گۇلشات اموديلوۆا, سەمەي قالالىق سوتىنىڭ ءتورايىمى: «مەنىڭ ۇستانىمىم – تۋرا بيدە تۋعان جوق»
سەيسەنبى, 12 اقپان 2013 7:00
بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن سەمەي قالالىق سوتىنىڭ ءتورايىمى گۇلشات مۇساقاجىقىزى اموديلوۆا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەڭ ۇزدىك سوتى دەپ تانىلدى. بۇعان قوسا ول ءوزى باسقارىپ وتىرعان ۇجىم ازاماتتىق ىستەردى قاراۋ كورسەتكىشى بويىنشا اۋداندىق, قالالىق سوتتار اراسىنان جانە ۇزدىك دەپ تانىلىپ, لايىقتى باعالارىن الدى. ءوزى دە, ۇجىمى دا ۇزدىك دەپ تانىلعان قالالىق سوت تورايىمىمەن ءسوز ەڭ الدىمەن وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى اڭگىمەمەن باستالعان ەدى.
سەيسەنبى, 12 اقپان 2013 7:00
بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن سەمەي قالالىق سوتىنىڭ ءتورايىمى گۇلشات مۇساقاجىقىزى اموديلوۆا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەڭ ۇزدىك سوتى دەپ تانىلدى. بۇعان قوسا ول ءوزى باسقارىپ وتىرعان ۇجىم ازاماتتىق ىستەردى قاراۋ كورسەتكىشى بويىنشا اۋداندىق, قالالىق سوتتار اراسىنان جانە ۇزدىك دەپ تانىلىپ, لايىقتى باعالارىن الدى. ءوزى دە, ۇجىمى دا ۇزدىك دەپ تانىلعان قالالىق سوت تورايىمىمەن ءسوز ەڭ الدىمەن وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى اڭگىمەمەن باستالعان ەدى.
– بىلتىرعى جىلى ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا سوت وندىرىسىنە ءتۇسكەن ءوتىنىش ءۇش مىڭعا جۋىق ارتىق, – دەدى گۇلشات مۇساقاجىقىزى. – سوعان وراي جۇمىس تا كوبەيە ءتۇستى. ناقتىلاپ ايتساق, بىزدە 9211 ءىس بويىنشا شەشىم شىعارىلدى. بۇل ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 30 پايىزعا ارتىق. سونىڭ ىشىندە 4701 ازاماتتىق ءىس بويىنشا تالاپ-ارىز قاناعاتتاندىرىلدى. ال 300-گە جۋىق ءىس نەگىزىندەگى تالاپ-ارىز قاناعاتتاندىرىلۋدان باس تارتىلدى. سىرتتاي 4 مىڭداي ءىس قارالىپ, ونىڭ ىشىندە 80-گە جۋىق شەشىم تاراپتاردىڭ وتىنىشىمەن بۇزىلدى, 1,5-تەن استام ءىس بويىنشا ءىس جۇرگىزۋ قىسقارتىلدى. وسى جىلى مەملەكەت كىرىسىنە ءتولەنگەن مەملەكەتتىك باجدىڭ سوماسى ءبىرشاما ارتتى.
قازىر بىزدە 18 سۋديا قىزمەت اتقارادى. ولاردىڭ اراسىندا ازاماتتىق ءىس جانە وتىنىشتەر «بىرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق-تالداۋ جۇيەسى» ارقىلى بولىنەدى. سۋديالاردىڭ ءارقايسىسى ورتا ەسەپپەن 74 ءىس پەن ءوتىنىشتى قارادى. ال ونىڭ الدىنداعى جىلى جۇكتەمە 61-دەن اينالعان ەدى. وسى دەرەكتەردىڭ ءوزى بىزدەگى جۇمىس اۋقىمىنىڭ ءبىرشاما ارتا تۇسكەندىگىن اڭعارتسا كەرەك. مۇنداي وڭدى مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
– قۇقىقتىق رەفورما تالاپتارىنا وراي ءوز جۇمىستارىڭىزدى قالايشا شيراتىپ جاتىرسىزدار؟ سوعان وراي سىزدەردەگى ءوزگەرىس-جاڭالىقتار تۋرالى ءسوز قوزعاساق…
– ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ ءمۇددەسىن قورعاۋ, سوتقا جۇگىنگەن ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن ساقتاۋ, قورعانۋىنا ءجاردەمدەسۋ, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋداعى قولجەتىمدىلىك, وسىلايشا, جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ سوتقا, جالپى زاڭعا سەنىمىن ارتتىرۋ ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز بولىپ تابىلادى.
ال ودان كەيىنگى جەردە سوت ءجۇيەسىندە جاريالىلىقتى دامىتۋ دا باستى نازارىمىزدا. وسى ماقساتپەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن بايلانىستى نىعايتا ءتۇسىپ كەلەمىز. اشىقتىق, قالىڭ بۇقارامەن ەمەن-جارقىن اڭگىمە ادامداردىڭ زاڭعا, سوتقا دەگەن سەنىمىن ارتتىرا تۇسۋدە.
ەندى وزىمىزدەگى وزگەرىس-جاڭالىقتارعا كەلەتىن بولساق, مىنە, ءبىزدە بۇقارالىق-اقپاراتتىق ءمۇيىستەردىڭ اشىلعانىنا ەكى-ءۇش جىل بولدى. سوت تورەلىگىنە جۇگىنۋشىلەر سول جەردەن وزدەرىنە قاجەتتى انىقتامالارىن الۋدا. بۇعان قوسىمشا عيماراتىمىزدا ەلەكتروندى مونيتورينگ ورناتىلعان. ودان دا كوپ ماعلۇمات الۋعا بولادى. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ەنگىزىلگەن «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» پورتالى جۇمىسىمىزدى ودان ءارى جاقسارتا ءتۇستى.
سوت تاجىريبەسىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى – قۇجات اينالىمىنىڭ قاعاز تۇرىنەن تولىقتاي باس تارتىپ, زاماناۋي سوت پروتسەسىنىڭ ارقاۋى بولاتىن ەلەكتروندىق تەحنولوگيالارعا ءوتۋ بولىپ وتىر. ەندى تالاپ-ارىز سوتقا جازباشا نىساندا, ياكي ەلەكتروندىق قۇجات نىسانىندا بەرىلەدى. ارىز ەلەكتروندىق قۇجات نىسانىندا بەرىلگەن كەزىندە ول تالاپ قويۋشىنىڭ ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭباسىمەن كۋالاندىرىلادى. ەلەكتروندىق قۇجات نىسانىندا بەرىلەتىن تالاپ-ارىزعا اىجك-ءنىڭ 151-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىندە كورسەتىلگەن قۇجاتتاردىڭ ەلەكتروندىق نىسانداعى كوشىرمەلەرى قوسا بەرىلەدى. قازىرگى تاڭدا قالالىق سوتتا ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبا پايدالانىلىپ, «ە-سۋد» ەلەكتروندىق ۇكىمەت پورتالى ارقىلى بەرىلگەن ەلەكتروندىق تالاپ-ارىزدار قابىلدانۋدا. وتكەن جىلى قالالىق سوتقا ەلەكتروندىق پورتال ارقىلى 600-گە جۋىق ارىز قابىلداندى. ال بيىلعى جىلدىڭ العاشقى ايىنىڭ وزىندە جۇزدەن استام تالاپ-ارىز قابىلدانىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ازاماتتاردىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەۋىنە جول اشۋدا.
وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىندە جوعارعى سوتتان سوت بارىسىن تولىقتاي جازىپ الۋ تۋرالى تاپسىرما ءتۇستى. وبلىستىق سوتتىڭ ءتوراعاسى اباي جامبىل ۇلى راحمەتۋللين بۇل تاپسىرماعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ونىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ تۇردە ءوز باقىلاۋىنا الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سول بىلتىرعى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن وزىمىزدەگى 11 زالدىڭ بارىندە سوت بارىسى تولىقتاي جازىلىپ الىناتىن بولدى. وسىنىڭ ءبارى قوسىلا كەلگەندە سوت جۇيەسىن شيراتا تۇسۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزۋدە.
– از ۋاقىت بولسا دا كەشەگى كەڭەس زامانىندا دا سوت ءتورايىمى بولعان ەكەنسىز. ال ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەننەن بەرگى جەردە وزىڭىزگە جۇكتەلگەن وسىنداي جاۋاپتى قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەسىز. وسىعان وراي ەكى كەزەڭدەگى ايىرماشىلىق تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– وتكەنگە تاس لاقتىرعان دۇرىس بولماس. ءارى-بەرىدەن سوڭ زاڭگەر ماماندىعىنا سول كەشەگى زاماندا يە بولدىم. العاشقى ەڭبەك جولىمىز دا سول كەزدە باستالدى. سوندىقتان, وتكەنگە وكپەم جوق. سولاي دەي تۇرىپ, ەكى كەزەڭنىڭ ءوزىندىك وزگەشەلىگى بارشىلىق ەكەندىگىن ايتپاسقا بولمايدى. ايتالىق, كەڭەس زامانىندا پارتيانىڭ سوت ىسىنە ءجونسىز ارالاسىپ جاتاتىنى راس ەدى. قايبىر شەشىمىمىز سونىڭ سالدارىنان جوعارىدان بۇزىلىپ جاتاتىن. وعان ءىشىمىز اشيتىن. ويتكەنى, ادام تاعدىرىنا بىلمەستىكپەن ارالاسىپ, سەنىڭ شەشىمىڭدى وزگەرتۋ دۇرىس ەمەس قوي. ال قازىر وندايدان ارىلدىق. ياعني, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ سوت جۇمىسىنا ارالاسۋى مۇمكىن ەمەس. ال مۇنى نەگە ۇلكەن وزگەرىس دەمەسكە!
سونسوڭ توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان اۋا سوتتار ەلباسىنىڭ ارنايى جارلىعىمەن تاعايىندالاتىن بولدى. بۇل دا سوت جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا ءتۇستى دەپ بىلەمىن. ال سوتتاردى سايلاۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ونىڭ دا ءوز ۋاقىتى بولار. ەگەمەن ەل اتانعاننان بەرگى جەردە ەلىمىز وزگەرىس-جاڭالىقتان كەندە ەمەس قوي. ەندەشە, ءار نارسە ءوز ۋاعىندا. سوندىقتان مۇنداي جاۋاپتى ءساتتەردە اسىعىستىقتىڭ قاجەتى شامالى.
– گۇلشات مۇساقاجىقىزى, وقىرمان ءبىر وبلىستىڭ ۇزدىك سوتىنىڭ ءومىر جولىن تەرەڭىرەك بىلگىسى كەلۋى مۇمكىن عوي. ايتپاقشى, ءسىزدىڭ العاشقى ماماندىعىڭىز قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى دەپ ەستيمىز. سول راس پا؟
– ءيا, سىزدەر ءبارىن ەستىپ, ءبىلىپ وتىراسىزدار. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە ادەبيەتشى مۇعالىم بولعىم كەلگەنى دە, ازداپ ولەڭ جازاتىنىم دا راس. بىراق, مەكتەپتى بىتىرگەن بەتتە وقۋعا تۇسە المادىم. سونسوڭ, اياگوز اۋداندىق حالىق سوتىنا حاتشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. ال كەلەر جىلى سەمەي پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنە سىرتتاي وقۋعا ءتۇستىم. وزىمشە ءالى دە ادەبيەتشى بولامىن دەپ ءجۇرمىن عوي.
بىراق, ءومىر-وزەن ارناسى مەنى باسقا سالاعا الىپ كەتتى. ارادا ءبىرەر جىلدان سوڭ اۋداندىق سوت ءماجىلىسىنىڭ حاتشىسى, تاعى ءبىر-ەكى جىلدان سوڭ اۋداندىق سوتتىڭ كەڭسە مەڭگەرۋشىسى بولدىم. ول كەزدە پەدينستيتۋتتى سىرتتاي وقىپ ءبىتىرىپ العان بولاتىنمىن. ەندى مەنى زاڭ قىزمەتى قىزىقتىرىپ اكەتىپ بارا جاتقان سوڭ, سۆەردلوۆسكىنىڭ زاڭ ينستيتۋتىنا سىرتتاي وقۋعا ءتۇستىم. ال رەسمي تۇردە زاڭگەر بولىپ شىققان سوڭ سەمەيگە كەلىپ, ادۆوكاتتار القاسىندا قىزمەت ەتتىم. ارادا ءۇش جىلدان سوڭ ءۇرجار اۋداندىق سوتىنىڭ ءتورايىمى بولىپ تاعايىندالدىم. بۇدان كەيىنگى جەردە ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىم اياگوزدە, سونسوڭ, بورودۋليحا اۋدانىندا سوت ءتورايىمى بولدىم. ال 2009 جىلدان بەرى سەمەي قالالىق سوتىنىڭ ءتورايىمى بولىپ قىزمەت ەتىپ جاتقان جايىم بار. جالپى, سوت سالاسىندا ەڭبەك ەتە باستاعانىما بيىل 40 جىل تولىپ وتىرسا, سوت ءتورايىمى قىزمەتىن اتقارىپ كەلە جاتقانىما 25 جىلعا جۋىقتاپ قالىپتى. ەشكىم دە سوت بولىپ تۋمايدى. حالقىمىزدا تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋما بيدە يمان جوق دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. مىنە, وسى ءسوزدى كۇندەلىكتى جۇمىسىما باسشىلىققا العاندىقتان بولار, تاۋبە دەپ ايتايىن, ەشكىمنىڭ قارعىسىنا قالعان جوق سياقتىمىن.
– ءومىر اعىسى ءوز وزگەرىسىن جاساپ, سوت بولىپ كەتتىك دەپ جاتىرسىز. ال ءبارىبىر العاشقى ماماندىعىڭىزدى دا ۇمىتپاعان بولارسىز. سوعان وراي سوت جۇيەسىنە مەملەكەتتىك ءتىلدى ەنگىزۋگە بايلانىستى نە ايتقان بولار ەدىڭىز؟
– ءسىز ناناسىز با, نانبايسىز با, ءوزىڭىز ءبىلىڭىز. ءبىز وزىمىزگە تۇسكەن وتىنىشكە وراي ونىڭ يەسىنىڭ قاي ۇلتتىڭ وكىلى ەكەندىگىنە قاراماي جاۋاپتى ەكى تىلدە جولدايمىز. ءىس قاعازدارى دا ەكى تىلدە جۇرگىزىلۋدە. ال سوت ءماجىلىسى تالاپ-ارىزدىڭ قاي تىلدە جازىلعانىنا قاراي وتەدى. وسى ورايدا قايسىبىر ادۆوكاتتارعا وكپەلىمىز. وندايلار ءوزى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەن سوڭ ارىزدى ورىسشا جازدىرتىپ جاتادى. الداعى ۋاقىتتا وسى ءتىل ماسەلەسىنە بايلانىستى ادۆوكاتتارمەن دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزەيىك دەپ جاتىرمىز. ال بىزدەگى سۋديالارعا كەلەتىن بولساق, سونىڭ ءبىر ەكەۋى عانا تىلگە شورقاقتاۋ. ولاردى وقىتىپ جاتىرمىز. بىزدەگى ءتىل كابينەتى سوعان وراي ءوز جۇمىسىن شيراتا تۇسۋدە.
وسى ورايدا ءبىر نارسەنىڭ استىن سىزىپ ايتا كەتسەم دەيمىن. كەيدە زاڭ تالابىنىڭ وزىنە مويىنسىنبايتىندارعا ماقالداپ, ماتەلدەپ, ورنىمەن ءسوز قوزعاساڭ, جەرگە كىرىپ كەتە جازدايدى. ويتكەنى, حالقىمىز ءسوز سۇيەكتەن, تاياق ەتتەن وتەدى دەپ جاتادى عوي. ءسوزدىڭ, انا ءتىلىنىڭ قۇدىرەتى مىنە, وسىندا!
– ولەڭ جازۋدى قويىپ كەتكەن جوقسىز با؟ سۇيىكتى اقىندارىڭىز كىم؟
– بۇگىندە ولەڭدى ءوزىم ءۇشىن عانا جازامىن. مۇقاعالي اعامىزدى, فاريزا, كۇلاش اپالارىمىزدىڭ جىرىن ءسۇيىپ وقيمىن.
– وتباسىڭىز تۋرالى قىسقاشا ايتا كەتسەڭىز…
– توعىز بالانىڭ سەگىزىنشىسىمىن. اكەم مۇساقاجى قۇرمەتتى تەمىرجولشى اتانعان ادام. اياگوزدە ول كىسىنىڭ اتىندا كوشە بار. اتامىز قىرىقباي ەرتە زاماندا مەككەگە بارعان اتاقتى ادام ەكەن. اكە جولىن قۋعان اعامىز بولات الماتىدا دەپو باستىعى. ول كىسى دە قۇرمەتتى تەمىرجولشى.
جولداسىم كەنجەعالي پوليتسيادا قىزمەت ەتتى, زاپاستاعى وفيتسەر. ۇلىمىز جانات بەسقاراعاي اۋدانىنىڭ پروكۋرورى. قىزىمىز ەلميرا دا زاڭگەر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋلەتىمىزبەن زاڭگەرمىز. نەمەرەلەرىمىز جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلەدى. سوعان شۇكىرشىلىك دەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
جۋرناليست.
سەمەي.
