قازاقستان – وزبەكستان: ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كوكجيەگى
سارسەنبى, 12 ماۋسىم 2013 2:40
قازاقستان مەن ءوزبەكستاننىڭ قارىم-قاتىناستارى ۇيلەسىمدى دامۋدىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە كوتەرىلۋدە جانە ول ەكى مەملەكەت حالىقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, سونداي-اق ورتالىق ازيا ايماعىنداعى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ مۇددەسىنە باعىتتالىپ, ساياسي ىقپالداستىقتى ودان ءارى نىعايتۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جان-جاقتى كەڭەيتۋ ۇردىسىمەن ەرەكشەلەنەدى.
سارسەنبى, 12 ماۋسىم 2013 2:40
قازاقستان مەن ءوزبەكستاننىڭ قارىم-قاتىناستارى ۇيلەسىمدى دامۋدىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە كوتەرىلۋدە جانە ول ەكى مەملەكەت حالىقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, سونداي-اق ورتالىق ازيا ايماعىنداعى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ مۇددەسىنە باعىتتالىپ, ساياسي ىقپالداستىقتى ودان ءارى نىعايتۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جان-جاقتى كەڭەيتۋ ۇردىسىمەن ەرەكشەلەنەدى.
وزبەكستان قازاقستاننىڭ نەگىزگى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى, بۇل كورشىلەس ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن ساياسي ءرولىنىڭ ءوڭىردىڭ دامۋىمەن تىكەلەي ساباقتاستىعىمەن تۇسىندىرىلەدى. ەگەمەندى جانە تاۋەلسىز دامۋ جىلدارىندا وزبەكستاندا مۇناي-گاز سالاسى, سونداي-اق توقىما, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس جانە تۋريستىك سالالار قارقىندى دامىدى. اۆتوموبيل ونەركاسىبىندە ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن وزبەكستان تمد شەڭبەرىندە جەڭىل اۆتوموبيلدەردى ءىرى ەكسپورتتاۋشى, سونداي-اق كولىك كوممۋنيكاتسيالارى مەن لوگيستيكادا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. ەلدە 2008 جىلدان باستاپ «ناۋاي» ەركىن يندۋستريالىق-ەكونوميكالىق ايماعى, 2012 جىلدان – «انگرەن» ەركىن يندۋستريالىق-ەكونوميكالىق ايماعى جۇمىس ىستەيدى, 2013 جىلى «جىزاق» جاڭا ەركىن ەكونوميكالىق ايماعىن قۇرۋ كوزدەلگەن. بۇل ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاردا ەلدىڭ لوگيستيكا مەن ترانزيت سالالارىنداعى ءمۇمكىندىكتەرى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىندە وزبەكستان ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋدا, سونىڭ ىشىندە اۋعانستانداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ساياسي كوزقاراس تۇرعىسىنان قازاقستان مەن وزبەكستان قازىرگى زامانعى حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە تەڭ قۇقىقتى ءارى جاۋاپتى سۋبەكتىلەر بولىپ تابىلادى ءارى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ايرىقشا ورىنعا يە.
مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تۇراقتى كەزدەسۋلەرى ايماقتىق جانە حالىقارالىق ساياساتتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا ورتاق شەشىم تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. استانا مەن تاشكەنت بۇۇ, شىۇ, تمد, ەقىۇ جانە وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمداردا تىعىز ىقپالداسىپ كەلەدى.
قازاقستان مەن وزبەكستان ناقتى ۇسىنىستاردى ءوزارا ىلگەرىلەتۋ ارقىلى يادرولىق تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا قاتىسۋدا. بۇل استانانىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اياسىندا يادروسىز الەم جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى باستاماسىن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا ەكى ەلدىڭ ورتاق ۇستانىمدارىنان, سونداي-اق ورتالىق ازيا ايماعىندا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋداعى ۇيلەسكەن قيمىلدارىنان كورىنەدى. وتكەن جىلى قىركۇيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 67-ءشى سەسسياسىندا ءتيىستى قارار قابىلداندى.
جالپى, ەكىجاقتى قاتىناستاردا وتكەن ەكى ونجىلدىقتا قول جەتكىزىلگەن وڭ ناتيجەلەر, جوعارى ءجانە ۇكىمەتتىك دەڭگەيدەگى بايلانىستار سەرپىنى كەڭ اۋقىمدى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا بەرىك نەگىز قالادى.
2013 جىلعى 13-14 ماۋسىم كۇندەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارى وتەدى. ساپار بارىسىندا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى كوپ قىرلى ارىپتەستىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەتىن ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلاتىن بولادى.
قازاقستان مەن وزبەكستان كوشباسشىلارى ساياسي جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋ جونىندە العا قويىپ وتىرعان مىندەتتەردى شەشۋدە ءوزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ي.كاريموۆتىڭ ءوتكەن جىلى قىركۇيەكتە وتكەن استاناعا رەسمي ساپارى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترى س.احمەتوۆتىڭ 2012 جىلعى جەلتوقسانداعى وزبەكستانعا رەسمي ساپارى, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق بويىنشا ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ تاشكەنتتەگى 2012 جىلعى قاراشاداعى وتىرىسى, قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.ىدىرسوۆتىڭ 2013 جىلعى ناۋرىزداعى جۇمىس ساپارى جانە قازاقستاندىق پارلامەنتتىك دەلەگاتسيانىڭ وزبەكستانعا وتكەن ءساۋىر ايىنداعى ساپارى ەلەۋلى ءرول اتقاردى.
3-4 ماۋسىم كۇندەرى استانادا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق بويىنشا ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ 13-ءشى وتىرىسى وتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. مۇنىڭ بارلىعى كەشەندى تۇردە قازاق-وزبەك قارىم-قاتىناستارىن ستراتەگيالىق ءارىپتەستىك دەڭگەيىنە شىعاردى, ونىڭ نەگىزىندە ەكى ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ساقتاۋ, ايماقتىق جانە حالىقارالىق اۋقىمدا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە سەپتەسۋ ماقساتتارى توعىسقان. قازاقستان مەن وزبەكستان كوپتەگەن ايماقتىق جانە جاھاندىق ماسەلەلەر بويىنشا ۇقساس ۇستانىمدا.
جالعاسىپ وتىرعان الەمدىك قارجى داعدارىسى جاعدايىندا, ارينە, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ءبىرىنشى كەزەكتى مانگە يە ەكەندىگى تۇسىنىكتى. قازاقستان وزبەكستاننىڭ رەسەي مەن قىتايدان كەيىنگى ءىرى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى. سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ ورنىقتى ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى. 2009-2012 جىلدارى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ءوزارا ساۋدا اينالىمى 2 ەسەدەن استام ءوستى. وزبەكستاننىڭ ستاتيستيكا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, ەگەر 2009 جىلى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا كولەمى 1,3 ملرد. اقش دوللارى بولسا, 2012 جىلى 2,7 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى.
ساۋدا اينالىمىنىڭ وسىمىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى دەپ كومپانيالار وكىلدىكتەرىنىڭ اشىلۋى جانە بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ قۇرىلۋىن ايتۋىمىزعا بولادى. بۇگىندە وزبەكستان اۋماعىندا قازاقستاندىق قارجىنىڭ قاتىسۋىمەن 178 كاسىپورىن جۇمىسىن جۇرگىزۋدە, سونىڭ ىشىندە 143 بىرلەسكەن كاسىپورىن جانە 35 كاسىپورىن 100 پايىزدىق قازاقستان بيزنەسى ۇلەسىندە, ال قازاقستاندا 118 وزبەك كاسىپورنى ءارتۇرلى سالالاردا جۇمىس ىستەيدى.
قول جەتكىزىلگەن كورسەتكىشتەر ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋعا جاعىمدى ءارى سەنىمدى فاكتور رەتىندە باعالاۋعا لايىق. قازىرگى ۋاقىتتا ەكىجاقتى, سونداي-اق كوپجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارعا, سونىڭ ىشىندە تمد شەڭبەرىندەگى ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى شارتتى قوسا العاندا, ءوزارا ءتيىمدى ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ, ترانزيت-كولىك كوممۋنيكاتسيالارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, كاسىپكەرلەر اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستاردى كەڭەيتۋ مەن ىنتالاندىرۋ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشتەرىنىڭ ەركىن قوزعالىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ مەن جەتكىزۋ جانە باسقالارى ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىر.
قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ بيزنەس-قوعامداستىعى اراسىندا ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا تىعىز بايلانىستاردى جولعا قويۋ وزەكتى بولا تۇسۋدە. ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتالارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ دا زامان تالابىنا ساي, بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستان مەن وزبەكستان كاسىپورىندارى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستاردى ىنتالاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. رەسمي تاشكەنت حالىقارالىق مامانداندىرىلعان ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزەتىن ورىن رەتىندە استانانىڭ كانديداتۋراسىن قولداسا, بۇل ماڭىزدى ءىس-شاراعا قاتىسۋ ءۇشىن دە ءوز وكىلدەرىن جىبەرەتىن بولادى.
ۋاقىت وتكەن سايىن ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەر ءۇشىن سۋ-ەنەرگەتيكالىق قورلاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولۋدا. وزبەكستان پرەزيدەنتى ي.كاريموۆتىڭ قازاقستانعا 2012 جىلعى قىركۇيەكتەگى ساپارى بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق ماسەلەلەر بويىنشا ۇستانىمدارى ورتاق ەكەندىگىن ءمالىمدەدى.
ەكى مەملەكەت تە بۇل سالاداعى ماسەلەلەر حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا سايكەس جانە ايماقتاعى بارلىق ەلدەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ شەشىلۋى قاجەتتىگىن جاقتايدى. قازىرگى كەزدەگى سۋ جونىندەگى داۋلاردى ساياسي ءۇنقاتىسۋسىز جانە ورتالىق ازياداعى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ, اسىرەسە, شەكاراارالىق وزەندەردىڭ تومەنگى ساعاسىندا ورنالاسقان ەلدەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرمەستەن شەشۋ مۇمكىن ەمەستىگى ايقىن.
ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ, اسىرەسە, سىرداريا وزەنىن ءتيىمدى پايدالانۋ بويىنشا ەكىجاقتى جانە كەيىندەرى تورتجاقتى كەلىسىمدەرگە قول قويۋدىڭ وزەكتىلىگى سەزىلۋدە. سۋ قورلارى توڭىرەگىندەگى اعىمداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى كەيىنگە قالدىرۋ ورتالىق ازيانىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى ءۇشىن قاتەرگە اينالۋى ىقتيمال.
جالپى, قازاقستان ءوزبەكستانمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باسىم ءمان بەرەدى. بۇل وڭ ءۇردىس كەلەشەكتە دە جالعاسا بەرمەك, ويتكەنى, ونىڭ تۇپكى ءمانى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ باقۋاتتىلىعى مەن يگىلىككە قول جەتكىزۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
ءوزارا تاتۋ كورشىلەستىكتىڭ ماڭىزدى شارتى رەتىندە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى اتاۋىمىز قاجەت. 2012 جىلى تاشكەنتتە وزبەكستان باسشىلىعىنىڭ بەلسەندى قولداۋىمەن قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 20 جىل تولۋى اياسىندا «قازاقستان مەن وزبەكستان ىنتىماقتاستىعىنا 20 جىل: ءوتكەنى, بۇگىنى جانە كەلەشەگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-ءتاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا, سونداي-اق قىركۇيەك ايىندا وزبەكستانداعى قازاق كينوسىنىڭ كۇندەرى, ال جىلدىڭ سوڭىندا قازاق جانە وزبەك شىعارماشىلىق ۇجىمدارىنىڭ, ونەر جۇلدىزدارىنىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى مەرەكەلىك كونتسەرت وتكىزىلدى. سونداي-اق, قازاقستاندىق بەلگىلى سكريپكاشى وردابەك دۇيسەننىڭ جەكە كونتسەرتى بەرىلىپ, قازاقستاندىق تەلەارنا جوباسى بويىنشا «اعايىن» باعدارلاماسى ءۇشىن وزبەكستاندا تۇراتىن قازاق دياسپوراسىنىڭ ءومىرى جايىندا دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى.
مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋ ماقساتىندا قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ەلدىڭ مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ 2013-2015 جىلدارعا ارنالعان مادەنيەت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىن ازىرلەۋدە.
ۋاقىتتىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە ءوزارا دياسپورالاردىڭ ءۇلكەن سانى تۇراتىندىعى شەكاراماڭىلىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, ولار قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى دوستىقتىڭ ناعىز التىن كوپىرى بولىپ وتىرعاندىعىن دالەلدەدى.
قازاقستان مەن وزبەكستاندا تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلىپ كەلەدى. ەكى مەملەكەتتە دە تاريحي ءھام مادەني قۇندىلىقتار قايتا جاڭعىرتىلۋدا, قوس ەلدە دە ۇلتتاردىڭ ءتول مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىن ساقتاپ, دامىتۋعا ءتيىستى جاعدايلار جاسالعان. قازاق حالقىنىڭ تاريحي تۇلعالارى تولە بي مەن ايتەكە ءبيدىڭ ەتنومەموريالدىق كەشەندەرىنىڭ وزبەكستان اۋماعىندا تۇرعاندىعىنىڭ دا تاريحي ءمانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. 2012 جىلعى ساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ بيلىگىنىڭ قولداۋىمەن ناۋاي وبلىسىندا «ءايتەكە بي» ەتنومەموريالدىق كەشەنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتكىزىلىپ, وعان ەكى ەلدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, عالىمدارى مەن قوعام قايراتكەرلەرى قاتىستى. قازىرگى ۋاقىتتا وسىناۋ قايتا جاڭعىرتىلعان كەشەندەر جەرگىلىكتى جانە قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ ءتاۋ ەتەتىن قاستەرلى ورىندارىنا اينالعان.
مادەني سالادا دا ەكى ەل ىنتىماقتاستىعى جاراسىم تاۋىپ وتىر. بۇعان مىسال رەتىندە ۇلتتىق تەاترلار مەن شىعارماشىلىق ۇيىمداردىڭ ءوزارا گاسترولدىك ساپارلار الماسۋىن ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, جىل سايىن ءوزبەك تەاتر ۇجىمدارى الماتى قالاسىندا وتكىزىلەتىن ورتالىق ازيا حالىقتارى تەاترلارىنىڭ فەستيۆالىنە قاتىسادى. سونداي-اق «دوستىق تامىرلارى», «ماڭگىلىك دوستىق» جانە وزگە دە دەرەكتى فيلمدەر بىرلەسىپ ءتۇسىرىلدى. ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ مادەنيەت جانە ونەر وكىلدەرى وزبەكستاندا وتەتىن «شارق تارونالاري» مۋزىكالىق فەستيۆالىنە ۇزبەي قاتىسىپ كەلەدى.
قورىتا كەلگەندە, قازاقستان مەن وزبەكستان ەگەمەندى دامۋ كەزەڭىندە ۇلتتىق, ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءوز ۇلگىلەرىن قالىپتاستىرعانىن اتاپ ايتقان ءجون. مۇنىڭ بارلىعىن ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالارىنىڭ ورنىقتى ءوسۋى, ولاردىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇيەلى ءارتاراپتاندىرىلۋى ينفراقۇرىلىمداردىڭ دامۋى, مادەنيەت پەن سپورت, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىنىڭ نىعايۋى ايقىن كورسەتەدى.
قازىرگى حالىقارالىق ۇدەرىستەردى بولجاۋعا بولمايتىندىعىن, تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكادا ورىن الىپ وتىرعان دەسترۋكتيۆتى ۇردىستەردى جانە اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىقتى نازارعا الاتىن بولساق, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ءوزارا ساياسي ىقپالداستىعىن تىعىز ۇيلەستىرۋ ماسەلەسى بارىنشا وزەكتى بولا تۇسەدى.
ءبورىباي جەكسەمبين,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى.
تاشكەنت.
