كونفۋتسي
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنە رەسمي كىرىسۋ راسىمىندەگى سويلەگەن ءسوزىنەن كەيىن ديپلومات كەمەل ۇلىنىڭ «بەلاسۋىن» قايتادان قولعا الىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءومىر جولىنا قايتا ءبىر ۇڭىلدىك. حالىقارالىق ساياسات الەمىنە دەگەن العاشقى قادامى الماتىداعى №25 مەكتەپتەن باستالعان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اۋەلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى اتانىپ, اراعا جىلدار سالىپ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. تورتكۇل دۇنيەگە تورەلىك ايتاتىن ىرگەلى ۇيىم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولۋ دەگەنىڭىز بۇرىن-سوڭدى قازاق بالاسىنىڭ پەشەنەسىنە جازىلماعان. قازاق پەرزەنتىنىڭ ەسىمى الەمنىڭ تۇعىرلى تاريحىنا وسىلايشا تاڭبالاندى. الاش ۇلىنىڭ ديپلوماتياداعى ىرگەلى اسۋى بۇل.
جاس قاسىم-جومارتتىڭ سينگاپۋر ەلىنەن باستالعان ديپلوماتتىق قىزمەتى ەلدى لي كۋان ءيۋدىڭ رەفورمالىق وزگەرىستەر جاساعان كەزىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەندىگى تاعى ءبىر ولجا. اتالعان رەفورمانىڭ ارقاسىندا سينگاپۋر بۇگىندە كۇللى دۇنيەگە تانىلدى, داۋلەتتى دە الەم جۇرتشىلىعى تاڭداي قاعاتىن ىرگەلى مەملەكەتكە اينالدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ جاھاندىق بيىك مىنبەرلەردەن كورىنۋىنە باستاۋ بولعان سول ەلدى ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الاتىنى دا سول. «وسى ءبىر ىرىسى شالقىعان جەردەن مەن كەتكەلى دە كوپ ۋاقىت ءوتتى. سينگاپۋر تۇراقتى پروگرەسس جولىندا. بۇل مەن ءۇشىن دە قۋانىشتى. ويتكەنى ەڭ الدىمەن, بۇل ءوزى ازيانىڭ كوپتەگەن مادەنيەتى استاسقان ءبىرەگەي ەل. سينگاپۋر باسشىلارى ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاي ءبىلۋگە جانە ءتىپتى ونى نىعايتۋعا قول جەتكىزدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى وسى ەلدىڭ بەدەلىن نىعايتا وتىرىپ, مەملەكەتتىك جانە قارجى قۇرىلىمدارىندا قويان-قولتىق ەڭبەك ەتەدى» دەپ جازادى ءوزىنىڭ مەمۋارلىق شىعارماسىندا.
باسقاسى باسقا, سينگاپۋردى لي كۋان يۋ باسقارعان تۇستا ول جۇرگىزگەن رەفورمالاردىڭ استارىنا جان-جاقتى ۇڭىلە بىلگەن, جەتىستىگىن جادىنا توقىعان كەشەگى ديپلومات, بۇگىنگى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ سينگاپۋرلىق بيلىكتىڭ باسقارۋ ۇلگىسىن ەندىگى جەردە قازاق قوعامىنا ەنگىزۋگە تولىققاندى مۇمكىندىگى بار. لي كۋان ءيۋدىڭ «ءبىر ۇلت, ءبىر حالىق, سونداي-اق ءارتۇرلى ۇلىستار مەن تىلدەردىڭ بولۋى كەمشىلىك ەمەس, قايتا سينگاپۋر قوعامىنىڭ ۇلكەن ماقتانىشى ەكەنىن ۇعىندىرۋى» قازىرگى كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سويلەگەن سوزىندە «ءارتۇرلى پىكىر, ءبىر ۇلت» بولىپ قايتا جاڭعىرۋى دا سول سينگاپۋرلىق ءومىر مەكتەبىنىڭ تاعىلىمى ەكەنى ايقىن. ەندەشە, ەلدىك ماسەلەنىڭ وركەنيەتتى الەمنىڭ وزىق ۇلگىسىمەن ۇشتاسۋى قازاقستاندىقتاردىڭ دا كوكىرەگىنە ءۇمىت وتىن سەبەلەيتىنى بەلگىلى.
«ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتىنىڭ ءمۇددەسىن قورعاۋ – مەنىڭ باستى ماقساتىم. ولاردى ساياسي كوزقاراستارى مەن ۇستانىمدارىنا قاراي بولۋگە جول بەرمەيمىن! ءتۇرلى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرىنەن كەلىپ تۇسكەن قۇندى ۇسىنىستاردى, باستامالاردى مەن ءوز جۇمىسىمدا مىندەتتى تۇردە ەسكەرەمىن». مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنە رەسمي كىرىسۋ راسىمىندە سويلەگەن ءسوزىنىڭ ورايىن وسىلايشا ءبىر قايىرعان-دى. «حالقى قالاسا, حان تۇيەسىن سويادى». بۇل بابالاردان بىزگە دەيىن جەتكەن امانات-قاعيدا. ەلىنىڭ سوزىنە قۇلاق قوياتىن, ۇلتىنىڭ ۋاجىنە توقتاي بىلەتىن باسشىعا قاراتا ايتىلعان حالىق دانالىعى. جىلدار جوڭكىلىپ, ۋاقىت شىركىن وزگەرگەنىمەن, ۇرپاق بابالار ءداستۇرىن ۇلىقتاۋدى ەستە ساقتاعانى ءجون. قوعام قانشالىقتى عىلىمنىڭ قانجىعاسىنا بوكتەرىلگەن فورماتسيالار تۇرىنە كوشكەنىمەن, حالىقتىڭ سانعاسىرلىق ءداستۇرىن جوققا شىعارا الماسى انىق. ۇلتتىڭ قۋاتى دا مىزعىمايتىن ءداستۇرى مەن مەنتاليتەتىنىڭ ومىرشەڭدىگىندە عوي. پرەزيدەنتتىڭ «ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ – مەنىڭ باستى ماقساتىم» دەگەن سوزىنەن وسىنداي تۇجىرىم جاسادىق.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ايتقانىنا دەن قويار بولساق: «ءۋادە بەرمەي, ورىنداۋ شارت! مۇنداي ەرەجەنى بارلىق ۇكىمەت مۇشەسى جانە اكىمدەر ۇستانۋلارى ءتيىس». ۇلكەندى-كىشىلى باسشىلارعا قويىلاتىن باتىل-اق تالاپ. بۇرىن-سوڭدى ۋادەنى ءۇيىپ-توگىپ, «ورىندايمىز», «قاتىرامىز» دەگەن قۇرعاق ۋادەمەن قانشا اكىم مەن قانشا مينيستر اتقارىلاتىن شارۋانىڭ اياعىن قۇردىمعا جىبەردى دەسەڭشى. مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ لاۋازىمدىق قىزمەتىنە, بەرگەن ۋادەسى مەن اتقارعان شارۋاسىنا الداعى كۇندەرى تولىققاندى مونيتورينگ جۇرگىزىلەتىن بولسا, اتقامىنەرلەر وزدەرىنىڭ مىندەتتەرىنە قانشالىقتى جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنەر ەدى-اۋ. «ۋادە – قۇداي اتى» دەگەندى ەسىنەن شىعارعاندارعا قويىلاتىن تالاپتى كۇشەيتكەن بولار ەدى...
القالى توپ الدىندا پرەزيدەنت ۋادە مەن مىندەت ۇعىمىنا ءبىرنەشە مارتە توقتالدى. بيىك مىنبەردەن, ونىڭ ۇستىنە ەل ءومىرىندە وزىندىك ورنى بار تاريحي جيىندا «ۋادەگە» باسىمدىق بەرۋ تۇلعاعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ياعني, جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنت وزىنە وسىنداي جاۋاپكەرشىلىك الىپ وتىر دەگەن ءسوز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا ارناعان ءسوزى دە بيلىك تاراپىنان الداعى كۇندە اتقارىلاتىن مىندەتتەردىڭ اياسىندا ءوربىدى. «بيلىك ءوزىنىڭ حالىق الدىنداعى ۋادەسىن ورىنداۋعا مىندەتتى. ونىڭ باستى ميسسياسى وسىعان سايادى. تەك وسىلاي عانا ۇلت ءبىرلىگى مەن ەلدەگى تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا بولادى. سوندىقتان مەنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرنامامدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تاقىرىپتىق جوسپارى جاسالادى. حالىقتىڭ وزىق يدەيالارى, ۇسىنىستارى وسى قۇجاتتا كورىنىس تابادى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
«بيلىك ءوزىنىڭ حالىق الدىنداعى ۋادەسىن ورىنداۋعا مىندەتتى». وسى ءبىر سويلەمنىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ تۇپكى ءتۇيىنى جاتقانداي. ياعني, ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 3-بابىنىڭ 1-تارماعىنداعى «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, «بيلىك ءوزىنىڭ باستاۋىنا» ادال قىزمەت ەتۋى ءتيىس ەكەندىگىن پرەزيدەنت كەزەكتى مارتە ءوز سوزىمەن بەكەمدەي ءتۇستى. بۇل دا ۇلتتىڭ جوعىن ءتۇگەندەۋگە ارنالعان ۇمتىلىس دەپ ايتۋعا بولاتىنداي.
قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنە رەسمي كىرىسۋ راسىمىندە سويلەگەن ءسوزىندە ءوزىن تولعاندىراتىن 10 باعىت ءتوڭىرەگىندەگى ورامدى ويلارىن ورتاعا سالدى. سونىڭ ىشىندە, سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋعا بايلانىستى پرەزيدەنت: «جەمقورلىق – مەملەكەتتىڭ دامۋىن تەجەيتىن كەسەل. بۇل – قوعامداعى ءوزارا سەنىمگە, جالپى مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىرەتىن قۇبىلىس» دەگەن بولاتىن.
«مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن قۇبىلىس» دەمەكشى, جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن لي كۋان ءيۋدىڭ جەمقورلىققا قارسى اياۋسىز كۇرەسى سينگاپۋردىڭ جوعارى قارقىنمەن دامۋىنا, الەمدىك دەڭگەيدە مەملەكەت بەدەلىنىڭ اسقاقتاۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتكەندىگى ءمالىم. «وكىمەتتىك يەرارحيانىڭ بارلىق قاباتىن, مەملەكەت باسشىسىنان باستاپ ۇساق شەنەۋنىكتەرگە دەيىن جەمقورلىق جايلاپ العان كۇندە پروبلەما اسقىنا تۇسەدى. تازالاۋ مەن دەزينفەكتسيانى جوعارىدان باستاپ, ەڭ تومەنگە دەيىنگى ارالىقتا جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ كەرەك. بۇل ۇزاق جانە قيىندىققا تولى جۇمىس, ونى تەك ادالدىعى مەن مورالدىق بەدەلى ەشقانداي كۇمان تۋدىرمايتىن وتە كۇشتى كوشباسشىلار توبى عانا ەڭسەرە الادى» دەگەن لي كۋان يۋ باسقارعان كوشباسشىلار توبى ءوزى ايتقانداي, سىبايلاس جەمقورلىقتى ەركىن ەڭسەرە ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا سينگاپۋر ازيا قۇرلىعىنداعى ەڭ «تازا» ەل رەتىندە تانىلدى. ولاي بولسا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بارىسىندا سينگاپۋرلىق ءتاسىلدى وتاندىق تاجىريبەگە ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسى دە جەمىستى بولار ەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى «مەملەكەتتىڭ دامۋىن تەجەيتىن كەسەلدى» وسىلاي اۋىزدىقتاسا, بيلىكتىڭ حالىققا بەرگەن ۋادەسىنىڭ ورىندالعانى دەپ قابىلداعان بولار ەدىك. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ 10 باعىتىنىڭ قانشالىقتى «وندىققا» ءدوپ تيەتىنىن ۋاقىت-تورەشى كورسەتە جاتار.
جاڭادان سايلانعان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ الدىندا اسقارالى اسۋ بار. ول اسۋدىڭ ءجونى بولەك. «بەلاسۋدا» جازىلعانداي كورگەن, بىلگەن, كوڭىلگە توقىعان تاعىلىمدى تاجىريبەنى ەندىگى جەردە ەل اسۋىنىڭ كادەسىنە جاراتاتىن ءسات تۋدى. ەڭ باستىسى, مەملەكەت باسشىسى قوعامدى ماحاتما گاندي ايتاتىن «جەتى الەۋمەتتىك كۇنادان» ساقتاندىرا بىلسە, قازاق ەلىنىڭ ەرتەڭىنە سەنىممەن قاراۋعا بولادى. ياعني ءپرينتسيپسىز ساياسات; ەڭبەكسىز بايلىق; ار-ۇياتتى جوعالتىپ راحاتقا باتۋ; اقيقاتسىز ءبىلىم; يماندىلىقسىز ساۋدا; ىزگىلىكسىز عىلىم; قۇدايعا قۇرباندىقسىز قۇلشىلىق ەتۋ سياقتى «كۇنالاردان» ادا قوعامنىڭ بيىك بەلەستى باعىندىرارى ءسوزسىز. ازىرشە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاعان قادامىنا, ورامدى ويلارىنا, بەرگەن ۋادەسىنە «بارەكەلدى» دەسەلىك.
كەزىندە مىرزا ءالىنىڭ بالاسى قادىر اقىننىڭ تومەندەگىشە جىرلاعانى بار-دى:
«گۇلگە دە بولەر كەلەشەك ۇرپاق قۇمايتتى,
زامانا بىراق بىزدەردى بۇرىن مۇڭايتتى.
پرەزيدەنتتىڭ جۇگى قاشاندا اۋىر – بىلەمىز,
پەرزەنتتىك پارىز ودان جەڭىل دەپ كىم ايتتى؟!».
ەندەشە, ءبىز دە پرەزيدەنتتىڭ جۇگى اۋىر ەكەنىن, ال پەرزەنتتىك پارىزدىڭ ودان ءسىرا ءبىر مىسقال كەم ەمەس ەكەنىن پايىمدايمىز. «قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن, حالىق ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋگە سەرت بەرگەن» مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى ۇدەدەن شىعاتىنىنا سەنىم ءبىلدىرگىمىز كەلەدى. «انتقا ادال بولۋ, سەرتكە بەرىك بولۋ – مەنىڭ حالىق الدىنداعى پارىزىم» دەگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ حالىق الدىنداعى پارىزىنا, بەرگەن سەرتىنە سەرگەكتىكپەن قارايدى دەپ ويلايمىز.
«سەنىمنىڭ دە ەۆوليۋتسيالىق جولمەن كەلگەنى جاقسى ەكەن. رەۆوليۋتسيالىق جولمەن ءجۇرىپ كورگەن ەلمىز عوي» دەپ جازعان ەدى ءبىر ماقالاسىندا قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ سارابدال ساردارى ەرجۇمان سمايىل اعامىز. ولاي بولسا, ەۆوليۋتسيالىق جول قوعامنىڭ, حالىقارالىق ساياساتتىڭ تامىر بۇلكىلىن تەرەڭ بىلەتىن, ۋادەسىنە بەرىك, سەرتىنە ادال پرەزيدەنتتىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اساتىنى ءسوزسىز. ەندەشە, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «حالقى ءۇشىن بەرگەن سەرتىنە» ەلىنىڭ سەنىمى سەرىك بولسىن!
