالار تەمىر جولى سەكىلدى عالامات جۇمىستاردى اتقارعان اسانباي اسقاروۆتاي اعالارىمىزدىڭ ەڭبەگى عاسىرلار بويى ايتىلا بەرەدى.
جاقسى اعالاردىڭ داستۇرىنە ادالدىق سىزدەن دە بايقالادى. قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرىن قىزىل گرانيت تاسقا قاشاپ جازعىزدىڭىز. ۇلى ابايدىڭ مۇراجايى ىسكە قوسىلدى. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى اسقاقتادى, دەندروباقتىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى. الاشتىڭ ارداقتى ۇلى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلدى. بالانى ومىرگە اكەلۋ جونىنەن رەسپۋبليكانىڭ كوشىن باستاسا دا جاس جۇبايلارعا ارنالعان وڭدى نەكە سارايى بولماعان شىمكەنتتە وسى وقىلىقتىڭ ورنى تولتىرىلىپ جاتىر. قالتادان اقشا سۋىرىپ بەرۋ اركىمگە قيىن, ال ءسىز قالاي جول تاپتىڭىز؟
– دانىشپان بابالارىمىزدىڭ ۋاقىت ەلەگىنەن ءوتىپ, اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان ۇلاعاتتى ناقىلدارىنىڭ ءتۇيىنى ءوز ەلىڭدەي ەل بولماس, بەرەكە-بىرلىكتى بول, وتانىڭدى ولشەۋسىز ءسۇي, وعان قالتقىسىز قىزمەت ەت, بىراق مىندەت ەتپە دەگەنگە تىرەلەدى. باتىر بولساڭ جاۋعا نايزاڭ ءتيسىن, باي بولساڭ ەلگە پايداڭ ءتيسىن, دەيدى. وسىنى ءاربىر قازاق ازاماتى جادىندا ۇستاۋى ءتيىس قوي. ءوزىڭىز اتاپ ايتقانداي, ءبىز بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا تالاي شارۋانى بيۋدجەت قارجىسىنسىز اتقارا الدىق. كاسىپكەر ازاماتتارىمىزعا راحمەت. ايتتىق – ءتۇسىندى. سونىڭ ءناتيجەسىندە 20-عا جۋىق نىسان بوي كوتەردى. بيىل دا سول جۇمىستار جالعاسادى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا “داڭق” مەموريالىن اشۋعا دايىندىق جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تۇگەندەۋ بارىسىندا ءان الەمىنىڭ پاديشاسى اتانعان ءشامشى قالداياقوۆ اعامىزعا ارناپ ء“شامشى الەمى” گۇلزارى اشىلادى. ەسكەرتكىشى قويىلادى.
بىزدە جالىنداپ تۇرعان, جۇرەگىنىڭ وتى بار, نامىستى, قايراتتى, ءبىلىمدى جاستاردىڭ ۇلكەن شوعىرى ءوسىپ كەلەدى. بۇرىنعى جاستار ءۇيىنىڭ وپەرا جانە بالەت تەاترىنا اينالىپ كەتكەندىگى بەلگىلى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جاستار ورتالىعىن اشۋدى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىرمىز. ابايدىڭ شىعارمالارىن جاستانىپ وقيتىن جاسوسپىرىمدەر ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىن كەمەل ەتەدى. ەرتەڭگى بولاشاعىمىز, ءۇمىتىمىز دەگەن سوڭ سول جاستاردىڭ ءوسۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋىمىز كەرەك قوي. ويعا العان شارۋالار كوپ. بيۋدجەت قارجىسىنا اركىم-اق سالا الادى. ءبىز مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا باعىتتالعان نىسانداردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن تالداۋ بارىسىندا ناقتى ەسەپتەۋلەر جاسادىق. جوبادان ارتىق جازىلعان قاراجاتتار تابىلدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە 13 ملرد. تەڭگەدەي قاراجات ۇنەمدەدىك. بۇل قارجى وبلىستىق فيلارمونيا سەكىلدى ساقالدى قۇرىلىستاردى اياقتاۋىمىزعا مۇمكىندىك بەردى. قۇرىلىسى كوپتەگەن جىلدارعا سوزىلعان نىساندارداعى جۇمىستارعا بيىل نۇكتە قويىلادى.
– ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, وبلىسىمىزدا مايداننان ورالعان ارداگەرلەرىمىزدىڭ ىشىنەن كوزى ءتىرى ءبىر باتىر قالدى. ول – توعانباي قاۋىمباەۆ. وسى اقساقال پاتەرگە زار بولىپ ءجۇر...
– ەل باسىنا تۇسكەن ناۋبەتتەن جەڭىسپەن ورالعان مايدانگەرلەرىمىزدىڭ ەرلىگى ەشقاشان ۇمتىلمايدى. سول سۇراپىل سوعىسقا ءبىزدىڭ وبلىستان 132 مىڭ ادام اتتانعان ەكەن. سودان بۇگىنگە امان جەتكەنى 1471 عانا. وتان ءۇشىن وت كەشكەن اعالارىمىزدىڭ قۇرمەتىنە اباي ساياباعىنداعى “داڭق” مەموريالىنا بارلىعىنىڭ اتىن قاستەرلەپ جازدىق. ارداگەرلەردى جانە تىل ەڭبەككەرلەرىن ماراپاتتاۋعا جالپى 740 ملن. تەڭگە قارالىپ وتىر. ال, باتىر اتامىز جايلى اڭگىمەگە كەلسەك, ول كىسى ۋاقىتىندا زاڭدى ءپاتەرىن العان. ءومىر بولعان سوڭ ءارتۇرلى جاعداي بولادى, ول جاعىنان دا حاباردارمىز. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەتىگىمەن سۋ كەشكەن باتىر اعامىزدىڭ پاتەرى جايلى ماسەلەنى شەشتىك.
– وبلىستا كادر رەزەرۆى تۋرالى ەرەجە دايىندالدى. جەمىسى قانداي؟
– بۇل – ۇلكەن ماسەلە. سىرتتان كادر شاقىرماي, وبلىستىڭ ءوز ىشىندەگى جاقسى ماماندارعا تىزگىن ۇستاتقانعا نە جەتسىن. جەرگىلىكتى جەردەگى بىلىكتى, ءبىلىمدى ماماندارعا كورىنۋدىڭ ۇلكەن مۇمكىندىگى بەرىلىپ وتىر. ەلباسىنىڭ سەنىمىمەن قىزمەتكە تاعايىندالعانىمدا كەيبىرەۋلەردەي ءوز كومانداممەن كەلىپ, سىپىرىپ-سيىرىپ اكىمدەردى ورنىنان الىپ تاستاعان جوقپىن. ماعان ولاردى نەگە اۋىستىرمايسىڭ دەپ سىن تاققاندار بولدى. ولار دا ادام بالاسى. العاشقى كەزدەسۋدە-اق كاسىبيلىگىڭ, تازالىعىڭ تارازىعا الىنادى دەگەنمىن, سول قاعيدامنان اينىمايمىن. جالپى جاستارمەن جۇزدەسۋدە ءبىرتالايىن مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋدى ويلاستىردىق.
– ورمان جانە اڭ شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى وتكەن كەڭەستە اڭ-قۇستىڭ اياۋسىز قىرىلىپ جاتقاندىعى جايلى قاتتى ايتتىڭىز. سولاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر بولسا, سول كۇنى قىزمەتىنەن ايىرىلاتىنىن ەسكەرتتىڭىز. ال, ءوزىڭىز ساياتشىلىققا قالاي قارايسىز؟
– ءبارى ورنىمەن بولۋ كەرەك. دالانىڭ ءسانى – سەكسەۋىلدى تامىرىمەن وتاپ جاتسا, اڭ-قۇستى اتىپ, تاۋىسۋعا اينالسا, ول قانداي ساياتشىلدىق. سونداي ادامداردىڭ كەسىرىنەن بۇگىنگى ۇرپاق ۇلى دالاعا سىيماي جوسىپ جۇرەتىن كيىكتەردى قىزىل كىتاپتان كورەتىن بولدى. اۋىل-اۋىلدىڭ ماڭىندا تاۋىقپەن بىرگە جايىلىپ جۇرەتىن قىرعاۋىلدىڭ يت تۇمسىعى باتپاس جىڭعىلدىڭ ءىشىندە دە جانىن الاتىن بولدى. ەرىككەن, ماسىققان ادامنىڭ ەرمەگىنە اينالدى. ال, ءتۇبى نە بولادى؟ وسى قاناعاتسىزدىق بالالارعا بەرىلمەس ءۇشىن مەكتەپتەردە تابيعات-انانىڭ بايلىعىن قادىرلەۋ, تابيعاتقا ادالدىق تۋرالى تاربيەلەۋ كەرەك. ءسوز جۇزىندە ەمەس. بولاشاقتى ويلاساق – بۇل ماسەلەنى رەتتەۋگە بولادى.
– وڭتۇستىكتىڭ تۋماسىسىز. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تالاي ۇلكەن قىزمەتتەردىڭ تۇتقاسىن ۇستادىڭىز. وڭتۇستىك جايلى جاعىمسىز ءاڭگىمەلەردى, انەكدوتتاردى ەستىپ جۇرگەن بولارسىز. ماسەلەن, استاناداعى ەسىلدەن ۇستالعان شاردارانىڭ التىن بالىعى سياقتى. نەگە بىلايعى جۇرت وڭتۇستىك تۋرالى وسىنداي اڭگىمە ايتۋعا قۇمار, نەگىزى بار ما؟ تۋعان جەردىڭ تۇلەگى رەتىندە نامىسىڭىز دا قىزاتىن شىعار؟
– مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە ءبىر ءوڭىردىڭ تۇلەگى عانا بولۋعا بولمايدى. ءبارىمىز قازاقستاننىڭ ازاماتىمىز, وتان – ورتاق. ەلباسى سەنىم بىلدىرگەننەن كەيىن قازاقستاننىڭ قاي وڭىرىندە جۇرسەك تە سول ايماقتا حالىق, ۇكىمەت كوڭىلىنەن شىعاتىنداي جۇمىس ىستەۋگە ءتيىستىمىز. جالپى, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ, اسىرەسە, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ تۋعان جەرىنە, ءوسىپ-ونگەن اۋىلىنا تارتۋى ونەگە الاتىن قاسيەت ەمەس. ءبىزدىڭ مىندەت – قازاقستانداي الىپ مەملەكەتتى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ كوشىنە قوسۋ, ءباسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ, ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ىسىنە قىزمەت ەتۋ. وتانىڭدى شىن سۇيسەڭ, شىنايى پاتريوتى بول, تۇتاستاي ءسۇي, ءبولىپ-جارما. مەنىڭ ۇستانعان كرەدوم وسى.
ايتسە دە وڭتۇستىككە نەگىزسىز تاڭىلاتىن الگىندەي اڭگىمەلەر مەنىڭ دە كوڭىلىمىنە تيەدى. دوسقا قۇشاعى ايقارا اشىق, اق داستارقانى قاشاندا دايار تۇراتىن اقجارقىن حالىققا ايتىلاتىن اڭگىمە ەمەس بۇل. وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. 1986 جىلعى اتىشۋلى وقيعادان كەيىن ەل, جەر يەسى قازاقتى ءسۇتكە تيگەن مىسىقتاي ەتۋ وقيعاسى بيلىكشىل, زورلىقشىل ماسكەۋ تاراپىنان بولعاندىعى بەلگىلى. قازاقتاردىڭ وقۋداعىسىنىڭ سانىن ەسەپتەپ, قىزمەتتەگىسىن شەتتەتە باستاعاندا ۇلتتىڭ زيالىلارى القاقوتان وتىرىپ, ەندى قايتتىك دەپ مۇڭايىپتى. سوندا ءابىش كەكىلباەۆ اعامىز: “جىگىتتەر, بوساماڭدار. ءبارىمىز جابىلىپ وڭتۇستىكتىڭ تىلەۋىن تىلەيىك. وڭتۇستىك امان بولسا, جاعاعا ءوزى الىپ شىعادى”, دەگەن ەكەن. بۇكىل ۇلتتىڭ ءۇمىتى بولعان وڭتۇستىكتى ەندى جاۋ كەتكەن سوڭ قىلىشىڭدى قيعا شاپتىڭ كەرىن كەلتىرىپ, قالاي جەك كورۋگە بولادى. ءوڭتۇستىك تۋرالى عايبات ءسوز ايتۋ بۇكىل تۇركى دۇنيەسى ءتاۋ ەتەتىن قوجا احمەت ياساۋيگە, قازاقتى ەل قىلعان حان, سۇلتان, بيلەرى ماڭگى دەمالىپ جاتقان ايماققا ءتىل تيگىزۋ عوي. سولاي تۇسىنەر ەدىم.
قازاقتا “وتان – وتباسىڭنان باستالادى” دەپ اتالاتىن عيبراتتى ءسوز بار. ءوز وتباسىن ازامات قالاي جاقسى كورسە, وتانىن دا سولاي جاقسى كورۋى كەرەك. ەلباسىمىز ايتقانداي, “بىزدە ءبىر عانا وتان بار. ول – تاۋەلسىز قازاقستان”. وسى وتانىمىزدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىعۋ ءۇشىن تاپسىرىلعان مىندەتتەردى كۇن-تۇنمەن ساناسپاي ورىنداۋعا ۇمتىلىپ ءجۇرمىز.
– اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
