«بۇل قازاقتىڭ بالاسى,
تەگىندە نەنى كورمەگەن,
نەشە ءبىر جايساڭ داناسى,
شەشەن دە بولىپ سويلەگەن.
كوسەم دە بولعان ويمەنەن,
بىراق سونىڭ ءبارى دە,
ىدىراپ جاتقان قازاقتىڭ,
قوسا المادى باستارىن.
بەيبىت جاتقان ەلىمدى,
جاۋلاپ الىپ قور قىلدى-اۋ,
كوك اتتى كەلىپ كولدەنەڭ», دەپ ءۇش عاسىر بۇرىن تولە بي بابامىز زار قاعىپ, بولاشاق ۇرپاعىنا وسىدان ۇلگى العىن دەگەندەي امانات تولعاۋىن ايتىپ كەتپەپ پە ەدى. ءبىز ەگەمەندىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرىندا اۋىزبىرشىلىگىمىزدىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە الدىق. مەنىڭشە, بۇل حاباردىڭ دا نەگىزگى ماقساتى ەلىم دەپ ەڭىرەپ, حالقىنىڭ ءبىرلىگىن ويلاعان بابالاردىڭ اسىل سوزدەرىن, اماناتتارىن حالقىنا جەتكىزۋدى ماقسات تۇتادى.
حاباردىڭ جۇرگىزۋشىسى جۋرناليست قوشان مۇستافا ۇلى سول وتكەن بي, شەشەندەرىمىز بەن حاندارىمىزدىڭ تۇلعالىق قاسيەتتەرىن, ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىمەن ۇشتاسقاندىعىن دا ءتىلگە تيەك ەتىپ, باسا كورسەتەدى.
وسى رەتتە اتالعان ماسەلەلەردى ىسكە اسىرىپ, ناسيحاتتاپ وتىرعان بىردەن-ءبىر اقپارات قۇرالى, بۇل قازاق راديوسى ەكەنى راس. وسىنداعى ۇلتجاندى ازاماتتار دەر ەدىك. مەن بالا كەزىمنەن «الپامىس», «قوبىلاندى», «قامبار باتىر» ەپوستىق مۇرالارىن تىڭداپ, ءسۇيىنباي, مايكوت, جامبىل بابالارىمىزدىڭ جىرلارىمەن سۋسىنداپ ءوستىم. شاعىن اۋىلىمىزدا ءار ۇيدەگى راديولار ەلدەگى بار جاڭالىقتى جەتكىزىپ تۇراتىن ەدى. ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى تانىپ, ونەرگە عاشىق بولۋىمىزعا وسىلاردىڭ سەبەبى كوپ ءتيدى. بولاشاقتا «ماڭگىلىك ەل» بولۋعا قۇلاش ۇرىپ وتىرعان ەلمىز. بۇعان قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, بابالاردان قالعان ءداستۇردى ءبىلۋ وتە ماڭىزدى. مەنىڭشە, جاۋاپ بەرىپ جاتقان قازاق راديوسىنىڭ «ءىنجۋ-مارجان», «تەرمە-تولعاۋلار» حابارىنىڭ رەداكتورى, اۆتورى قوشان مۇستافا ۇلىنىڭ ەڭبەگى دەر ەدىم. مەن دومبىرا تارتىپ, ولەڭ ايتىپ, جىر جىرلاپ كەلە جاتقاننان بەرى قوشاندى جاقسى بىلەمىن. اركەز راديودان حابارلارىن تىڭداپ وتىرامىن. بار قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ, عىلىمي, تاريحي-تانىمدىق جارتى مىڭعا تارتا حابار جاساپ, ەلگە ۇسىنۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەسە كەرەك. قوشاننىڭ بويىنداعى ءوزىنىڭ حالقىنا, جەرىنە, ەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن نامىسىنىڭ كۇشتىلىگى وسىعان اكەلىپ وتىر. ول حابار جاساۋ بارىسىندا, كونە جىرلاردىڭ ءتۇپ نەگىزى قايدان شىعاتىنىن, كىم ورىندايتىنىن جانە قاي ەلدە, قاي جەردە ەكەنىنە دەيىن ەرىنبەي, جالىقپاي بارىپ تاۋىپ, تىڭدارمانعا ۇسىنىپ جۇرگەن اسىل ازامات. قوشان مىرزا حالىق قازىنالارى, تاريحي مۇرالار, بابالار ءداستۇرى, حاندار, بيلەر, جىراۋلار, ءبىزدىڭ ۇلى باتىرلارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن, جىر-داستاندارىمىزدىڭ ءبارىن اسقاقتاتا كوتەرىپ, راديودان ناسيحاتتادى. قاراپ وتىرساڭىز قازاق حالقى, قانشاما قيىنشىلىق كورسە دە, ءتاربيەلىك ءمانى بار, ەلدى, جەردى سۇيەتىن, ۇلى قاسيەتتەرىن, ابىز دانالارىمىزدىڭ اۋزىنان شىققان اسىل سوزدەرىن ۇمىتقان ەمەس. ونىڭ دالەلى رەتىندە ق.مۇستافا ۇلىنىڭ حابارىنان ءبىراز مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى.
مىسالى, كەيىپكەرىمىز حابار بارىسىندا: «سوناۋ ءVىى-ءVىىى عاسىرداعى تۇرىك قاعاندىعىنىڭ ىرگەسى شايقالا باستاۋى, بابالارىمىزدىڭ ءاۋىزبىرشىلىگىنىڭ بۇزىلۋى ءحVىىى عاسىرعا جالعاسىپ, حالىقتى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاماعا» ۇشىراۋىنا اكەپ سوقتىردى. ءوسىبىر اۋىر كەزەڭدە عۇمىر كەشكەن قازاقتىڭ اقىلمان دا كورەگەن ءۇش ءبيى ءجونىندە 1993 جىلى ورداباسىدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ بىلاي دەپ تەبىرەنە سويلەگەن ەدى» دەپ ەلباسىنىڭ تۇجىرىمدى ويلارىن دا ۇتىمدى پايدالانىپ, كەلەسى كەزەكتە تىڭدارماندى كەستەلى وي تۇنىعىنا باتىرادى. نەمەسە: «وتكەن تاريحىمىزعا كوز سالساق, بي-شەشەندەرىمىز مەملەكەت تاريحىندا, ەل تاعدىرىندا ايقىندالعان, الەم مويىنداعان كوركەم مىنەز كوسەم, ازۋىن ايعا بىلەگەن شەشەن, الىپ تۇلعالار ەدى. «تولە تاۋىپ ايتادى, قازىبەك قازىپ ايتادى, ايتەكە جارىپ ايتادى» دەي كەلە, «ءسوزدىڭ اتاسى – بىرلىك, اناسى – شىندىق» دەپ ءبىر ءتۇيىپ تاستايدى.
كەزەكتى ءسوزجارىسىندا قوشان ءسوزدى بىلاي توركىندەتەدى: «الاتاۋداي اسقاق ويلى, عۇلاما م.ح.دۋلاتي بابامىز زامانداسى ەل بيلەگەن ۇبايدوللا حان جونىندە: «ءوزى تاقۋا, ءدىندار ادام, ونىڭ تۇسىندا «يگىلىك پەن ادىلەتتىلىك سامالى الەمدى حوش يىسكە بولەدى. ال ونىڭ الاقانى-جومارتتىق تەڭىزىنىڭ تۇبىندەگى لاعىلدى ءدۇر توستاعان سىندى بولاتىن, اقىلمان بيلەرى دە بارشىلىق ەدى» دەپ كوپ دۇنيەنى استارلاپ, ايشىقتاپ ايتادى.
دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ سۇلۋ ءتىلدىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ قازاعىمىزدىڭ ءتىلى. مەنىڭ قوشانعا سونشالىقتى ريزا بولاتىنىم حابار جۇرگىزۋى ەلدەن ەرەكشە, ءتىلىمىزدىڭ شۇرايلىلىعىن پايدالانا بىلەدى. ونىڭ ءار حاباردا ايتقان سوزدەرى تاريحقا تاسپالانادى, ءبىر ءسوزى ولمەيدى. مىنا ءبىر تىركەستەرىنە تامسانباي قويمايسىز. «بۇل حابارىمىزدى كوشكەن ساعىمداي مۇنارتقان, باعزى زامان تاريحىنان قوزعاپ, ەل بولۋدى كوكسەپ, تەبىنگىنى تەرگە ءشىرىتىپ, تەرلىگىن مايداي ەرىتىپ, ات ۇستىندە كۇن كەشىپ, ەل بىرلىگىنىڭ ءبۇتىندىگىنە قىزمەت جاساعان, پەيىلدىڭ مۇحيتىنان وي مەن ءسوزدىڭ لاعىل ءدۇرلەرى توگىلگەن, اقىل-ويدىڭ قازىناسى, شابىتتانسا قارا ءسوزدىڭ ءوزىن جاقۇت جىرعا اينالدىراتىن, «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر,ءتۇپ اتاسى مايقى بي» بابالارىمىزدان باستاۋ العان, دارا دا دانا بيلەرىمىزگە ارناساق دەپ وتىرمىز» دەۋىندە ۇلكەن ءمان جاتىر.
شىنتۋايتقا كەلگەندە, قوشان مۇستافا ۇلىنىڭ جاساپ جاتقانى – ۇلكەن ۇلگى. ال ەندى بيلەر جونىندە حابار جاساۋ ءۇشىن بۇعان ۇلكەن باتىرلىق كەرەك. ويتكەنى بۇل وتە كۇردەلى تاقىرىپ. مايقى بيدەن باستاپ بۇگىنگى بيلەرگە دەيىن حابار جاساۋ ءۇشىن قۇر ءسوز ەمەس, ونى زەرتتەۋ, وقۋ, تەرەڭ ءبىلۋ كەرەك. تاريح بۇرمالاعاندى كەشىرمەيدى. قوياتىن سۇراقتارىنىڭ مازمۇنى دا, قاسيەتى دە عيبراتقا تولى. حابارىنا شاقىرعان قوناعى دا اقمولا وبلىسى سوتىنىڭ توراعاسى دوسجان مىرزا پاراساتتى, ءبىلىمدى. ونىڭ دا وي-ءورىسى كەڭ, سويلەۋ مانەرى, ءسوز ساپتاۋى ەرەكشە, ارتىق ءسوزى جوق, قىسقا دا نۇسقا سويلەدى. ەكەۋى دە وتە جوعارى دەڭگەيدە ءىلتيپاتتىلىقپەن ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ وتىردى.
جالپى, قوشان مۇستافا ۇلى بۇكىل قازاقستاننىڭ, سوناۋ التايدان باستاپ اتىراۋعا دەيىن, سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە دەيىن, كەرەك دەسەڭىز قىتاي, وزبەكستاننىڭ ىشىندە جۇرگەن جىراۋلاردىڭ وزدەرىن تاۋىپ الىپ, ەفيردەن بەرىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ حالىقتىق قازىنالارىمىز, جىراۋلارىمىز, تولعاۋلارىمىز ۇمىت بولىپ, تاپتالىپ كەتەتىن بە ەدى, وسى قوشانداي ازاماتتار بولماسا. ەل راديو تىڭدايدى, وسىنداي تاريحي حابارلاردى كۇتەدى, وسىدان ءلاززات الادى. حالىق قازىنالارى – ءۇلكەن بايلىق. ەل كىم, قازاق كىم دەگەن سۇراق تۋعاندا الدىمەن ق.مۇستافا ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىن ايتامىز ءبىز. ويتكەنى ونىڭ بارلىق شىعارماسى تەك قانا ەلىنە, جەرىنە, حالقىنا ارنالادى. قۇدايعا شۇكىر, قوشاننىڭ ءالى تالاي شارۋا بىتىرەتىنىنە مەن ءوزىم سەنەمىن جانە ريزامىن.
ءسابيت ورازباي,
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
